Bolero | Το αριστούργημα του Maurice Ravel που γράφτηκε για τη διάσημη χορεύτρια Ida Rubinstein

 

“Η μόνη αγάπη που είχα ποτέ ήταν με την μουσική.” 

Maurice Ravel

 

Ο Maurice Ravel θεωρείται ένας από τους πιο πρωτότυπους συνθέτες των αρχών του 20ου αιώνα. Αν και θεωρούνταν συχνά ως ξένος στις εξελίξεις της γαλλικής μουσικής κατά τη διάρκεια της ζωής του (μια θέση που ο ίδιος καλλιέργησε), τελικά αναγνωρίστηκε ως μια από τις βασικές προσωπικότητες της. Συνέθεσε σε πολλά από τα κύρια είδη, όπως όπερες, μπαλέτα και ορχηστρικές σουίτες, φωνητικά και χορωδιακά έργα, μουσική δωματίου και για πιάνο, καθώς και ολοκλήρωσε αρκετές ενορχηστρώσεις έργων άλλων συνθετών. Η μουσική του χαρακτηρίζεται από μια ευδιάκριτα εκλεπτυσμένη αλλά και αισθησιακή προσέγγιση της φόρμας και του ήχου.

Maurice Ravel

O διάσημος Γάλλος συνθέτης, Maurice Ravel έχει αφήσει πίσω του σπουδαίο έργο. Τα έργα του για πιάνο, αποτελούν αγαπημένα κομμάτια του κλασικού ρεπερτορίου. Δεν είναι λίγα εκείνα, που απαιτούν ιδιαίτερη δεξιοτεχνία από τους εκτελεστές τους. Ανάμεσά τους : Jeux d`eau, Miroirs, Le tombeau de Couperin και το Gaspard de la nuit. Έχει γράψει επίσης, σπουδαία έργα για ορχήστρα όπως το Δάφνις και Χλόη.

Εκείνο όμως, που είναι πιο γνωστό – αν και ο ίδιος το θεωρούσε ασήμαντο- είναι το περίφημο “Bolero”. Το έγραψε το 1928 και το είχε περιγράψει ως “ένα κομμάτι για ορχήστρα χωρίς μουσική”.

Η εισαγωγή των οργάνων της ορχήστρας, γίνεται σταδιακά από το συνθέτη ενώ το κυρίως θέμα επαναλαμβάνεται. Εδώ, γύρω από το θέμα χτίζεται η μελωδία με αρμονικές και ορχηστρικές εναλλαγές. Το αποτέλεσμα δεν μπορούσε παρά να είναι συναρπαστικό, καθώς αναδεικνύεται η πολυμορφία και η πολυχρωμία  των μουσικών οργάνων της ορχήστρας.

Η ιστορία του Bolero

Πριν φύγει για μια θριαμβευτική περιοδεία στη Βόρεια Αμερική τον Ιανουάριο του 1928, ο Maurice Ravel είχε συμφωνήσει να γράψει μια παρτιτούρα μπαλέτου με ισπανική γεύση για τη φίλη του, τη Ρωσίδα χορεύτρια και ηθοποιό Ida Rubinstein (1885-1960).

To Bolero με την Ida Rubinstein

Η ιδέα ήταν να δημιουργηθεί μια ορχηστρική μεταγραφή της σουίτας πιάνου του Albeniz Iberia. Ωστόσο κατά την επιστροφή του ο Ravel ανακάλυψε ότι τα δικαιώματα ενορχήστρωσης είχαν παραχωρηθεί στον Ισπανό μαέστρο Enrique Arbos. Αν και ο Arbos εγκατέλειψε γενναιόδωρα αυτά τα δικαιώματα, ο Ravel εγκατέλειψε την ιδέα και ξεκίνησε να ετοιμάζει μια πρωτότυπη παρτιτούρα.

Ο Ravel είχε παίξει εδώ και καιρό με την ιδέα να χτίσει μια σύνθεση από ένα μόνο θέμα που θα αναπτυσσόταν απλά μέσα από αρμονική και οργανική εφευρετικότητα. Το διάσημο θέμα του Bolero του το εμπνεύστηκε όταν ήταν σε διακοπές στο Saint-Jean-de-Luz.

Ήταν έτοιμος να πάει για μπάνιο όταν κάλεσε έναν φίλο του στο πιάνο και, παίζοντας τη μελωδία με το ένα δάχτυλο, ρώτησε: «Δεν πιστεύεις ότι αυτό έχει μια επίμονη ποιότητα; Θα προσπαθήσω να το επαναλάβω πολλές φορές χωρίς καμία εξέλιξη, αυξάνοντας σταδιακά την ορχήστρα όσο καλύτερα μπορώ».

Ξεκίνησε τη δουλειά τον Ιούλιο. Σύμφωνα με τα πρότυπα του Ravel το κομμάτι ολοκληρώθηκε γρήγορα, σε πέντε μήνες – έπρεπε να είναι έτοιμο για να χορογραφήσει η Rubinstein.

«Από τη στιγμή που ανακαλύφθηκε η ιδέα της χρήσης μόνο ενός θέματος», υποστήριξε, «κάθε φοιτητής του ωδείου θα μπορούσε επίσης να το κάνει ».

Το αδυσώπητο snare-drum στηρίζει το σύνολο του 15λεπτου έργου, καθώς ο Ravel στηρίζεται αδυσώπητα στην απλή μελωδία έως ότου, με μια τολμηρή διαμόρφωση από τη ντο μείζονα σε μι μείζονα, απελευθερώνει επιτέλους τη συγκρατημένη ένταση με μια έκρηξη πυροτεχνημάτων.

Το Bolero δόθηκε η πρώτη του παράσταση στην Όπερα του Παρισιού στις 20 Νοεμβρίου 1928. Η πρεμιέρα επικροτήθηκε από ένα κοινό που ζητωκραύγαζε, στο μέσο του οποίου ακούστηκε μια γυναίκα να ουρλιάζει: «Au fou, au fou!» («Ο τρελός! Ο τρελός!»). Όταν το είπαν στον Ravel, φέρεται να απάντησε: «Αυτή η κυρία… κατάλαβε».

Ida Rubinstein

Les Uns et les Autres, ταινία του Claude Lelouch, 1981. Ο Jorge Donn ερμηνεύει εκπληκτικά το  Bolero του Maurice Béjart. © Collection Christophel

Σε συνέντευξή του στην Daily Telegraph, είπε: «Εύχομαι να μην υπάρξει παρεξήγηση σχετικά με αυτό το έργο. Αποτελεί ένα πείραμα σε μια πολύ ειδική και περιορισμένη κατεύθυνση και δεν πρέπει να υποπτευόμαστε ότι στοχεύει να επιτύχει άλλα ή περισσότερα από αυτά που κάνει στην πραγματικότητα».

Ωστόσο, αν και ο Ravel θεωρούσε το Bolero ένα από τα λιγότερο σημαντικά έργα του, ήταν πάντα το πιο δημοφιλές του.