Ντόναλντ Τραμπ: Ο άνθρωπος που αποκάλυψε πόσο εύθραυστη είναι η ισχυρότερη δημοκρατία του κόσμου

Ανέδειξε τις αντιφάσεις ενός συστήματος που θεωρούσε τους θεσμούς του ακλόνητους, μετατρέποντας την κοινωνική δυσαρέσκεια σε πολιτική δύναμη και τη σύγκρουση σε βασικό εργαλείο διακυβέρνησης.

ΕΡΧΕΣΑΙ ΣΥΧΝΑ ΕΔΩ;

ΠΡΟΣΘΗΚΗ ΣΤΗ GOOGLE

Πίσω από την εντυπωσιακή επιστροφή του στον Λευκό Οίκο αναδύεται ένα πολύ πιο ανησυχητικό ερώτημα: πόσο ανθεκτική μπορεί να παραμείνει μια δημοκρατία όταν η προσωπική εξουσία αρχίζει να αντιμετωπίζεται ως σημαντικότερη από τους θεσμούς που οφείλουν να την περιορίζουν;

Υπάρχει μια ιδιαίτερα επικίνδυνη στιγμή στην ιστορία κάθε δημοκρατίας. Δεν είναι απαραίτητα εκείνη κατά την οποία οι θεσμοί καταργούνται, οι ελευθερίες αναστέλλονται ή η εξουσία συγκεντρώνεται επισήμως στα χέρια ενός ανθρώπου. Είναι η στιγμή κατά την οποία η κοινωνία αρχίζει να συνηθίζει την αμφισβήτηση των δημοκρατικών κανόνων, να αντιμετωπίζει την πολιτική αυθαιρεσία ως ένδειξη αποφασιστικότητας και να συγχέει την ισχύ ενός ηγέτη με την απουσία περιορισμών στην εξουσία του.

Η περίπτωση του Ντόναλντ Τραμπ προσφέρει ένα εξαιρετικά αποκαλυπτικό παράδειγμα αυτής της διαδικασίας.

Ο άνθρωπος που εισήλθε στην αμερικανική πολιτική σκηνή ως ένας τηλεοπτικά αναγνωρίσιμος επιχειρηματίας, με μια δημόσια εικόνα χτισμένη γύρω από τον πλούτο, την επιτυχία και την προσωπική προβολή, κατόρθωσε να μετατραπεί σε έναν από τους πλέον καθοριστικούς και διχαστικούς πολιτικούς παράγοντες της σύγχρονης αμερικανικής ιστορίας. Όχι επειδή διατύπωσε μια συνεκτική νέα πολιτική θεωρία, ούτε επειδή παρουσίασε ένα πρωτοφανές μοντέλο οικονομικής ανάπτυξης, αλλά επειδή αναγνώρισε και αξιοποίησε τις βαθιές αντιφάσεις μιας κοινωνίας που είχε αρχίσει να χάνει την εμπιστοσύνη της στους ίδιους της τους θεσμούς.

Η πολιτική του επιρροή είναι αδιαμφισβήτητη. Αυτό, όμως, δεν συνεπάγεται ότι η κληρονομιά του πρέπει να αντιμετωπίζεται ως θετική ή αξιοθαύμαστη. Η ικανότητα ενός πολιτικού να κατακτά την εξουσία αποτελεί διαφορετικό ζήτημα από τον τρόπο με τον οποίο επιλέγει να την ασκεί, όπως διαφορετική είναι και η εκλογική αποτελεσματικότητα από τη θεσμική υπευθυνότητα.

Στην πραγματικότητα, το πιο ουσιαστικό ερώτημα που αναδεικνύει η περίπτωση Τραμπ δεν αφορά αποκλειστικά τον ίδιο. Αφορά τις Ηνωμένες Πολιτείες, το πολιτικό τους σύστημα και την ευκολία με την οποία μια δημοκρατία με ισχυρή ιστορική παράδοση μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπη με αμφισβητήσεις που μέχρι πρόσφατα θεωρούσε σχεδόν αδιανόητες.

Γιατί ο Τραμπ δεν δημιούργησε από το μηδέν όλες τις αδυναμίες της αμερικανικής δημοκρατίας. Εκμεταλλεύτηκε πολλές από εκείνες που ήδη υπήρχαν.

Και αυτό είναι ίσως το πιο ανησυχητικό στοιχείο της ιστορίας του.

Η κατασκευή ενός πολιτικού μύθου: Όταν το προσωπικό brand αντικαθιστά την πολιτική αξιοπιστία

Πολύ πριν διεκδικήσει την προεδρία των Ηνωμένων Πολιτειών, ο Ντόναλντ Τραμπ είχε κατανοήσει τη δύναμη της δημόσιας εικόνας. Το όνομά του εμφανιζόταν σε ουρανοξύστες, ξενοδοχεία και εμπορικές δραστηριότητες, ενώ η τηλεοπτική του παρουσία ενίσχυε την εικόνα ενός ανθρώπου που υποτίθεται ότι προσωποποιούσε την επιχειρηματική επιτυχία.

Η πραγματικότητα της οικονομικής του διαδρομής, ωστόσο, υπήρξε περισσότερο σύνθετη από τον μύθο που καλλιεργήθηκε γύρω της.

Ο Τραμπ προερχόταν από μια οικονομικά ισχυρή οικογένεια με σημαντική δραστηριότητα στον χώρο των ακινήτων. Δεν ξεκίνησε από το μηδέν, όπως συχνά υπονοούσε το αφήγημα του αυτοδημιούργητου επιχειρηματία, ενώ η επιχειρηματική του πορεία περιλάμβανε τόσο επιτυχημένες συμφωνίες όσο και σοβαρές αποτυχίες, μεταξύ των οποίων εταιρικές πτωχεύσεις που συνδέονταν με δραστηριότητές του.

Παρά ταύτα, η δημόσια εικόνα του παρέμεινε συνδεδεμένη με την επιτυχία.

Αυτή η απόσταση ανάμεσα στην πραγματικότητα και στην επικοινωνιακή της αναπαράσταση αποδείχθηκε καθοριστική για τη μετέπειτα πολιτική του σταδιοδρομία.

Ο Τραμπ δεν χρειάστηκε να αποδείξει ότι ήταν ο ικανότερος διαχειριστής μιας μεγάλης οικονομίας. Είχε ήδη καλλιεργήσει την εντύπωση ότι η επιχειρηματική του εμπειρία αποτελούσε επαρκή εγγύηση αποτελεσματικότητας.

Η τηλεοπτική εκπομπή The Apprentice ενίσχυσε αυτή την αντίληψη, παρουσιάζοντάς τον ως έναν απόλυτο κριτή επαγγελματικών ικανοτήτων, έναν άνθρωπο που μπορούσε να επιβραβεύει ή να απορρίπτει χωρίς δισταγμό.

Η συγκεκριμένη εικόνα μεταφέρθηκε σχεδόν αυτούσια στην πολιτική.

Μόνο που η διακυβέρνηση μιας χώρας δεν αποτελεί τηλεοπτικό διαγωνισμό και η δημοκρατική νομιμοποίηση δεν εξαντλείται στην ικανότητα ενός ηγέτη να επιβάλλει τη βούλησή του.

Η διαχείριση της δημόσιας εξουσίας προϋποθέτει θεσμικούς περιορισμούς, λογοδοσία, σεβασμό στη διάκριση των εξουσιών και αποδοχή ότι η πολιτική διαφωνία δεν συνιστά προσωπική εχθρότητα.

Ακριβώς αυτά τα χαρακτηριστικά βρέθηκαν επανειλημμένα στο επίκεντρο των συγκρούσεων που σημάδεψαν την πολιτική πορεία του Τραμπ.

Η Αμερική της δυσαρέσκειας και η πολιτική εκμετάλλευση του φόβου

Καμία πολιτική προσωπικότητα δεν μπορεί να αποκτήσει τόσο μεγάλη επιρροή χωρίς να εκφράζει, έστω και επιλεκτικά, πραγματικές κοινωνικές ανησυχίες.

Η άνοδος του Τραμπ συνδέθηκε με τις οικονομικές και κοινωνικές μεταβολές που είχαν προηγηθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Η αποβιομηχάνιση ολόκληρων περιοχών, η μεταφορά παραγωγικών δραστηριοτήτων σε χώρες με χαμηλότερο εργατικό κόστος, η διεύρυνση των ανισοτήτων και η αίσθηση ότι τα οφέλη της παγκοσμιοποίησης κατανέμονταν άνισα δημιούργησαν ένα εκτεταμένο περιβάλλον ανασφάλειας.

Για εκατομμύρια Αμερικανούς, η οικονομική ανάπτυξη δεν συνοδευόταν απαραίτητα από βελτίωση της καθημερινότητάς τους. Οι μεγάλες επιχειρήσεις και οι χρηματοπιστωτικές αγορές μπορούσαν να εμφανίζουν εντυπωσιακά αποτελέσματα, την ώρα που πολλές οικογένειες αντιμετώπιζαν δυσκολίες στην κάλυψη βασικών αναγκών.

Το πρόβλημα ήταν πραγματικό.

Η πολιτική απάντηση του Τραμπ, όμως, δεν περιορίστηκε στην αναζήτηση οικονομικών λύσεων. Βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στη δημιουργία ενός αφηγήματος αντιπαράθεσης ανάμεσα στους «ξεχασμένους Αμερικανούς» και σε ένα ευρύ, συχνά ασαφώς προσδιορισμένο, σύνολο αντιπάλων.

Οι πολιτικές ελίτ, οι μετανάστες, οι διεθνείς οργανισμοί, οι εμπορικές συμφωνίες και τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης παρουσιάστηκαν, με διαφορετικούς τρόπους, ως παράγοντες που είχαν συμβάλει στην παρακμή της χώρας.

Το σύνθημα «Make America Great Again» αξιοποίησε αυτή τη δυσαρέσκεια, υποσχόμενο την επιστροφή σε μια εποχή εθνικής ισχύος και οικονομικής ασφάλειας.

Ωστόσο, η επίκληση ενός εξιδανικευμένου παρελθόντος περιλαμβάνει μια σημαντική αντίφαση. Η αμερικανική ιστορία δεν υπήρξε ποτέ μια αδιάκοπη περίοδος ευημερίας και κοινωνικής δικαιοσύνης για όλους τους πολίτες.

Οι φυλετικές διακρίσεις, οι κοινωνικές ανισότητες και οι αποκλεισμοί αποτελούν αναπόσπαστα στοιχεία της ιστορικής της διαδρομής.

Η πολιτική νοσταλγία, επομένως, μπορεί να λειτουργήσει ως ισχυρό εργαλείο κινητοποίησης, αλλά δεν αποτελεί από μόνη της ολοκληρωμένη πρόταση για το μέλλον.

Στην περίπτωση του Τραμπ, η επίκληση της εθνικής αναγέννησης συνδυάστηκε συχνά με μια ρητορική που ενίσχυε την κοινωνική πόλωση αντί να επιχειρεί τη γεφύρωση των αντιθέσεων.

Από τον Μπαράκ Ομπάμα στον Τραμπ: Η επιστροφή των αμερικανικών αντιφάσεων

Η εκλογή του Μπαράκ Ομπάμα το 2008 είχε δημιουργήσει την εντύπωση ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες εισέρχονταν σε μια νέα ιστορική περίοδο.

Η ανάδειξη του πρώτου Αφροαμερικανού προέδρου αποτέλεσε ένα γεγονός με τεράστια συμβολική σημασία για μια χώρα που είχε οικοδομηθεί πάνω σε βαθιές φυλετικές αντιφάσεις.

Ωστόσο, η προεδρία Ομπάμα δεν εξαφάνισε τις κοινωνικές εντάσεις.

Αντιθέτως, σε ορισμένες περιπτώσεις τις κατέστησε περισσότερο ορατές.

Ο Τραμπ είχε ήδη αποκτήσει δημόσια παρουσία μέσα από την προώθηση της αβάσιμης θεωρίας που αμφισβητούσε τον τόπο γέννησης του Ομπάμα και, κατ’ επέκταση, τη νομιμότητά του να κατέχει το προεδρικό αξίωμα.

Η συγκεκριμένη υπόθεση έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή ανέδειξε ένα χαρακτηριστικό της πολιτικής του μεθόδου που θα επανεμφανιζόταν τα επόμενα χρόνια: τη δυνατότητα αξιοποίησης ατεκμηρίωτων ισχυρισμών για τη δημιουργία πολιτικής συσπείρωσης.

Η διάδοση μιας ανακριβούς πληροφορίας δεν οδηγούσε αναγκαστικά στην αποδυνάμωσή του όταν αυτή διαψευδόταν.

Αντιθέτως, για ένα τμήμα του ακροατηρίου του, η αντίδραση των παραδοσιακών μέσων ενημέρωσης αποτελούσε επιπλέον επιχείρημα υπέρ της δυσπιστίας απέναντι στο πολιτικό και επικοινωνιακό κατεστημένο.

Αυτή η δυναμική αποδείχθηκε ιδιαίτερα ανθεκτική.

Και συνέβαλε στη διαμόρφωση ενός πολιτικού περιβάλλοντος στο οποίο η προσωπική ταύτιση με έναν ηγέτη μπορούσε να αποδειχθεί ισχυρότερη από την τεκμηρίωση των δημόσιων ισχυρισμών του.

Το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα που άλλαξε ταυτότητα

Η επιρροή του Τραμπ στο Ρεπουμπλικανικό Κόμμα υπήρξε βαθιά και διαρκής.

Η παραδοσιακή αμερικανική συντηρητική παράταξη είχε συνδεθεί επί δεκαετίες με την ελεύθερη αγορά, τη μείωση της φορολογίας, τον περιορισμό της κρατικής παρέμβασης και την υποστήριξη μιας ισχυρής διεθνούς παρουσίας των Ηνωμένων Πολιτειών.

Ο Τραμπ δεν εγκατέλειψε πλήρως αυτές τις αρχές, αλλά τις ενέταξε σε ένα διαφορετικό πολιτικό πλαίσιο.

Ο οικονομικός εθνικισμός, η επιβολή δασμών, η αμφισβήτηση διεθνών συμφωνιών και η έμφαση στην προστασία της αμερικανικής παραγωγής απέκτησαν κεντρικό ρόλο.

Παράλληλα, η προσωπική αφοσίωση προς τον ίδιο αναδείχθηκε σε σημαντικό παράγοντα πολιτικής επιβίωσης για πολλά στελέχη του κόμματος.

Η μεταβολή αυτή δημιουργεί σοβαρά ερωτήματα για τον τρόπο λειτουργίας των σύγχρονων κομματικών οργανισμών.

Όταν η πολιτική ταυτότητα ενός κόμματος συνδέεται τόσο στενά με ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, η εσωτερική διαφωνία μπορεί να αντιμετωπίζεται ως πράξη προσωπικής απιστίας.

Το αποτέλεσμα είναι η αποδυνάμωση των μηχανισμών εσωτερικού ελέγχου και η σταδιακή μετατόπιση από την πολιτική αντιπαράθεση ιδεών προς την επιβεβαίωση της προσωπικής εξουσίας.

Η εξέλιξη αυτή δεν αφορά αποκλειστικά τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Αποτελεί μια ευρύτερη πρόκληση για τα δημοκρατικά πολιτικά συστήματα, ιδιαίτερα σε μια εποχή κατά την οποία η δημόσια επικοινωνία και τα κοινωνικά δίκτυα ενισχύουν την προσωποποίηση της πολιτικής.

Το Ανώτατο Δικαστήριο και η μακροχρόνια μεταβολή των δικαιωμάτων

Μία από τις σημαντικότερες θεσμικές συνέπειες της πρώτης προεδρίας Τραμπ υπήρξε η αλλαγή των ισορροπιών στο Ανώτατο Δικαστήριο των Ηνωμένων Πολιτειών.

Με τον διορισμό τριών συντηρητικών δικαστών, του Νιλ Γκόρσατς, του Μπρετ Κάβανο και της Έιμι Κόνεϊ Μπάρετ, ενισχύθηκε αποφασιστικά η συντηρητική πλειοψηφία του Δικαστηρίου.

Οι συνέπειες έγιναν ιδιαίτερα αισθητές το 2022, όταν η απόφαση Dobbs v. Jackson Women’s Health Organization ανέτρεψε το προηγούμενο της ιστορικής υπόθεσης Roe v. Wade.

Η ανατροπή αυτή σήμαινε ότι η ομοσπονδιακή συνταγματική προστασία του δικαιώματος στην άμβλωση, όπως είχε αναγνωριστεί το 1973, έπαψε να ισχύει με την προηγούμενη μορφή της.

Η δυνατότητα ρύθμισης του ζητήματος μεταφέρθηκε σε μεγάλο βαθμό στις επιμέρους πολιτείες, δημιουργώντας σημαντικές διαφοροποιήσεις στην πρόσβαση των γυναικών σε υπηρεσίες αναπαραγωγικής υγείας.

Για τους υποστηρικτές της απόφασης, επρόκειτο για αποκατάσταση της συνταγματικής τάξης και επιστροφή της αρμοδιότητας στους εκλεγμένους νομοθέτες.

Για τους επικριτές της, αποτέλεσε μια ιστορική οπισθοδρόμηση στην προστασία των ατομικών δικαιωμάτων.

Ανεξάρτητα από την πολιτική αξιολόγηση, η συγκεκριμένη εξέλιξη αποδεικνύει ότι οι προεδρικές επιλογές μπορούν να επηρεάζουν τη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων για δεκαετίες.

Η επιρροή του Τραμπ, επομένως, δεν εξαντλείται στις εκλογικές αναμετρήσεις ή στις καθημερινές πολιτικές αντιπαραθέσεις.

Έχει ήδη αποτυπωθεί στη θεσμική αρχιτεκτονική των Ηνωμένων Πολιτειών.

Η 6η Ιανουαρίου και το όριο που δεν έπρεπε να αμφισβητηθεί

Εάν υπάρχει ένα γεγονός που συμπυκνώνει τις ανησυχίες για τη σχέση του Τραμπ με τους δημοκρατικούς θεσμούς, αυτό είναι η επίθεση στο Καπιτώλιο στις 6 Ιανουαρίου 2021.

Η άρνησή του να αποδεχθεί την εκλογική ήττα του 2020, παρά την απουσία αποδείξεων για εκτεταμένη νοθεία που θα μπορούσε να ανατρέψει το αποτέλεσμα, δημιούργησε μια πρωτοφανή πολιτική κρίση.

Οι επανειλημμένοι ισχυρισμοί περί εκλογικής απάτης συνέβαλαν στη διαμόρφωση ενός περιβάλλοντος έντονης δυσπιστίας απέναντι στην εκλογική διαδικασία.

Η εισβολή στο Καπιτώλιο από υποστηρικτές του, την ημέρα κατά την οποία το Κογκρέσο συνεδρίαζε για την επικύρωση του εκλογικού αποτελέσματος, αποτέλεσε σοβαρή επίθεση στη συνταγματική διαδικασία ειρηνικής μεταβίβασης της εξουσίας.

Το γεγονός ότι οι αμερικανικοί θεσμοί συνέχισαν τελικά να λειτουργούν δεν αναιρεί τη βαρύτητα της κρίσης.

Αντιθέτως, αναδεικνύει πόσο σημαντική είναι η ύπαρξη θεσμικών αντιβάρων όταν η πολιτική αντιπαράθεση ξεπερνά τα όρια της δημοκρατικής κανονικότητας.

Η επιστροφή του Τραμπ στον Λευκό Οίκο το 2025 προσέδωσε στη συγκεκριμένη ιστορική εμπειρία ακόμη μεγαλύτερη σημασία.

Ένας πρόεδρος που είχε αμφισβητήσει το εκλογικό αποτέλεσμα επέστρεψε στην εξουσία μέσω της ίδιας δημοκρατικής διαδικασίας.

Αυτό το παράδοξο δεν μπορεί να εξηγηθεί με απλοϊκούς χαρακτηρισμούς για τους Αμερικανούς ψηφοφόρους.

Απαιτεί να εξεταστούν οι οικονομικές προτεραιότητες, η πολιτική πόλωση, η δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς και η διαφορετική αξιολόγηση των γεγονότων από μεγάλα τμήματα της κοινωνίας.

Δεν αλλάζει, ωστόσο, την ουσία του προβλήματος.

Η αποδοχή της εκλογικής ήττας δεν αποτελεί προαιρετική πολιτική ευγένεια. Αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση της δημοκρατικής λειτουργίας.

Η οικονομία της αβεβαιότητας: Όταν η πολιτική σύγκρουση γίνεται επιχειρηματικός κίνδυνος

Η επιστροφή του Τραμπ στην αμερικανική προεδρία επανέφερε στο επίκεντρο της διεθνούς οικονομικής συζήτησης το ζήτημα της προβλεψιμότητας.

Για τις επιχειρήσεις, τους επενδυτές και τις διεθνείς αγορές, η σταθερότητα των κανόνων αποτελεί βασική προϋπόθεση μακροχρόνιου σχεδιασμού.

Οι επενδυτικές αποφάσεις δεν εξαρτώνται αποκλειστικά από το ύψος της φορολογίας ή τις προοπτικές ανάπτυξης. Επηρεάζονται επίσης από την εμπιστοσύνη ότι οι εμπορικές συμφωνίες, οι κανονιστικές ρυθμίσεις και οι διεθνείς δεσμεύσεις δεν θα μεταβάλλονται αιφνιδιαστικά.

Ο Τραμπ αντιμετωπίζει την οικονομική πολιτική με μια περισσότερο συγκρουσιακή λογική.

Η επιβολή ή η απειλή επιβολής δασμών, η πίεση προς εμπορικούς εταίρους και η αμφισβήτηση καθιερωμένων συμφωνιών παρουσιάζονται ως μέσα ενίσχυσης της αμερικανικής διαπραγματευτικής ισχύος.

Ωστόσο, η οικονομική αποτελεσματικότητα αυτών των επιλογών δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη.

Οι δασμοί ενδέχεται να προστατεύουν συγκεκριμένους παραγωγικούς κλάδους, αλλά μπορούν ταυτόχρονα να αυξάνουν το κόστος των εισαγόμενων προϊόντων, να επιβαρύνουν επιχειρήσεις που εξαρτώνται από διεθνείς αλυσίδες εφοδιασμού και να προκαλούν αντίμετρα από άλλες χώρες.

Η μετακύλιση του κόστους στους καταναλωτές αποτελεί επίσης σημαντικό ενδεχόμενο.

Σε μια παγκοσμιοποιημένη οικονομία, οι εμπορικές σχέσεις δεν λειτουργούν ως μια απλή αντιπαράθεση στην οποία το κέρδος της μίας πλευράς ισοδυναμεί αναγκαστικά με την απώλεια της άλλης.

Οι σύγχρονες παραγωγικές αλυσίδες είναι σύνθετες, αλληλοεξαρτώμενες και συχνά εκτείνονται σε πολλές χώρες.

Η πολιτική αβεβαιότητα μπορεί, επομένως, να δημιουργεί κόστος που δεν αποτυπώνεται αμέσως στις δημόσιες ανακοινώσεις.

Το σημαντικότερο ερώτημα είναι εάν μια οικονομία μπορεί να ενισχύσει μακροπρόθεσμα την ανταγωνιστικότητά της όταν η αβεβαιότητα μετατρέπεται σε μόνιμο χαρακτηριστικό της οικονομικής πολιτικής.

Ο δισεκατομμυριούχος που παρουσιάστηκε ως αντίπαλος των ελίτ

Μία από τις μεγαλύτερες αντιφάσεις του πολιτικού φαινομένου Τραμπ βρίσκεται στην κοινωνική του ταυτότητα.

Ένας άνθρωπος που μεγάλωσε μέσα σε οικονομικά προνομιούχο περιβάλλον, δραστηριοποιήθηκε επί δεκαετίες στον κόσμο των μεγάλων επιχειρήσεων και συνέδεσε τη δημόσια εικόνα του με την πολυτέλεια, κατάφερε να παρουσιαστεί ως αντίπαλος ενός συστήματος στο οποίο ο ίδιος είχε σημαντική παρουσία.

Η αντίφαση αυτή δεν αποδείχθηκε πολιτικά καταστροφική.

Αντιθέτως, ο Τραμπ αξιοποίησε την εικόνα του πλούσιου επιχειρηματία ως απόδειξη ανεξαρτησίας από τις παραδοσιακές πολιτικές δομές.

Για πολλούς υποστηρικτές του, η οικονομική του επιφάνεια δημιουργούσε την εντύπωση ότι δεν είχε ανάγκη να εξαρτάται από το πολιτικό κατεστημένο.

Η συγκεκριμένη αντίληψη, ωστόσο, δεν αναιρεί την ανάγκη ελέγχου των σχέσεων ανάμεσα στην πολιτική εξουσία και στα ιδιωτικά οικονομικά συμφέροντα.

Αντιθέτως, την καθιστά ακόμη πιο επιτακτική.

Όταν ένας πρόεδρος διατηρεί ισχυρούς δεσμούς με επιχειρηματικές δραστηριότητες, η διαφάνεια και η αποφυγή συγκρούσεων συμφερόντων αποκτούν ιδιαίτερη σημασία.

Το πρόβλημα δεν αφορά αποκλειστικά το ενδεχόμενο προσωπικού οικονομικού οφέλους.

Αφορά την εμπιστοσύνη ότι οι αποφάσεις της δημόσιας εξουσίας λαμβάνονται με γνώμονα το δημόσιο συμφέρον και όχι την εξυπηρέτηση ιδιωτικών επιχειρηματικών επιδιώξεων.

Στην περίπτωση του Τραμπ, η διαρκής αλληλεπίδραση της πολιτικής του παρουσίας με την εμπορική αξιοποίηση του ονόματός του δημιουργεί εύλογα ερωτήματα για τα όρια αυτής της σχέσης.

Η δημοκρατική λογοδοσία δεν μπορεί να εξαρτάται από την προσωπική διαβεβαίωση οποιουδήποτε ηγέτη ότι ενεργεί προς όφελος της χώρας.

Χρειάζεται σαφείς κανόνες και αποτελεσματικούς μηχανισμούς ελέγχου.

Η εξωτερική πολιτική της συναλλαγής και η αβεβαιότητα των συμμάχων

Η πολιτική προσέγγιση του Τραμπ δεν περιορίζεται στο εσωτερικό των Ηνωμένων Πολιτειών.

Επηρεάζει τη διεθνή τάξη, τις εμπορικές σχέσεις και τη στρατηγική ασφάλεια χωρών που είχαν συνηθίσει να θεωρούν την αμερικανική παρουσία σχετικά προβλέψιμη.

Για δεκαετίες, οι Ηνωμένες Πολιτείες αποτέλεσαν τον κεντρικό πυλώνα του μεταπολεμικού δυτικού συστήματος ασφαλείας.

Η συμμετοχή τους στο ΝΑΤΟ, η στρατηγική συνεργασία με την Ευρώπη και η παρουσία τους σε διαφορετικές περιοχές του πλανήτη διαμόρφωσαν ένα διεθνές περιβάλλον στο οποίο η αμερικανική ισχύς συνδεόταν με συγκεκριμένες θεσμικές δεσμεύσεις.

Ο Τραμπ υιοθέτησε μια περισσότερο συναλλακτική αντίληψη των διεθνών σχέσεων.

Οι σύμμαχοι καλούνται να αποδείξουν την οικονομική και στρατηγική αξία της συνεργασίας τους, ενώ οι διεθνείς δεσμεύσεις αντιμετωπίζονται συχνά υπό το πρίσμα του άμεσου εθνικού οφέλους.

Η απαίτηση για μεγαλύτερη συμμετοχή των Ευρωπαίων στις αμυντικές δαπάνες δεν είναι από μόνη της αδικαιολόγητη.

Η ανάγκη δικαιότερου επιμερισμού των βαρών της συλλογικής ασφάλειας αποτελεί διαχρονικό ζήτημα.

Ωστόσο, η αμφισβήτηση της αξιοπιστίας των συμμαχικών δεσμεύσεων δημιουργεί κινδύνους που υπερβαίνουν τη λογική μιας οικονομικής διαπραγμάτευσης.

Η διεθνής ασφάλεια στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην εμπιστοσύνη.

Όταν αυτή αποδυναμώνεται, οι χώρες αναγκάζονται να αναθεωρήσουν τις στρατηγικές τους επιλογές, να αυξήσουν τις αμυντικές τους δαπάνες και να αναζητήσουν εναλλακτικούς μηχανισμούς προστασίας.

Για την Ευρωπαϊκή Ένωση, η εξέλιξη αυτή συνδέεται με την ανάγκη ενίσχυσης της στρατηγικής αυτονομίας.

Για την Ελλάδα, αποκτά ιδιαίτερη σημασία λόγω της γεωγραφικής της θέσης και των προκλήσεων ασφαλείας στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η αμερικανική εξωτερική πολιτική δεν αποτελεί μια απομονωμένη υπόθεση της Ουάσιγκτον.

Επηρεάζει άμεσα τις οικονομικές και γεωπολιτικές ισορροπίες του ευρύτερου διεθνούς συστήματος.

Η κρίση της αλήθειας και η νέα ευθύνη της δημοσιογραφίας

Ένα από τα πλέον ανησυχητικά χαρακτηριστικά της εποχής Τραμπ είναι η διαρκής σύγκρουση γύρω από την αξιοπιστία της δημόσιας πληροφορίας.

Οι επανειλημμένοι ατεκμηρίωτοι ή ψευδείς ισχυρισμοί, η επιθετική ρητορική απέναντι στα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης και η παρουσίαση της δημοσιογραφικής κριτικής ως εχθρικής ενέργειας συνέβαλαν στην ενίσχυση ενός ήδη προβληματικού περιβάλλοντος δυσπιστίας.

Η εξέλιξη αυτή δεν αφορά αποκλειστικά τον Τραμπ.

Συνδέεται με βαθύτερες αλλαγές στον τρόπο παραγωγής και κατανάλωσης της ενημέρωσης.

Τα κοινωνικά δίκτυα επιτρέπουν την άμεση επικοινωνία των πολιτικών με το κοινό, περιορίζοντας τον παραδοσιακό διαμεσολαβητικό ρόλο των δημοσιογράφων.

Η δυνατότητα αυτή μπορεί να ενισχύει τη δημόσια συμμετοχή.

Μπορεί, όμως, να διευκολύνει και τη διάδοση ανακριβών πληροφοριών, ιδιαίτερα όταν το περιεχόμενο σχεδιάζεται ώστε να προκαλεί έντονα συναισθήματα και αντιδράσεις.

Η περίπτωση Τραμπ ανέδειξε με ιδιαίτερη ένταση αυτή την αντίφαση.

Για ένα μέρος των υποστηρικτών του, οι δημοσιογραφικές διαψεύσεις δεν λειτουργούν απαραίτητα ως λόγος επανεξέτασης μιας πεποίθησης.

Μπορούν να ερμηνεύονται ως επιβεβαίωση ότι τα μέσα ενημέρωσης συμμετέχουν σε ένα ευρύτερο σύστημα πολιτικής αντιπαράθεσης εναντίον του.

Αυτό δημιουργεί μια εξαιρετικά δύσκολη συνθήκη για τη δημοκρατική δημόσια συζήτηση.

Διότι η δημοσιογραφία δεν μπορεί να επιτελέσει αποτελεσματικά τον ελεγκτικό της ρόλο όταν η ίδια η έννοια της τεκμηρίωσης αντιμετωπίζεται ως ζήτημα κομματικής ταυτότητας.

Η απάντηση δεν μπορεί να είναι η εγκατάλειψη της αντικειμενικότητας ή η μετατροπή της ενημέρωσης σε πολιτική αντιπαράθεση.

Αντιθέτως, απαιτείται μεγαλύτερη επιμονή στην επαλήθευση, στη διάκριση γεγονότων και απόψεων και στην ουσιαστική εξήγηση των σύνθετων πολιτικών εξελίξεων.

Η κριτική προς την εξουσία αποτελεί θεμελιώδη λειτουργία της δημοσιογραφίας.

Και η σημασία της γίνεται ακόμη μεγαλύτερη όταν η ίδια η εξουσία αμφισβητεί τη νομιμοποίηση εκείνων που την ελέγχουν.

Το επικίνδυνο προηγούμενο της προσωπικής εξουσίας

Οι δημοκρατίες δεν λειτουργούν αποκλειστικά μέσα από γραπτούς νόμους.

Στηρίζονται επίσης σε πολιτικές παραδόσεις, άγραφους κανόνες και μια στοιχειώδη συμφωνία ότι η εξουσία πρέπει να ασκείται μέσα σε συγκεκριμένα όρια.

Αυτές οι συμβάσεις είναι συχνά δυσκολότερο να προστατευθούν από τις επίσημες συνταγματικές διατάξεις.

Ένας πολιτικός μπορεί να αμφισβητεί διαρκώς τους θεσμούς χωρίς να τους καταργεί.

Μπορεί να παρουσιάζει τους ανεξάρτητους ελεγκτικούς μηχανισμούς ως εμπόδια στη λαϊκή βούληση και να μετατρέπει κάθε θεσμική αντίδραση σε επιχείρημα υπέρ της προσωπικής του πολιτικής αποστολής.

Η συγκεκριμένη λογική δημιουργεί ένα βαθύτερο πρόβλημα.

Σε μια δημοκρατία, η εκλογική νίκη παρέχει την εντολή άσκησης της εξουσίας, όχι το δικαίωμα απεριόριστης χρήσης της.

Ο πρόεδρος, ο πρωθυπουργός ή οποιοσδήποτε άλλος εκλεγμένος ηγέτης δεν ταυτίζεται με το κράτος.

Η προσωπική του βούληση δεν μπορεί να υποκαθιστά τους θεσμούς, ούτε η πολιτική του δημοφιλία να λειτουργεί ως απαλλαγή από την υποχρέωση λογοδοσίας.

Η περίπτωση του Τραμπ αναδεικνύει ακριβώς αυτή την ένταση.

Το γεγονός ότι ένας πολιτικός διαθέτει ισχυρή εκλογική βάση δεν σημαίνει ότι οι ενέργειές του βρίσκονται αυτομάτως υπεράνω κριτικής.

Αντιθέτως, όσο μεγαλύτερη είναι η εξουσία που συγκεντρώνει, τόσο σημαντικότερη γίνεται η ανάγκη ελέγχου της.

Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι ότι ο Τραμπ αμφισβήτησε πολιτικές επιλογές των προκατόχων του.

Αυτό αποτελεί θεμιτό μέρος της δημοκρατικής αντιπαράθεσης.

Το πρόβλημα ανακύπτει όταν η αμφισβήτηση επεκτείνεται στους ίδιους τους μηχανισμούς που διασφαλίζουν ότι η εξουσία παραμένει περιορισμένη και ελεγχόμενη.

Ο τραμπισμός πέρα από τον Τραμπ

Ίσως το σημαντικότερο ερώτημα για το μέλλον των Ηνωμένων Πολιτειών να μην αφορά το πότε θα ολοκληρωθεί η πολιτική διαδρομή του Ντόναλντ Τραμπ.

Αφορά το τι θα παραμείνει όταν εκείνος αποχωρήσει.

Η μεταμόρφωση του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος, η ενίσχυση της πολιτικής πόλωσης, η δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς και η προσωποποίηση της εξουσίας αποτελούν εξελίξεις που δεν μπορούν να αντιστραφούν αυτόματα με την αλλαγή ενός προέδρου.

Ο τραμπισμός έχει αποκτήσει χαρακτηριστικά ευρύτερου πολιτικού φαινομένου.

Η έμφαση στην εθνική ταυτότητα, η αντιπαράθεση με τις παραδοσιακές ελίτ, η δυσπιστία απέναντι στις υπερεθνικές δομές και η αξιοποίηση των κοινωνικών δικτύων ως βασικού εργαλείου πολιτικής κινητοποίησης εμφανίζονται και σε άλλες χώρες.

Δεν πρόκειται για μια ενιαία ιδεολογία που εφαρμόζεται με τον ίδιο τρόπο παντού.

Πρόκειται περισσότερο για ένα σύνολο πολιτικών πρακτικών και επικοινωνιακών μεθόδων που μπορούν να προσαρμόζονται σε διαφορετικά εθνικά περιβάλλοντα.

Η διεθνής επιρροή του Τραμπ, επομένως, δεν πρέπει να αξιολογείται μόνο με βάση τις αποφάσεις της αμερικανικής κυβέρνησης.

Πρέπει να εξετάζεται και μέσα από τον τρόπο με τον οποίο μεταβάλλει την αντίληψη για το τι θεωρείται αποδεκτή πολιτική συμπεριφορά.

Όταν η επιθετικότητα παρουσιάζεται ως αυθεντικότητα, η περιφρόνηση των θεσμικών περιορισμών ως αποφασιστικότητα και η διαρκής σύγκρουση ως απόδειξη ηγετικής ικανότητας, δημιουργούνται συνθήκες που μπορούν να επηρεάσουν πολύ περισσότερες δημοκρατίες από την αμερικανική.

Και αυτή η επίδραση ενδέχεται να αποδειχθεί μακροβιότερη από την ίδια την πολιτική παρουσία του Τραμπ.

Η ιστορική επιρροή δεν αποτελεί απόδειξη πολιτικής αξίας

Η δημόσια συζήτηση γύρω από τον Ντόναλντ Τραμπ συχνά παγιδεύεται ανάμεσα σε δύο ακραίες προσεγγίσεις.

Η πρώτη τον παρουσιάζει ως έναν σχεδόν αλάνθαστο ηγέτη, ικανό να επιλύσει προβλήματα που οι παραδοσιακοί πολιτικοί αδυνατούσαν να αντιμετωπίσουν.

Η δεύτερη περιορίζεται στην προσωπική του απαξίωση, χωρίς να επιχειρεί να εξηγήσει τους κοινωνικούς και πολιτικούς λόγους της επιρροής του.

Καμία από τις δύο δεν επαρκεί για μια ουσιαστική ανάλυση.

Η πολιτική επιτυχία του Τραμπ δεν χρειάζεται να αμφισβητηθεί προκειμένου να ασκηθεί κριτική στις επιλογές του.

Αντιθέτως, η αναγνώριση της εκλογικής του αποτελεσματικότητας καθιστά ακόμη σημαντικότερη την εξέταση των συνεπειών της.

Η ικανότητα κινητοποίησης εκατομμυρίων ψηφοφόρων δεν αποτελεί αυτομάτως απόδειξη υπεύθυνης διακυβέρνησης.

Ούτε η δυνατότητα επιβολής της προσωπικής πολιτικής ατζέντας συνιστά από μόνη της ένδειξη θεσμικής ωριμότητας.

Η ιστορία έχει επανειλημμένα αποδείξει ότι η ισχυρή προσωπική επιρροή μπορεί να συνυπάρχει με βαθιά προβληματικές πολιτικές επιλογές.

Το ουσιαστικό κριτήριο για την αξιολόγηση ενός ηγέτη δεν είναι μόνο πόσους ανθρώπους πείθει, αλλά και τι επιτυγχάνει για την κοινωνία, πώς διαχειρίζεται τη διαφωνία και ποια θεσμική παρακαταθήκη αφήνει.

Στην περίπτωση του Τραμπ, αυτά τα ερωτήματα αποκτούν ιδιαίτερη σημασία λόγω της θέσης των Ηνωμένων Πολιτειών στο διεθνές σύστημα.

Οι αποφάσεις του δεν επηρεάζουν αποκλειστικά τους Αμερικανούς πολίτες.

Έχουν συνέπειες για την παγκόσμια οικονομία, τις διεθνείς συμμαχίες, τις δημοκρατικές ισορροπίες και τη συνολική αντίληψη για τη σχέση ανάμεσα στην πολιτική ισχύ και στη θεσμική λογοδοσία.

Η Αμερική μετά τον Τραμπ: Μπορούν οι θεσμοί να ανακτήσουν την εμπιστοσύνη;

Η αμερικανική δημοκρατία έχει επιβιώσει από πολέμους, οικονομικές κρίσεις, κοινωνικές συγκρούσεις και σοβαρές πολιτικές δοκιμασίες.

Η ιστορική της ανθεκτικότητα αποτελεί πραγματικό χαρακτηριστικό του πολιτικού της συστήματος.

Ωστόσο, η ανθεκτικότητα δεν πρέπει να συγχέεται με την αδυναμία διάβρωσης.

Οι δημοκρατικοί θεσμοί δεν καταρρέουν απαραίτητα μέσα από ένα μοναδικό δραματικό γεγονός.

Μπορούν να αποδυναμώνονται σταδιακά, όταν η εμπιστοσύνη προς αυτούς περιορίζεται, όταν η πολιτική διαφωνία μετατρέπεται σε αμοιβαία άρνηση νομιμοποίησης και όταν οι πολίτες παύουν να αναγνωρίζουν κοινούς κανόνες δημόσιας ζωής.

Η πρόκληση για τις Ηνωμένες Πολιτείες δεν είναι, επομένως, μόνο να διατηρήσουν τη λειτουργία των θεσμών τους.

Είναι να αποκαταστήσουν την πεποίθηση ότι οι θεσμοί αυτοί υπηρετούν το σύνολο της κοινωνίας και όχι αποκλειστικά την πολιτική παράταξη που βρίσκεται κάθε φορά στην εξουσία.

Αυτό προϋποθέτει ουσιαστική αντιμετώπιση των οικονομικών ανισοτήτων, ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής και αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στη δημόσια ενημέρωση.

Προϋποθέτει, επίσης, πολιτική ηγεσία που αντιλαμβάνεται ότι ο σεβασμός στους θεσμούς δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας.

Αποτελεί προϋπόθεση δημοκρατικής νομιμοποίησης.

Η κληρονομιά του Τραμπ θα αξιολογηθεί τελικά όχι μόνο μέσα από τις αποφάσεις που έλαβε, αλλά και μέσα από την ικανότητα της αμερικανικής κοινωνίας να διαχειριστεί τις αντιφάσεις που η πολιτική του παρουσία ανέδειξε.

Η μεγαλύτερη απειλή δεν είναι ένας άνθρωπος, αλλά η εξοικείωση με την υπέρβαση των ορίων

Ο Ντόναλντ Τραμπ θα παραμείνει αναμφίβολα μια ιστορικά σημαντική προσωπικότητα της αμερικανικής πολιτικής.

Η σημασία αυτή, ωστόσο, δεν πρέπει να συγχέεται με τον θαυμασμό.

Η ιστορική επιρροή δεν αποτελεί ηθική δικαίωση, όπως και η εκλογική επιτυχία δεν συνιστά αυτομάτως απόδειξη ορθότητας των πολιτικών επιλογών.

Το ουσιαστικό ζήτημα είναι ότι η εποχή Τραμπ ανέδειξε πόσο ευάλωτη μπορεί να γίνει ακόμη και μια ισχυρή δημοκρατία όταν η κοινωνική δυσαρέσκεια, η πολιτική πόλωση και η δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς συνδυάζονται με μια ηγεσία που αντιμετωπίζει τη σύγκρουση ως βασικό μέσο άσκησης εξουσίας.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έπαψαν να διαθέτουν δημοκρατικούς θεσμούς επειδή ο Τραμπ αμφισβήτησε επανειλημμένα τα όριά τους.

Αποκαλύφθηκε, όμως, ότι η ύπαρξη θεσμών δεν αρκεί από μόνη της για να εγγυηθεί τη δημοκρατική σταθερότητα.

Απαιτείται και η αποδοχή της νομιμότητάς τους από εκείνους που ασκούν την εξουσία.

Αυτή είναι η βαθύτερη πρόκληση που αναδεικνύεται από την πολιτική του διαδρομή.

Διότι η δημοκρατία δεν απειλείται μόνο όταν ένας ηγέτης επιχειρεί να συγκεντρώσει περισσότερη εξουσία. Απειλείται και όταν μια κοινωνία αρχίζει να θεωρεί φυσιολογικό ότι η εξουσία δεν χρειάζεται πάντοτε να λογοδοτεί.

Η συζήτηση, επομένως, δεν αφορά αποκλειστικά το πρόσωπο του Τραμπ ούτε μπορεί να περιοριστεί στη διαφωνία ανάμεσα στους υποστηρικτές και στους επικριτές του.

Αφορά την ίδια τη φύση της δημοκρατικής διακυβέρνησης και την ανάγκη διατήρησης των θεσμικών περιορισμών που προστατεύουν τους πολίτες από την αυθαιρεσία.

Η μεγαλύτερη δοκιμασία για την Αμερική δεν θα είναι απαραίτητα η ολοκλήρωση της προεδρικής του θητείας.

Θα είναι η επόμενη ημέρα.

Εκείνη κατά την οποία θα πρέπει να αποδειχθεί εάν οι δημοκρατικοί θεσμοί μπορούν να ανακτήσουν την εμπιστοσύνη της κοινωνίας και εάν οι πολιτικοί ηγέτες που θα ακολουθήσουν θα επιλέξουν να σεβαστούν τα όρια που εκείνος επανειλημμένα δοκίμασε.

Γιατί το πιο ανησυχητικό ενδεχόμενο δεν είναι να μείνει στην ιστορία ο Ντόναλντ Τραμπ ως ένας πρόεδρος που αμφισβήτησε τους κανόνες. Είναι να αφήσει πίσω του μια πολιτική πραγματικότητα στην οποία η αμφισβήτηση αυτών των κανόνων δεν θα προκαλεί πλέον καμία έκπληξη.

Και τότε το πρόβλημα δεν θα αφορά έναν άνθρωπο.

Θα αφορά μια δημοκρατία που θα έχει αρχίσει να συνηθίζει όσα κάποτε θεωρούσε αδιανόητα.