Cafe` Terrace at Night | Tα ‘μυστικά’ του εμβληματικού πίνακα του Van Gogh

“Ονειρεύομαι ότι ζωγραφίζω και μετά ζωγραφίζω αυτό που ονειρεύομαι.” Vincent van Gogh

Έχει αναγνωριστεί ως ένας από τους πιο σημαντικούς ζωγράφους όλων των εποχών. Αυτό όμως, μετά το θάνατό του, καθώς  εν ζωή το έργο του δεν σημείωσε ιδιαίτερη επιτυχία . Η τέχνη του  Vincent van Gogh επέδρασε σε μεγάλο βαθμό στα μεταγενέστερα κινήματα του εξπρεσιονισμού, του φωβισμού, και κατά κάποιο τρόπο και της αφηρημένης τέχνης.

Το 1888, ο Vincent Van Gogh αντάλλαξε την έντονη νυχτερινή ζωή του Παρισιού με την ηρεμία της γαλλικής υπαίθρου. Εκεί, στην Αρλ, ο Ολλανδός καλλιτέχνης άνθισε δημιουργικά, παρόλο που η ψυχική του υγεία κλονίστηκε. Δημιούργησε 200 πίνακες και πάνω από 100 σχέδια εμπνευσμένα από το ειδυλλιακό τοπίο, τους ντόπιους και τις γοητευτικές πόλεις. Ανάμεσα στα πολλά εμβληματικά έργα που προέκυψαν στην Αρλ ήταν το αριστούργημα, Cafe Terrace at Night.

Τον Σεπτέμβριο του 1888 ολοκληρώθηκε αυτός ο γαλαζοκίτρινος καμβάς απεικονίζει ένα στιγμιότυπο ενός δρόμου στην Αρλ, που βρίσκεται δίπλα στην Place du Forum και στη rue de Palais. Εκεί, κόσμος είναι στριμωγμένος στην εξωτερική βεράντα ενός τοπικού καφέ καθώς οι άνθρωποι περνούν στο δρόμο. Ανάμεσα στις δύο σειρές κτιρίων είναι ο ζωντανός έναστρος ουρανός, που θυμίζει το άλλο διάσημο έργο του Van Gogh, την Έναστρη Νύχτα. Όπως και το υπόλοιπο έργο του μετα-ιμπρεσιονιστή, το Cafe Terrace at Night υποτιμήθηκε κατά τη διάρκεια της ζωής του Van Gogh. Σήμερα, ωστόσο, αναγνωρίζεται ως ένα από τα σημαντικότερα έργα του καλλιτέχνη. Πριν γίνει γνωστό το εν λόγω έργο ως Cafe Terrace at Night, ο πίνακας εκτέθηκε με τον τίτλο Coffeehouse, το 1891, και είναι εναλλακτικά γνωστός ως The Cafe Terrace στην Place du Forum.

Vincent van Gogh, “Self-Portrait”, 1889 (Φωτογραφία: Szilas μέσω Wikimedia Commons, Public domain)

Eίναι βασισμένο σε πραγματικό τοπίο

Σε αντίθεση με τον φίλο και καλλιτεχνικό αντίπαλό του Gaugin, o Van Gogh προτιμούσε να ζωγραφίζει θέματα εμπνευσμένα από την πραγματική ζωή και το Cafe Terrace at Night δεν αποτελούσε εξαίρεση. Έστησε το καβαλέτο του στη γωνία της Place du Forum και απαθανάτισε το θέαμα ενός πολυσύχναστου τοπικού καφέ που φωτιζόταν από τεχνητό φως. Ενώ διατήρησε τα περισσότερα από τα βασικά χαρακτηριστικά της περιοχής, παρέλειψε κάποια στοιχεία και στόλισε την ατμόσφαιρα με τις δικές του στυλιστικές επιλογές.

«Μου αρέσει πάρα πολύ να ζωγραφίζω επιτόπου τη νύχτα. Στο παρελθόν σχεδίαζαν και ζωγράφιζαν την εικόνα από το σχέδιο τη μέρα. Αλλά διαπιστώνω ότι μου ταιριάζει να ζωγραφίσω το πράγμα αμέσως», έγραψε σε ένα γράμμα στην αδερφή του.

Πρώτα έφτιαξε ένα σχέδιο του πίνακα

Ο Van Gogh δεν φοβόταν την σκληρή δουλειά και πολλές φορές δημιουργούσε πολυάριθμα προπαρασκευαστικά σχέδια—εξασκώντας τη σύνθεση και τις φιγούρες—πριν πάρει το πινέλο του. Έκανε επίσης ένα σκίτσο του Cafe Terrace at Night με μελάνι, αποδίδοντας τη στενή θέα του δρόμου σχεδόν με τον ίδιο τρόπο που απεικονίζεται έγχρωμα. Η μόνη σημαντική διαφορά μεταξύ των δύο κομματιών φαίνεται να είναι ο ουρανός, ο οποίος στο σκίτσο είναι γεμάτος με δεκάδες σημάδια αντί για αστέρια.

Vincent van Gogh, Σχέδιο για το «Cafe Terrace at Night», 1888

Σε αυτόν τον πίνακα δημιούργησε για πρώτη φορά τον έναστρο ουρανό

Η Έναστρη Νύχτα είναι, αναμφίβολα, ένα από τα πιο εμβληματικά έργα τέχνης του Van Gogh. Ωστόσο, ο υπέροχος καμβάς δεν ήταν η πρώτη απόδοση των εκφραστικών ουρανών – χρησιμοποίησε για πρώτη φορά το έναστρο μοτίβο στο Cafe Terrace at Night. Στο μικρό χώρο μεταξύ της αρχιτεκτονικής, οι θεατές μπορούν να δουν έναν πλούσιο μπλε ουρανό διάσπαρτο με αστραφτερές κίτρινες κουκίδες.

Vincent van Gogh, “The Starry Night”, 1889 (Φωτογραφία: MoMA μέσω Wikimedia Commons, Public domain)

Tα άστρα στον πίνακα βρίσκονται στην σωστή θέση.

Σύμφωνα με τον κατάλογο επιστολών του Van Gogh, το Cafe Terrace at Night ήταν γνωστό ότι ολοκληρώθηκε τον Σεπτέμβριο του 1888. Ωστόσο, οι ερευνητές περιόρισαν τις ημερομηνίες που εργάστηκε στο κομμάτι στις 17 και 18 του μήνα. Με αυτές τις πληροφορίες, μπόρεσαν να συγκρίνουν τη διάταξη των αστεριών στον πίνακα του Van Gogh με το πώς θα έμοιαζαν στην πραγματικότητα εκείνη τη χρονική περίοδο. Τελικά, συνειδητοποίησαν ότι ο καλλιτέχνης τοποθέτησε τα αστέρια ακριβώς εκεί που θα ήταν εκείνες τις ημερομηνίες.

Vincent van Gogh, Λεπτομέρεια του “Cafe Terrace at Night”, 1888

Δεν χρησιμοποίησε το μαύρο χρώμα πουθενά στον πίνακα

Αν και ένας πίνακας με τη λέξη « νύχτα» στον τίτλο φέρνει στο νου μια ιδέα μιας σκοτεινής απόδοσης σκηνής, ο καλλιτέχνης κατάφερε να δημιουργήσει τον πίνακα χωρίς να χρησιμοποιήσει το μαύρο χρώμα. Αντίθετα, βασίζεται σε μια σειρά από διαφορετικά μπλε και κίτρινα για να μεταφέρει τη σκηνή.

«Αυτός είναι ένας νυχτερινός πίνακας χωρίς μαύρο, με τίποτα άλλο από το όμορφο μπλε, βιολετί και πράσινο και σε αυτό το περιβάλλον η φωτισμένη περιοχή χρωματίζεται το ίδιο το θείο απαλό κίτρινο και το κιτρινοπράσινο», εξήγησε σε μια επιστολή.

Η θεωρία ότι ο πίνακας βασίζεται στον Μυστικό Δείπνο

Το 2013, ακαδημαϊκοί πρότειναν ότι ο πίνακας του van Gogh μπορεί να περιλαμβάνει αναφορές στον Μυστικό Δείπνο. Τα πιο αξιοσημείωτα μεταξύ των αποδεικτικών στοιχείων είναι η συμπερίληψη 12 μορφών στην ταράτσα του καφέ – ο ίδιος αριθμός ανθρώπων που περιγράφονται στη Βίβλο – και το κίτρινο «ιερό» φως που τις περιβάλλει (παρόμοιο με ένα φωτοστέφανο).

Vincent van Gogh, Λεπτομέρεια του “Café Terrace at Night”, 1888 

Σκηνή από το μυθιστόρημα του Guy de Maupassant

Σε ένα γράμμα στην αδερφή του Vilelmina, ο Van Gogh λέει:

«Δεν μου είπες ποτέ αν είχες διαβάσει το Bel-ami και τι πιστεύεις τώρα για το ταλέντο του γενικά. Το λέω αυτό γιατί η αρχή του Bel-ami είναι ακριβώς η περιγραφή μιας έναστρης νύχτας στο Παρίσι, με τα φωτισμένα καφέ της λεωφόρου, και είναι κάτι σαν το ίδιο θέμα που ζωγράφισα μόλις τώρα».

Λόγω αυτής της περιγραφής, οι ιστορικοί τέχνης πιστεύουν ότι το Cafe Terrace at Night απεικονίζει μια σκηνή από το μυθιστόρημα του Maupassant, που περιγράφει μια ομάδα ανθρώπων που πίνουν τη νύχτα, φωτισμένοι από τα φώτα ενός κτιρίου.

 Θεωρία ότι βασίζεται σε έργο του Louis Anquetin

Ωστόσο, το μυθιστόρημα Bel-ami μπορεί να μην ήταν η μόνη επιρροή του Van Gogh. Αν και αναφέρεται σε μια έναστρη νύχτα στην επιστολή του προς τη Vilelmina, δεν υπήρχε τέτοια περιγραφή στο μυθιστόρημα του Maupassant.

Αντίθετα, οι ιστορικοί πιστεύουν ότι η σύνθεση του πίνακα -με τη στενή προοπτική και την πλούσια μπλε χρωματική παλέτα- μπορεί να βασίστηκε στο έργο ενός συναδέλφου του μετα-ιμπρεσιονιστή, του Louis Anquetin. Διάσημος για το ύφος του cloisonnism, ο Anquetin δημιούργησε το Avenue de Clichy: 5 PM ένα χρόνο πριν από το έργο του Van Gogh και υπάρχει μια εντυπωσιακή ομοιότητα μεταξύ των δύο έργων.

Αριστερά: Vincent van Gogh, «Cafe Terrace at Night», 1888  

Το καφέ που εικονίζεται στον πίνακα υπάρχει ακόμα 

Ενώ πολλά από τα αξιοθέατα από διάσημους πίνακες δεν μπορούν πλέον να βρεθούν, το καφέ από τον πίνακα του Van Gogh όχι μόνο εξακολουθεί να υπάρχει, αλλά εξακολουθεί να λειτουργεί επίσης. Μετονομάστηκε σε Cafe Van Gogh προς τιμήν του καλλιτέχνη, αυτό το εστιατόριο ανακαινίστηκε τη δεκαετία του 1990 για να μοιάζει με την εμφάνισή του στον διάσημο πίνακα.

Φωτογραφία του Cafe Van Gogh στην Αρλ, 2016