Ποιος κυβερνά πραγματικά την Ευρώπη; Η αθέατη μάχη εξουσίας στις Βρυξέλλες

Ποιος κυβερνά πραγματικά την Ευρώπη; Η αθέατη μάχη εξουσίας στις Βρυξέλλες

Πίσω από τις επίσημες αποφάσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης, πολιτικές συμμαχίες, θεσμικές ισορροπίες και ανταγωνισμοί επιρροής διαμορφώνουν το μέλλον της ηπείρου. Ποιος έχει τελικά τον πρώτο λόγο: Η Κομισιόν, οι κυβερνήσεις ή το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο;

Στις Βρυξέλλες, η εξουσία σπάνια αποκαλύπτεται με τον τρόπο που έχουμε συνηθίσει να τη βλέπουμε στις εθνικές πρωτεύουσες. Δεν υπάρχει ένας πρωθυπουργός που να αποφασίζει για όλους, ούτε μια κυβέρνηση που να διαθέτει την αποκλειστική ευθύνη των πολιτικών επιλογών. Υπάρχουν, αντίθετα, διαφορετικά κέντρα αποφάσεων, διαδοχικές διαπραγματεύσεις, πολιτικές συμμαχίες και ένας περίπλοκος μηχανισμός ισορροπιών, στον οποίο ακόμη και μια φαινομενικά ασήμαντη μετατόπιση μπορεί να επηρεάσει την τελική έκβαση μιας συμφωνίας.

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι απλώς ποιος κυβερνά την Ευρώπη, αλλά ποιος διαθέτει την πραγματική δυνατότητα να καθορίζει τις προτεραιότητές της.

Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν βρίσκεται στην κορυφή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Ο Αντόνιο Κόστα προεδρεύει του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, ενώ η Ρομπέρτα Μέτσολα ηγείται του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Τρεις προσωπικότητες, τρεις διαφορετικοί θεσμικοί ρόλοι και μια κοινή πρόκληση: Να διαχειριστούν μια Ευρώπη που καλείται να επαναπροσδιορίσει τη θέση της σε έναν κόσμο ολοένα πιο ανταγωνιστικό.

Ωστόσο, η πολιτική πραγματικότητα είναι περισσότερο σύνθετη από την εικόνα των τριών θεσμικών ηγετών. Οι κυβερνήσεις των 27 κρατών-μελών εξακολουθούν να διαθέτουν καθοριστική επιρροή, οι πολιτικές ομάδες του Ευρωκοινοβουλίου αναζητούν νέες ισορροπίες και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προσπαθεί να μετατρέψει τις στρατηγικές της προτεραιότητες σε συγκεκριμένες πολιτικές.

Και κάπου ανάμεσα σε όλα αυτά διαμορφώνεται το μέλλον σχεδόν 450 εκατομμυρίων Ευρωπαίων.

Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και η ισχύς της Κομισιόν

Όταν η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν ανέλαβε την προεδρία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής το 2019, η Ευρωπαϊκή Ένωση βρισκόταν μπροστά σε μια διαφορετική πραγματικότητα. Η πανδημία, ο πόλεμος στην Ουκρανία, η ενεργειακή κρίση και η ενίσχυση του διεθνούς ανταγωνισμού άλλαξαν σταδιακά τόσο τις ευρωπαϊκές προτεραιότητες όσο και τον τρόπο άσκησης της εξουσίας.

Η δεύτερη θητεία της, που ξεκίνησε τον Δεκέμβριο του 2024, χαρακτηρίζεται από μεγαλύτερη έμφαση στην ανταγωνιστικότητα, την οικονομική ασφάλεια, την άμυνα και την τεχνολογική αυτονομία.

Η πρόεδρος της Κομισιόν διαθέτει ένα ιδιαίτερα σημαντικό θεσμικό πλεονέκτημα: Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει, κατά κανόνα, την αρμοδιότητα να προτείνει τη νέα ευρωπαϊκή νομοθεσία.

Αυτό σημαίνει ότι μπορεί να επηρεάζει καθοριστικά όχι μόνο το περιεχόμενο μιας πολιτικής, αλλά και το ποια ζητήματα θα βρεθούν πρώτα στο τραπέζι.

Η επιλογή των προτεραιοτήτων αποτελεί από μόνη της μορφή εξουσίας.

Όταν η Επιτροπή αποφασίζει να προωθήσει ένα νέο πλαίσιο για την τεχνητή νοημοσύνη, τη βιομηχανία ή την ενεργειακή πολιτική, καθορίζει το σημείο εκκίνησης μιας διαπραγμάτευσης που μπορεί να διαρκέσει μήνες ή και χρόνια.

Αυτό, βεβαίως, δεν σημαίνει ότι η πρόεδρος της Επιτροπής μπορεί να νομοθετεί μόνη της. Στις περισσότερες περιπτώσεις, η τελική έγκριση απαιτεί συμφωνία ανάμεσα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η δύναμή της βρίσκεται κυρίως στην πρωτοβουλία, στον συντονισμό και στην ικανότητα διαμόρφωσης πολιτικών συμμαχιών.

Και αυτή ακριβώς η ικανότητα δοκιμάζεται κάθε φορά που οι προτεραιότητες της Κομισιόν συναντούν τις διαφορετικές επιδιώξεις των κρατών-μελών.

Οι κυβερνήσεις που δεν παραδίδουν τα κλειδιά

Η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να διαθέτει υπερεθνικούς θεσμούς, ωστόσο οι εθνικές κυβερνήσεις εξακολουθούν να αποτελούν βασικούς παράγοντες της ευρωπαϊκής εξουσίας.

Στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων καθορίζουν τη γενική πολιτική κατεύθυνση της Ένωσης. Δεν ψηφίζουν συνήθως την ευρωπαϊκή νομοθεσία, αλλά αποφασίζουν για τις μεγάλες στρατηγικές προτεραιότητες.

Η Γερμανία και η Γαλλία διατηρούν ιδιαίτερη βαρύτητα λόγω του οικονομικού και πολιτικού τους μεγέθους. Η Ιταλία, η Ισπανία και η Πολωνία συμμετέχουν επίσης ενεργά στη διαμόρφωση των ευρωπαϊκών ισορροπιών, ενώ μικρότερα κράτη μπορούν να αποκτήσουν καθοριστικό ρόλο μέσα από κατάλληλες συμμαχίες.

Η επιρροή, άλλωστε, δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το μέγεθος μιας χώρας.

Σε ζητήματα όπου απαιτείται ομοφωνία, ακόμη και μία κυβέρνηση μπορεί να εμποδίσει την υιοθέτηση μιας απόφασης. Σε άλλες περιπτώσεις, όπου εφαρμόζεται η ειδική πλειοψηφία, οι συμμαχίες μεταξύ κρατών αποκτούν διαφορετική σημασία.

Ο Αντόνιο Κόστα, ως πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, έχει την ευθύνη να διευκολύνει τη συνεννόηση μεταξύ ηγετών με διαφορετικές πολιτικές αφετηρίες και εθνικές προτεραιότητες.

Δεν πρόκειται για εύκολη αποστολή.

Η ευρωπαϊκή ενότητα συχνά παρουσιάζεται ως δεδομένη στις επίσημες ανακοινώσεις. Στην πραγματικότητα, όμως, αποτελεί αποτέλεσμα διαρκών διαπραγματεύσεων, συμβιβασμών και αμοιβαίων παραχωρήσεων.

Το Ευρωκοινοβούλιο και η αριθμητική της εξουσίας

Εάν η Κομισιόν διαθέτει τη νομοθετική πρωτοβουλία και οι κυβερνήσεις καθορίζουν τις μεγάλες πολιτικές κατευθύνσεις, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αποτελεί τον χώρο όπου οι πολιτικές ισορροπίες αποκτούν άμεση κοινοβουλευτική έκφραση.

Οι ευρωεκλογές του 2024 ανέδειξαν ένα περισσότερο κατακερματισμένο πολιτικό τοπίο.

Το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα παρέμεινε η μεγαλύτερη πολιτική ομάδα, ενώ οι Σοσιαλιστές και Δημοκράτες διατήρησαν σημαντική παρουσία. Παράλληλα, ενισχύθηκε η κοινοβουλευτική εκπροσώπηση πολιτικών δυνάμεων που τοποθετούνται δεξιότερα του παραδοσιακού ευρωπαϊκού κέντρου.

Η νέα σύνθεση του Κοινοβουλίου κατέστησε ακόμη σημαντικότερη την αναζήτηση πλειοψηφιών.

Σε αντίθεση με τα περισσότερα εθνικά κοινοβούλια, όπου υπάρχει συνήθως μια σαφής διάκριση ανάμεσα στην κυβέρνηση και την αντιπολίτευση, στο Ευρωκοινοβούλιο οι συνεργασίες μπορούν να μεταβάλλονται ανάλογα με το νομοθετικό αντικείμενο.

Μια πολιτική ομάδα μπορεί να συνεργαστεί με άλλες σε ζητήματα ανταγωνιστικότητας και να διαφωνήσει μαζί τους στην περιβαλλοντική πολιτική ή στη μετανάστευση.

Αυτή η ευελιξία δημιουργεί ένα ιδιαίτερο πολιτικό περιβάλλον, όπου η δυνατότητα εξασφάλισης πλειοψηφίας έχει συχνά μεγαλύτερη σημασία από τη δημόσια αντιπαράθεση.

Για τη Ρομπέρτα Μέτσολα, η πρόκληση δεν περιορίζεται στη θεσμική εκπροσώπηση του Κοινοβουλίου. Συνδέεται και με τη διατήρηση της λειτουργικότητας ενός σώματος στο οποίο συνυπάρχουν διαφορετικές αντιλήψεις για το μέλλον της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

Οι συμμαχίες που αλλάζουν ανάλογα με το διακύβευμα

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά της ευρωπαϊκής πολιτικής είναι ότι οι συμμαχίες δεν ακολουθούν πάντοτε τις παραδοσιακές ιδεολογικές διαχωριστικές γραμμές.

Ένα κράτος μπορεί να συμφωνεί με κάποιο άλλο στην αμυντική πολιτική, αλλά να βρίσκεται απέναντί του στη διαχείριση του κοινοτικού προϋπολογισμού.

Αντίστοιχα, πολιτικές ομάδες που διαφωνούν για τη μετανάστευση μπορεί να αναζητούν κοινό έδαφος σε ζητήματα βιομηχανικής ανταγωνιστικότητας.

Αυτή η πραγματικότητα εξηγεί γιατί οι ευρωπαϊκές αποφάσεις συχνά προκύπτουν έπειτα από μακροχρόνιες διαπραγματεύσεις.

Πίσω από κάθε συμφωνία υπάρχουν διαφορετικές οικονομικές ανάγκες, πολιτικές δεσμεύσεις και εθνικές προτεραιότητες.

Για παράδειγμα, η συζήτηση για την ευρωπαϊκή άμυνα δεν αφορά αποκλειστικά την ανάγκη ενίσχυσης της ασφάλειας. Περιλαμβάνει ερωτήματα για τη χρηματοδότηση, την αμυντική βιομηχανία, τις κοινές προμήθειες και την κατανομή των οικονομικών βαρών.

Αντίστοιχα, η πράσινη μετάβαση δεν αποτελεί μόνο περιβαλλοντικό ζήτημα. Επηρεάζει την ευρωπαϊκή βιομηχανία, την αγροτική παραγωγή, την ενέργεια και την ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων.

Επομένως, η ευρωπαϊκή πολιτική δεν μπορεί να εξηγηθεί αποκλειστικά μέσα από τη διάκριση Αριστεράς και Δεξιάς.

Συχνά, οι πραγματικές διαφωνίες αφορούν το ποιος θα πληρώσει το κόστος μιας απόφασης και ποιος θα επωφεληθεί από τα αποτελέσματά της.

Η Ελλάδα στη σκακιέρα των Βρυξελλών

Για την Ελλάδα, η συμμετοχή στους ευρωπαϊκούς θεσμούς δεν αποτελεί απλώς ζήτημα διπλωματικής παρουσίας. Συνδέεται άμεσα με την οικονομία, την ασφάλεια, τις υποδομές και τη δυνατότητα επηρεασμού αποφάσεων που έχουν συνέπειες στο εσωτερικό της χώρας.

Η ελληνική κυβέρνηση συμμετέχει στη διαμόρφωση των ευρωπαϊκών προτεραιοτήτων μέσω του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Παράλληλα, οι Έλληνες ευρωβουλευτές δραστηριοποιούνται μέσα στις ευρωπαϊκές πολιτικές ομάδες, ενώ ο Απόστολος Τζιτζικώστας συμμετέχει στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή ως επίτροπος αρμόδιος για τις βιώσιμες μεταφορές και τον τουρισμό.

Η ελληνική επιρροή, ωστόσο, δεν μπορεί να αξιολογηθεί μόνο από την παρουσία προσώπων σε ευρωπαϊκές θέσεις.

Εξαρτάται από τη δυνατότητα της χώρας να δημιουργεί συμμαχίες, να διατυπώνει συγκεκριμένες προτάσεις και να συνδέει τις εθνικές της προτεραιότητες με ευρύτερους ευρωπαϊκούς στόχους.

Η ενεργειακή ασφάλεια, οι μεταφορές, η μετανάστευση, η ανταγωνιστικότητα και η προστασία των εξωτερικών συνόρων αποτελούν πεδία στα οποία οι ευρωπαϊκές αποφάσεις έχουν άμεσο ελληνικό ενδιαφέρον.

Σε μια Ένωση 27 κρατών, η αποτελεσματική εκπροσώπηση δεν εξαρτάται μόνο από το πόσο συχνά ακούγεται μια χώρα, αλλά και από το κατά πόσο οι θέσεις της μπορούν να ενσωματωθούν σε ευρύτερες συμφωνίες.

Η εξουσία που ασκείται πριν από την ψηφοφορία

Ίσως το λιγότερο ορατό στοιχείο της ευρωπαϊκής πολιτικής να είναι ότι ένα σημαντικό μέρος της διαμόρφωσης των αποφάσεων προηγείται της τελικής ψηφοφορίας.

Οι νομοθετικές προτάσεις εξετάζονται από επιτροπές, συζητούνται μεταξύ εκπροσώπων των κρατών-μελών και αποτελούν αντικείμενο διαπραγμάτευσης ανάμεσα στους ευρωπαϊκούς θεσμούς.

Οι λεγόμενοι τριμερείς διάλογοι, γνωστοί ως trilogues, αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της διαδικασίας.

Εκπρόσωποι του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου και της Επιτροπής επιχειρούν να καταλήξουν σε ένα κοινά αποδεκτό νομοθετικό κείμενο, το οποίο στη συνέχεια πρέπει να εγκριθεί σύμφωνα με τις προβλεπόμενες διαδικασίες.

Οι συζητήσεις αυτές έχουν μεγάλη πρακτική σημασία, καθώς μπορούν να καθορίσουν την τελική μορφή μιας ευρωπαϊκής ρύθμισης.

Ταυτόχρονα, αναδεικνύουν ένα διαχρονικό ερώτημα σχετικά με τη διαφάνεια και τη δημοκρατική λογοδοσία.

Πόσο εύκολα μπορεί ο Ευρωπαίος πολίτης να παρακολουθήσει τη διαδρομή μιας απόφασης; Και πόσο σαφές είναι ποιος ευθύνεται για το τελικό αποτέλεσμά της;

Η πολυπλοκότητα της ευρωπαϊκής διακυβέρνησης αποτελεί ταυτόχρονα πλεονέκτημα και αδυναμία.

Από τη μία πλευρά, επιτρέπει τη συμμετοχή διαφορετικών θεσμών και συμφερόντων. Από την άλλη, μπορεί να δυσκολεύει την κατανόηση των πολιτικών ευθυνών.

Το νέο πεδίο σύγκρουσης: Ασφάλεια, οικονομία και τεχνολογία

Η σημερινή ευρωπαϊκή συζήτηση δεν αφορά αποκλειστικά τη διαχείριση της καθημερινότητας.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται να απαντήσει σε ερωτήματα που σχετίζονται με τη μελλοντική της θέση στον κόσμο.

Μπορεί να ενισχύσει την αμυντική της ικανότητα χωρίς να δημιουργήσει νέες εσωτερικές αντιθέσεις; Μπορεί να ανταγωνιστεί οικονομικά τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα; Μπορεί να αναπτύξει τη δική της τεχνολογική ισχύ, διατηρώντας παράλληλα το ευρωπαϊκό πλαίσιο προστασίας των δικαιωμάτων;

Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα δεν είναι αποκλειστικά τεχνικές.

Προϋποθέτουν πολιτικές επιλογές, οικονομικούς πόρους και συμφωνίες ανάμεσα σε κυβερνήσεις που συχνά έχουν διαφορετικές προτεραιότητες.

Η συζήτηση για την ανταγωνιστικότητα, για παράδειγμα, φέρνει στο προσκήνιο το κόστος της ενέργειας, τη χρηματοδότηση των επιχειρήσεων και τη δυνατότητα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας να ανταποκριθεί στις νέες τεχνολογικές απαιτήσεις.

Αντίστοιχα, η ενίσχυση της ευρωπαϊκής άμυνας δημιουργεί ερωτήματα για τον ρόλο του ΝΑΤΟ, τις σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες και την κατανομή των ευθυνών μεταξύ των κρατών-μελών.

Κάθε μία από αυτές τις επιλογές μπορεί να μεταβάλει τους συσχετισμούς επιρροής στο εσωτερικό της Ένωσης.

Η αναζήτηση ενός και μοναδικού κέντρου εξουσίας στις Βρυξέλλες οδηγεί αναπόφευκτα σε μια διαπίστωση: Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν λειτουργεί όπως ένα εθνικό κράτος.

Η Κομισιόν διαθέτει σημαντική πρωτοβουλία στη διαμόρφωση της νομοθεσίας. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο καθορίζει τη γενική πολιτική κατεύθυνση. Το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο συναποφασίζουν για το μεγαλύτερο μέρος της ευρωπαϊκής νομοθεσίας.

Η πραγματική ισχύς, επομένως, κατανέμεται ανάμεσα σε θεσμούς που είναι υποχρεωμένοι να συνεργάζονται, ακόμη και όταν διαφωνούν.

Αυτό το μοντέλο αποτελεί συνειδητή επιλογή της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Σχεδιάστηκε ώστε να αποτρέπει τη συγκέντρωση υπερβολικής εξουσίας σε ένα μόνο κέντρο και να επιτρέπει τη συνύπαρξη διαφορετικών κρατών και πολιτικών παραδόσεων.

Ωστόσο, σε μια εποχή κατά την οποία οι διεθνείς εξελίξεις απαιτούν συχνά γρήγορες αποφάσεις, η ανάγκη συνεννόησης μπορεί να μετατραπεί σε σημαντική πρόκληση.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα διαθέτουν διαφορετικά πολιτικά συστήματα και μηχανισμούς λήψης αποφάσεων. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, αντίθετα, πρέπει να επιτυγχάνει συμφωνίες ανάμεσα σε πολλά επίπεδα εξουσίας.

Το ερώτημα δεν είναι απαραίτητα εάν αυτό αποτελεί αδυναμία. Είναι εάν η Ευρώπη μπορεί να διατηρήσει τον δημοκρατικό και πολυθεσμικό χαρακτήρα της, αποκτώντας παράλληλα μεγαλύτερη ικανότητα στρατηγικής δράσης.

Γιατί η σημαντικότερη μάχη εξουσίας στις Βρυξέλλες δεν διεξάγεται μόνο ανάμεσα σε πολιτικά πρόσωπα ή παρατάξεις.

Διεξάγεται ανάμεσα σε διαφορετικές αντιλήψεις για το τι πρέπει να γίνει η ίδια η Ευρώπη.

Μια περισσότερο ενοποιημένη πολιτική δύναμη, με κοινές στρατηγικές επιλογές, ή μια ένωση κρατών που διατηρούν τον καθοριστικό λόγο για το μέλλον τους;

Η απάντηση θα επηρεάσει όχι μόνο τη λειτουργία των ευρωπαϊκών θεσμών, αλλά και την καθημερινότητα των πολιτών, από την οικονομία και την εργασία μέχρι την ασφάλεια και την τεχνολογία.

Και ίσως εδώ να βρίσκεται η ουσία της ευρωπαϊκής εξουσίας: Δεν ανήκει ολοκληρωτικά σε κανέναν, αλλά οι αποφάσεις της επηρεάζουν σχεδόν τους πάντες.

Το πραγματικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο ποιος κυβερνά την Ευρώπη.

Είναι ποιος θα καταφέρει να διαμορφώσει την Ευρώπη που θα κυβερνά τον εαυτό της αύριο.

Σχετικά άρθρα