Απ’ τον Κολοκοτρώνη στον Μαζωνάκη και τον Γκοτιέ, η φουστανέλα είναι (και) ποπ

Μπορεί η φουστανέλα για τους Έλληνες να αντικατοπτρίζει μια σειρά από συμβολισμούς, όμως η εξέλιξη της μέσα στον χρόνο την έβγαλε από το καλούπι της «παραδοσιακής φορεσιάς» και την έκανε μέρος της ποπ κουλτούρας, παρατηρώντας την τελικά να πρωταγωνιστεί σε όλα τα πιθανά, και απίθανα, μέρη.

Σύμφωνα με τους ιστορικούς οι ρίζες της βρίσκονται στην αρχαιότητα με μερικούς να τη συνδέουν με τον αρχαιοελληνικό χιτώνα, ωστόσο η προέλευση της δεν είναι ξεκάθαρα ελληνική. Η φουστανέλα με τη μορφή που την έχουμε σήμερα στο μυαλό μας φαίνεται πως ξεκίνησε ως ρωμαϊκό στρατιωτικό ένδυμα, που στη συνέχεια πέρασε στην Ήπειρο ενώ είχε ήδη διαδοθεί ευρύτερα στα νότια Βαλκάνια πριν και κατά την οθωμανική περίοδο.

Η φούστα αυτή είναι ουσιαστικά ένα ύφασμα διπλωμένο κατά μήκος στα δύο, και στην πτυχή που διαμορφώνεται έχει περαστεί μια ζώνη, πάνω στην οποία έχει σουρωθεί το ύφασμα. Σταδιακά το ρούχο επανασχεδιάστηκε με τρόπο που να είναι λειτουργικό και έτσι κατέληξε να είναι στενό στην μέση και φαρδύ στον ποδόγυρο. Η φουστανέλα, το ρούχο που ταυτίστηκε με τους αγώνες των Ελλήνων κατά της Οθωμανικής αυτοκρατορίας στην αρχική της μορφή έφτανε μέχρι τους αστραγάλους και φορέθηκε από τους αρματολούς, τους κλέφτες και τους αγωνιστές της επανάστασης του 1821. Ωστόσο δεν ήταν το μόνο παραδοσιακό ένδυμα της εποχής καθώς συναγωνιζόταν με τη βράκα για το ποιο από τα δύο θα επικρατήσει.

Μετά την ανεξαρτησία της Ελλάδας η έλευση του Όθωνα και της Αμαλίας και η πρόθεση τους να δυτικοποιήσουν τον τρόπο που ντύνονταν οι Έλληνες οδήγησε στην καθιέρωση της φουστανέλας ως επίσημη ενδυμασία για τους άντρες και ιδιαίτερα για όσους υπηρετούσαν στον στρατό. Αντιθέτως η βράκα υποχώρησε και πολύ σύντομα αντικαταστάθηκε από τα στενά παντελόνια.

Σήμερα, η φουστανέλα φοριέται κυρίως από την Προεδρική Φρουρά και έχει σημαντική παρουσία σε εθνικές γιορτές, παρελάσεις και παραδοσιακούς χορούς. Κάτι που τονίζει τη σχέση του συγκεκριμένου ρούχου με τον αγώνα των Ελλήνων για ελευθερία είναι το γεγονός ότι η παραδοσιακή φουστανέλα των Ευζώνων έχει 400 πιέτες, οι οποίες συμβολίζουν τα 400 χρόνια σκλαβιάς.

Η φουστανέλα με την folklore αισθητική της είδε τη μορφή της να αλλάζει μέσα στον χρόνο διατηρώντας όμως τα στοιχεία που την χαρακτήριζαν. Από εμβληματικούς σχεδιαστές μόδας του εξωτερικού μέχρι εγχώριους σταρ η φουστανέλα υπήρξε αναμφίβολα πηγή έμπνευσης και τελικά έγινε κάπως απρόσμενα κομμάτι της ποπ κουλτούρας.

Η fashion πλευρά της φουστανέλας

Ο Ζαν Πωλ Γκοτιέ υπήρξε από τους πρώτους που αμφισβήτησαν ανοιχτά τα όρια της ανδρικής ένδυσης και χρησιμοποίησε τη φουστανέλα για να παίξει με τη ρευστότητα του φύλου, πολύ πριν γίνει μια πλήρως αποδεκτή τάση. Από τη δεκαετία του 1980 εισήγαγε την αντρική εκδοχή της φούστας με τα πλισέ σχέδια του να παραπέμπουν στην παραδοσιακή φουστανέλα κυρίως μορφολογικά, ενώ έχουμε δει και τον ίδιο να τη φοράει σε δημόσιες εμφανίσεις του, κάνοντας βέβαια το αντίστοιχο styling. Τα σχέδιά του με τις έντονες πιέτες και τον δομημένο όγκο αποτελούν μέχρι σήμερα ένα σύγχρονο σύμβολο ελευθερίας και επαναπροσδιορισμού της ανδρικής ταυτότητας.

Αντίστοιχα και ο Yohji Yamamoto προσέγγισε σχεδιαστικά τη φουστανέλα και εμπνεύστηκε από αυτή αποδίδοντας την με έναν πιο μινιμαλιστικό τρόπο μέσα από την αφαιρετική αισθητική του. Στις συλλογές του, οι έντονες πτυχώσεις, τα βαριά υφάσματα και οι ασύμμετρες σιλουέτες δημιουργούν όγκους που παραπέμπουν έμμεσα στη δομή της φουστανέλας. Το παραδοσιακό ένδυμα απέκτησε κίνηση και μια μορφή που θυμίσει γλυπτό.

Η φουστανέλα πήρε μια πιο φρέσκια και cool «στροφή» στη συλλογή Dior Cruise 2022 collection, που παρουσιάστηκε στο Παναθηναϊκό Στάδιο. Ο Αριστείδης Τζονευράκης σε συνεργασία με τη Maria Grazia Chiuri έδωσε νέα ζωή στο παραδοσιακό αυτό ρούχο. Έτσι αντί να δούμε την κλασική φουστανέλα όπως την ξέρουμε, αυτή εμφανίστηκε μέσα από ανάλαφρες πτυχώσεις, καθαρές γραμμές και μίνιμαλ vibes που θύμιζαν κάτι από το παρελθόν, αλλά μιλούσαν ξεκάθαρα στο σήμερα. Το αποτέλεσμα; Ένα stylish παιχνίδι ανάμεσα στη παράδοση και το μοντέρνο, που έκανε τη φουστανέλα να μοιάζει απόλυτα cool και φορέσιμη.

Η επιρροή της φουστανέλας είναι εμφανής και στις σημερινές τάσεις της μόδας, ιδιαίτερα μέσα από τις pleated skirts για άνδρες, το layering και τις structured σιλουέτες. Έτσι, η φουστανέλα δεν αποτελεί απλώς ένα ιστορικό σύμβολο, αλλά μια ζωντανή πηγή έμπνευσης που συνεχίζει να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη μόδα σήμερα.

Στη μεγάλη αλλά και στη μικρή οθόνη 

Από τα πρώτα χρόνια του ελληνικού σινεμά η φουστανέλα χρησιμοποιήθηκε ως ένας γρήγορος, άτυπος κώδικας για να προσδιοριστεί η εποχή και να δημιουργήσει ένα αίσθημα σύνδεσης με την «παλιά» Ελλάδα. Ουσιαστικά διαμορφώθηκε ένα μοτίβο πάνω στον οποίο στηρίχτηκαν πολλές ταινίες του πρώιμου ελληνικού σινεμά με πιο γνωστές την «Γκόλφω», αλλά και την «Αστέρω», όπου η Αλίκη Βουγιουκλάκη και ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ έκαναν την πρώτη τους εμφάνιση ως κινηματογραφικό ζευγάρι.

Η φουστανέλα στην «Ελληνοφρένεια» έντυσε τον πιο χαρακτηριστικό ρόλο της εκπομπής, τον Αποστόλη Μπαρμπαγιάννη ως «τσολιά». Σε μια εκπομπή που έπαιζε με τα στερεότυπα του Έλληνα και σατίριζε τις πολιτικές εξελίξεις η παραδοσιακή φουστανέλα αποτέλεσε ένα εργαλείο σάτιρας και έγινε κάτι πολύ παραπάνω από παραδοσιακή φορεσιά, αφού ήταν μέρος του αστείου και της κριτικής.

Και μετά …στην πίστα

Ο θρυλικός τρομπετίστας της τζαζ, Ντίζι Γκιλέσπι πόζαρε ως τσολιάς μπροστά σε κίονες και φορώντας φουστανέλα για το εξώφυλλο δίσκου του. Το Dizzy in Greece κυκλοφόρησε το 1957.

Ο Τρύφωνας Σαμαράς είχε ανέβει στη σκηνή του. στο Just the 2 of Us με φουστανέλα σε μία από τις πιο fun και αξιομνημόνευτες εμφανίσεις του. Ο Έλληνας κομμωτής γνωστός για το ταλέντο του να τσαλακώνεται πήρε το παραδοσιακό στοιχείο της φουστανέλας και το έκανε πιο pop και θεατρικό προσθέτοντας μπόλικη δόση χιούμορ.

Για το τέλος πίσω στο 2012 ο Γιώργος Μαζωνάκης μας είχε χαρίσει μια ακόμη αξέχαστη εμφάνιση στην πίστα του Night με φουστανέλα, φούντα και φέσι. Εκκεντρικός και τολμηρός ο Μαζωνάκης είναι ίσως ο μόνος λαϊκός τραγουδιστής που μπορεί να φορέσει κυριολεκτικά τα πάντα. Η συγκεκριμένη εμφάνιση ήταν ο τελευταίο Σαββατοκύριακο των Αποκριών, όμως θα μπορούσαμε άνετα να τον φανταστούμε με αντίστοιχο styling και εκτός Τριωδίου.