Τελικά τι σημαίνει η «Οδύσσεια» του Νόλαν για την Ελλάδα;

Ήταν κάπου στα τέλη της μακρινής πια δεκαετίας του ‘90, όταν οι συμμαθητές μου κι εγώ διανύαμε τον τελευταίο μήνα της Α’ Γυμνασίου, της πρώτης σχολικής χρονιάς που σηματοδότησε το τέλος της παιδικότητας και την αρχή της εφηβείας. Εκεί στο μεταίχμιο λοιπόν, ο Ιούνιος είχε φτάσει και, για πρώτη φορά στη ζωή μας, είχε έρθει η ώρα να δώσουμε εξετάσεις. Το Υπουργείο Παιδείας είχε αποφασίσει να διδαχθούμε στην νέα ελληνική μετάφρασή της, την Οδύσσεια του Ομήρου. Όλη τη σχολική χρονιά ανοίγαμε, σχεδόν καθημερινά, το παχουλό βιβλίο με το γαλάζιο εξώφυλλο και ζωγραφισμένο πάνω τον Οδυσσέα, δεμένο στο κατάρτι από τους συντρόφους του, να περνάνε κοντά στις Σειρήνες. Και είχε έρθει η ώρα να αποδείξουμε τι ξέρουμε, τι μας έχει μείνει. Αγχωμένοι μπροστά σε αυτή την πρωτόγνωρη εμπειρία, σίγουρα όλοι μας θα προτιμούσαμε να βρισκόμαστε κάπου αλλού εκείνη τη στιγμή, όχι σε μια εξεταστική αίθουσα, αλλά ίσως στο κοντινότερο multiplex κινηματογράφο που μόλις είχε ανοίξει στην Ελλάδα, και να βγάζουμε εισιτήρια για κάτι απείρως πιο διασκεδαστικό, πιο κουλ, το καινούργιο Jurassic Park, το Men in Black με το Γουίλ Σμιθ να κυνηγάει εξωγήινους ή τον καινούργιο Μπάτμαν με το Τζορτζ Κλούνεϊ και τον Άρνολντ Σβαρτσενέγκερ. Ποιος να μας το έλεγε λοιπόν ότι 30 χρόνια μετά, το πιο κουλ, το πιο ψυχαγωγικό, το πιο hi-tech κινηματογραφικό γεγονός του καλοκαιριού θα ήταν η Ομήρου Οδύσσεια, με πρωταγωνιστή όχι κάποιον βαρετό 50άρη, αλλά τον ωραίο τυπά που μόλις είχε αγγίξει τη διασημότητα ως Ξεχωριστός Γουίλ Χάντινγκ…

ΕΡΧΕΣΑΙ ΣΥΧΝΑ ΕΔΩ;

ΠΡΟΣΘΗΚΗ ΣΤΗ GOOGLE

Οι Έλληνες, όπως και ο πλανήτης όλος, συρρέουν στις κινηματογραφικές αίθουσες για να παρακολουθήσουν την κατά Νόλαν Οδύσσεια, ακόμα και εν μέσω καλοκαιριού. Τα άρθρα στον ελληνικό Τύπο, κάποια διθυραμβικά και ουσιαστικά, κάποια να επιμένουν στις κριτικές κατά της διαφορετικότητας και του woke, κάποια απλά αντιγραφές ξένων άρθρων και ιδεών, κάποια τελείως άσχετα όπως “η Ινδία ζήλεψε την Οδύσσεια και γυρίζει ταινία για δικό της μύθο” (λες και χωρίς την Οδύσσεια του Νόλαν το Bollywood θα σταματούσε να βγάζει ταινίες),ή “η Τουρκία ζήλεψε την Οδύσσεια και καλεί τους τουρίστες να επισκεφθούν την Τροία” ή το προφητικό “Σβήνει το ενδιαφέρον για την ταινία του Νόλαν” προτού καν βγει η ταινία στις αίθουσες… Φυσικά και άρθρα περί του τι σημαίνει η ταινία για τη σύγχρονη Αμερική και τη γεωπολιτική της – μην ξεχνάμε ότι η ταινία γυρίστηκε με κάμερες ΙΜΑΧ, και κινηματογράφοι για προβολές ΙΜΑΧ βρίσκονται ως επί το πλείστον στις ΗΠΑ και πολύ πιο λίγοι στην Ευρώπη.

Ένα μεγάλο κομμάτι του αμερικανικού Τύπου, και ειδικά αυτού που εναντιώνεται καθημερινά στο φαινόμενο του Τραμπισμού, έχει εστιάσει το ενδιαφέρον του στην Οδύσσεια του Νόλαν ως μια σανίδα σωτηρίας από την πραγματικότητα που βιώνουν/βιώνουμε κάθε μέρα, σαν κι αυτή που έσωσε τον Οδυσσέα και τον οδήγησε στο νησί των Φαιάκων. Ο ομηρικός ήρωας του Νόλαν επιστρέφει στην Ιθάκη συντετριμμένος υπό το βάρος των πράξεών του στον Τρωικό Πόλεμο αλλά και μετά από αυτόν, σαν να μην είχε ήδη ταλαιπωρηθεί και τιμωρηθεί αρκετά από τους Θεούς. Στη συνείδησή του βαραίνει η παραβίαση του “νόμου του Δία”, μιας φράσης που ο ίδιος ο σκηνοθέτης διάλεξε να χρησιμοποιήσει ως συνώνυμο της φιλοξενίας των αρχαίων Ελλήνων: ο Δούρειος Ίππος που ευλαβικά οι Τρώες δέχτηκαν στην πόλη τους, μην γνωρίζοντας όμως ότι οι Έλληνες δεν υπήρξαν ποτέ στην πραγματικότητα ευλαβείς. Σε ένα διάλειμμα της μάχης που ακολουθεί, ο Ματ Ντέιμον, πεσμένος στο έδαφος, χωρίς ανάσα κοιτάει γύρω του και συνειδητοποιεί τι βλάσφημη καταστροφή, τι ύβρις έχει ξεσπάσει χάρη σε ή εξαιτίας των σατανικά ευφυών του ιδεών. Ως άλλος Ρόμπερτ Οπενχάιμερ. Η φιλοξενία παραβιάστηκε, πώς είναι αυτό δυνατόν; Ο Αμερικανός Πρόεδρος προέτρεψε το οργισμένο πλήθος να εισβάλει και να καταστρέψει ότι μπορεί στο Κοινοβούλιο, πώς είναι αυτό δυνατόν; Ο Αμερικανός Πρόεδρος δεν σέβεται το ίδιο του το Σύνταγμα, πώς είναι αυτό δυνατόν; Η Πηνελόπη μιλάει με το γιο της, και σε μια σκηνή προοικονομίας, λέει πως ναι, είμαστε ο μεγαλύτερος πολιτισμός που έχει δει ο κόσμος μέχρι σήμερα, αλλά βλέπεις αυτό το κάστρο; Το κτίσμα δεν είναι τίποτα χωρίς το σεβασμό των ανθρώπων για τη σημασία του. Θεσμοί που άλλοτε θεωρούνταν δεδομένοι, απρόσβλητοι, καταρρέουν μπροστά στα μάτια μας. Οι αμερικανοί δημοσιογράφοι και διανοούμενοι προσπαθούν να βρουν νόημα στην νέα τάξη πραγμάτων μέσα από τους ήρωες του Νόλαν. Θα καταστραφούμε κι εμείς όπως ο Μυκηναϊκός πολιτισμός; σκέφτονται. Ή είναι ακόμα νωρίς; Προλαβαίνουμε;

Τι σημαίνει όμως για εμάς η Οδύσσεια του Νόλαν;

Ασχολούμαστε με την ταινία ως μια ακόμη μεγάλη παραγωγή, ως προς τα συναισθήματα, ίσως και την περηφάνια που αυτή γεννάει σε όποιον Έλληνα την παρακολουθεί. Ασχολούμαστε με τις επιλογές συγκεκριμένων ηθοποιών για συγκεκριμένους ρόλους, πόσο μεγάλος ή μικρός ήταν ο ρόλος που δόθηκε στον τάδε ή δείνα ομηρικό ήρωα ή Θεό. Ασχολούμαστε επίσης με το ποιά αποσπάσματα μας έλειψαν από την ταινία (προσωπικά μου έλειψε πολύ η απάντηση του Οδυσσέα στον Κύκλωπα “είμαι ο Κανένας” και η εμφάνιση του Αχιλλέα στην Νέκυια ραψωδία), με το αν μας άρεσε η απόδοση του διαλόγου στο σενάριο, με την επιλογή των τοπίων. Και πολύ καλά κάνουμε, γιατί αυτό είναι ένα από τα νοήματα της Τέχνης, να βάζει τους ανθρώπους σε συζήτηση, σε σύμπνοια ή σε αντιπαράθεση μεταξύ τους. Στις συζητήσεις, τα δημοσιεύματα και τις αναρτήσεις όμως, διακρίνω ένα κοινό παρονομαστή: σαν να θεωρούμε όλον αυτόν τον παγκόσμιο χαμό που δημιουργεί αυτή η ταινία-πολιτισμικό γεγονός σαν δεδομένο.

Μεγαλώσαμε σε μια χώρα και μέσα σε ένα εκπαιδευτικό σύστημα που μας δίδαξε πάνω-κάτω ότι η Ελλάδα είναι το κέντρο του κόσμου. Ναι, η Ελλάδα ήταν η αρχή της φιλοσοφίας, του θεάτρου, της επιστήμης και τόσων άλλων, αυτό δεν το αμφισβητεί κανείς ο οποίος έχει ξεφυλλίσει πάνω από ένα βιβλίο. Είναι όμως η Ελλάδα το κέντρο του κόσμου εν έτει 2026; Όποιος το πιστεύει αυτό, έχει μπροστά του πολλά ακόμα βιβλία να ξεφυλλίσει. Γιατί μπορεί η Ελλάδα στην πραγματικότητα να βρίσκεται παντού στον κόσμο, κρυμμένη στους δωρικούς κίονες δημόσιων κτηρίων από την Λατινική Αμερική μέχρι την Αυστραλία, στις επιστημονικές λέξεις που ανταλλάσσουν κάθε μέρα μπροστά από τους υπολογιστές τους και πίσω από τα μηχανήματά τους Κινέζοι γιατροί και Αφρικανοί μηχανικοί, σε ένα παιδάκι που γεννιέται σήμερα στο Βλαδιβοστόκ, τη Βιέννη ή το Σάο Πάολο και οι γονείς του του δίνουν το όνομα Aleksándr, Helena ή Aquiles, αλλά αυτό το ξέρουν μόνο οι μύστες. Σημασία τη σήμερον ημέρα έχει, και υπάρχει στο μυαλό του ανθρώπου, όχι απλά ότι δεν είναι κρυμμένο, αλλά ότι είναι εξόφθαλμα ολοφάνερο και προμοταρισμένο στο Τικ Τοκ, το Ίνσταγκραμ, άντε και κανένα ειδησεογραφικό σάιτ ή τηλεοπτικό κανάλι. Η προσοχή όλων μας σχεδόν μονοπωλείται από αυτά: pics or it didn’t happen, όπως λέει και το γνωστό γνωμικό του γερο-Ίνσταγκραμ.

Σε αυτό τον κόσμο λοιπόν, που κινείται και λειτουργεί με τεράστια ταχύτητα, η πνευματική ανωτερότητα για την οποία είμαστε τόσο περήφανοι λίγο ωφελεί. Οι μύστες είναι λίγοι και δεν αρκούν για να βγάλουμε τα έξοδά μας. Δυστυχώς δεν τρώμε ανωτερότητα – και μπορεί πολλοί από μας να πιστεύουν ότι μας χρωστάνε, δεν τους χρωστάμε, αλλά προσωπικά δεν έχω δει κανένα Γάλλο, Ελβετό ή Λουξεμβουργέζο να πληρώνει το νοίκι σε Έλληνα επειδή έπαθε πλάκα με τον Αισχύλο. Ως χώρα όμως που τρέφεται με τουρισμό, ναυτιλία και εξαγωγές αγροτικών προϊόντων (η φέτα που σχεδόν κάθε βδομάδα αγοράζω στο αγγλικό σούπερ μάρκετ ονομάζεται “Οδύσσεια”…), ως μια μικρή χώρα που ανταγωνίζεται καθημερινά μεγαθήρια για παραπάνω αναγνωρισιμότητα, έπρεπε να το ξέρουμε ήδη ότι έτσι παίζεται πλέον το παιχνίδι.

Και έρχεται λοιπόν ένας Κρίστοφερ Νόλαν από το πουθενά, ουσιαστικά στην κορυφή της καριέρας του και μόλις έχει στεφθεί με Όσκαρ Σκηνοθεσίας (και άλλα 6), χωρίς να του το έχει ζητήσει κανείς, και κάνει μια ταινία-τεράστια παραγωγή για την Οδύσσεια. Για να μην επαναλαμβάνουμε τα χιλιοειπωθέντα, η ταινία ουσιαστικά μεταβάλλεται σε πολιτισμικό γεγονός, ΤΟ πολιτισμικό γεγονός του καλοκαιριού του 2026, με εισπράξεις-ρεκόρ 264 εκατομμυρίων σε όλο τον κόσμο το Σαββατοκύριακο της πρεμιέρας, φτάνοντας τα 303 εκατομμύρια την πρώτη βδομάδα προβολής, με τις προβλέψεις να λένε ότι θα φτάσει οσονούπω και το 1 δισεκατομμύριο σε συνολικές εισπράξεις. Μόνο στην Κίνα, την πρώτη εβδομάδα μετά την πρεμιέρα η ταινία παίχτηκε σε 20.000 αίθουσες. Αντίγραφα του κατά Νόλαν Τρωικού Ίππου, ύψους 9-12 μέτρων, στήθηκαν για την πρεμιέρα της ταινίας σε κεντρικά σημεία μητροπόλεων του κόσμου: σε τρία διαφορετικά σημεία του Λονδίνου, γενέτειρας του σκηνοθέτη, συμπεριλαμβανομένων των Trafalgar και Leicester square, δυο στην πρωτεύουσα του κινηματογράφου Λος Άντζελες, και έπειτα στο Μαϊάμι, την Νέα Υόρκη, το Ορλάντο της Φλόριντα και το Άρλινγκτον του Τέξας. Και όλα αυτά, μήνες πριν την ανακοίνωση των υποψηφιοτήτων για τα βραβεία Όσκαρ, που πιθανότατα θα δώσουν ακόμα μια τεράστια ώθηση στην ταινία.

Ο Νόλαν προωθεί την Οδύσσεια, τον Όμηρο και την Ελλάδα, και δεν εννοούμε μόνο μπλουζάκια και μπολ για ποπ κορν με τον καλογυμνασμένο Ματ Ντέιμον ή την επιβλητική μαύρη περικεφαλαία του Αγαμέμνονα. Δεν μιλάμε καν μόνο για αεροπορικά εισιτήρια, δωμάτια ξενοδοχείων ή τουρ της Μεσσηνίας. Σύμφωνα με το Google Trends, οι αναζητήσεις Google στο Ηνωμένο Βασίλειο για μαθήματα ελληνικών έχουν αυξηθεί κατά 5.000 τοις εκατό. Οι πωλήσεις της Οδύσσειας του Ομήρου στα βιβλιοπωλεία των ΗΠΑ έχουν εκτοξευθεί κατά 76%. Όλα αυτά χάρη σε έναν Βρετανο-αμερικανό σκηνοθέτη, που θα μπορούσε να περάσει το υπόλοιπο της καριέρας του ασχολούμενος με τον Σαίξπηρ, ή τον Χέμινγουεϊ, πέρα από τα γνωστά φουτουριστικά θέματα που τον απασχολούν συνήθως. Μας χρωστάει, δεν του χρωστάμε;

Μπορεί ο Κρίστοφερ Νόλαν να μην τοποθέτησε την Οδύσσειά του αποκλειστικά σε ελληνικά τοπία, διαλέγοντας να επεκτείνει την παραγωγή και σε μέρη που φαντάζουν πιο απόκοσμα στην οθόνη, όπως η μαύρη παραλία της Ισλανδίας ή οι τεράστιες παραλίες του Ατλαντικού στο Μαρόκο – άλλωστε αυτό δεν ήθελε να αποδώσει και ο Όμηρος, τα μακρινά και αλλόκοτα μέρη, ακόμα και τον Άδη, όπου περιπλανήθηκε ο ήρωάς του; Μπορεί ο Κρίστοφερ Νόλαν να μην διάλεξε σχεδόν κανέναν ελληνικής καταγωγής ηθοποιό στο κάστινγκ του και να τοποθέτησε σε νευραλγικούς ρόλους ηθοποιούς με ασιατικές, ινδικές και αφρικανικές καταγωγές – αυτό όμως δεν καταδεικνύει ακόμα περισσότερο την παγκόσμια εμβέλεια και επίδραση του ελληνικού μύθου; Για Οδυσσέα του επέλεξε έναν ηθοποιό που λοιδωρήθηκε εκτεταμένα ως υπερβολικά Χολιγουντιανός και Βοστωνέζος για να ενσαρκώσει ένα μεσογειακό αρχέτυπο, αλλά που τυχαίνει να είναι πρώην φοιτητής Αγγλικής φιλολογίας και θεάτρου του Χάρβαρντ (όπου και είχε παρακολουθήσει το μάθημα “Ο Αρχαίος Έλληνας Ήρωας” του διάσημου καθηγητή Κλασικών Σπουδών με ειδίκευση στον Όμηρο και την αρχαϊκή ελληνική ποίηση, Γκρέγκορι Νάγκι).

Ο Κρίστοφερ Νόλαν, ποιητική αδεία, εξέθεσε το δικό του όραμα, τη δικιά του Οδύσσεια, πέρασε πάνω από όλα αυτά τα τετριμμένα και γήινα περί μαύρων και λευκών ηθοποιών, και ελληνικών ή μη παραλιών, έπιασε το πνεύμα της Ελλάδας και το μετέφερε στην οθόνη. Και αυτό είναι που προωθείται αυτή τη στιγμή σε όλη την ανθρωπότητα, το ελληνικό πνεύμα. Η φιλοξενία, η ύβρις που διαπράττει όποιος την παραβιάζει ή την καταχράται, και η νέμεσις που ακολουθεί. Η πίστη κι η επιμονή της Πηνελόπης, του Εύμαιου, του Άργου, όλων όσων στην μακρόχρονη ελληνική ιστορία περίμεναν ένα γιο, ένα σύζυγο, έναν αδερφό να γυρίσει από τη θάλασσα ή από τα ξένα. Και η νοσταλγία, ο ασίγαστος πόθος να γυρίσεις πίσω στην πατρίδα, με έναν άλλο ασίγαστο πόθο όμως να σε εμποδίζει, να δεις τον κόσμο, να τον εξερευνήσεις και να ζήσεις έξω από τα γνωστά και καθημερινά: δυο πόθοι που συγκρούονται συνέχεια, μέχρι τελικά να καταφέρεις να γυρίσεις πίσω, στην πατρίδα και στη συνειδητοποίηση ότι η Ιθάκη δεν έχει να σε δώσει πια.

Στην κατά Νόλαν Οδύσσεια, ο Οδυσσέας είναι βάρβαρος και το ξέρει, όπως και όλοι οι Αχαιοί, που μπήκαν δόλια σε μια πολιορκημένη πόλη για να σπείρουν το θάνατο και την καταστροφή σε άντρες, γυναίκες, παιδιά, οικογένειες. Ο τρομοκράτης του ενός είναι ο μαχητής της ελευθερίας του άλλου. Εμείς οι Έλληνες και όλος ο δυτικός κόσμος τους λέμε ακόμα ήρωες. Δεν ήταν ήρωες για την Ανδρομάχη και τόσες άλλες μανάδες. Δεν μας αφήνει να εφησυχάσουμε με μια απλοϊκή διήγηση του μύθου όπου μετά τον πόλεμο, ο καλός ήρωας Οδυσσέας προσπαθεί να γυρίσει σπίτι στη γυναίκα του και οι Θεοί δεν τον αφήνουν, αλλά τελικά τα καταφέρνει, μήπως και πέσουμε στην παγίδα να πιστέψουμε ότι πάνε αυτά, είναι πολύ παλιές ιστορίες και δεν αφορούν εμάς σήμερα, με τα iPhone μας και τα ΑΙ μας και τα αεροπλάνα μας, εμείς είμαστε πολιτισμένοι. Είμαστε;

Γιατί, μπορεί ο μυκηναϊκός πολιτισμός να κατέρρευσε, είτε λόγω των “ανθρώπων από τη θάλασσα”, είτε λόγω των ίδιων του των λαθών και ύβρεων, και να κατέρρευσαν μετά από αυτόν, ο ένας μετά τον άλλο, όλοι οι πολιτισμοί που πήραν τον εαυτό τους υπερβολικά στα σοβαρά, κηρύσσοντας επεκτατικούς πολέμους για ένα πουκάμισο αδειανό ή πέφτοντας και αυτοί θύματα άλλων “ανθρώπων από τη θάλασσα”, αλλά η Οδύσσεια επέζησε μέσα και πάνω από όλα αυτά. Και ο Νόλαν χρησιμοποιεί την Οδύσσεια, ένα σύμβολο του δυτικού πολιτισμού, για να μας θυμίσει ότι, αν δεν προσέξουμε, εμείς θα είμαστε οι επόμενοι που θα καταρρεύσουν. Το ποιός, πού, πότε και πώς το αφήνει στην ερμηνεία του κάθε θεατή.

Η καταπληκτική μουσική του Σουηδού πολυβραβευμένου Λούντβιχ Γκόρανσον είναι ακόμα ένα επιχείρημα στα χέρια του Νόλαν για να αποδείξει ότι ο ελληνικός μύθος υπερβαίνει τις κουραστικές συζητήσεις περί έλλειψης ελληνικών τοπίων και ηθοποιών στην ταινία – ναι, ένας Σουηδός καλλιτέχνης είναι απόλυτα ικανός να ντύσει μουσικά μια τέτοια ταινία εμπνεόμενος από την πολυφωνία της ηπειρώτικης μουσικής παράδοσης και τα αρχαία ελληνικά μουσικά όργανα. Ο Γκόρανσον δημιούργησε τη μουσική της ταινίας χωρίς σύγχρονη ορχήστρα, κατασκευάζοντας αντίγραφα αρχαίων ελληνικών μουσικών οργάνων. Αρωγοί στην προσπάθειά του αυτή, οι μουσικοί Callum Armstrong και η δικιά μας Ρόζα Φραγκοράπτη, μουσικολόγος από τη Θεσσαλονίκη και εξειδικευμένη στην έρευνα και την ερμηνεία της αρχαίας ελληνικής λύρας, της οποία ο ήχος ντύνει μουσικά νευραλγικά σημεία της ταινίας: είναι ο ήχος που ακούγεται κάθε φορά που ο Οδυσσέας τραβάει προειδοποιητικά το τόξο του. Άλλα σημεία αναφοράς της μουσικής του, ο αυλός και τα χάλκινα κύμβαλα, ήταν αποτέλεσμα μιας βαθιάς έρευνας του συνθέτη στην αρχαία ελληνική μουσική παράδοση. Ο συνδυασμός τους με το συνθεσάιζερ της σύγχρονης εποχής δημιουργεί ένα αποτέλεσμα μοναδικό για ταινία επικού περιεχομένου: η νέκυια ραψωδία της Οδύσσειας, από τις πιο εντυπωσιακές στιγμές της ταινίας, χάρη και στη μουσική, μοιάζει σαν ένα Blade Runner της εποχής του Χαλκού.

Θα μπορούσαμε να μιλάμε ώρες για τις λεπτομέρειες της ταινίας, το πόση δουλειά αλλά και πόση μελέτη χρειάστηκε για να φτάσουμε σε αυτό το αποτέλεσμα – και τις περισσότερες φορές από ανθρώπους που καμία καταγωγή ή σχέση είχαν με την Ελλάδα, αλλά σίγουρα, στην πράξη τουλάχιστον, γνωρίζουν το νόημα της λέξης μεράκι. Άλλοι είναι πολύ πιο καταρτισμένοι για να μιλήσουν σχετικά με τις τεχνικές προδιαγραφές και επιτεύγματα της ταινίας. Μένοντας μόνο σε δυο “λεπτομέρειες”, που και αυτές κατακρίθηκαν αρκετά: η χρωματική παλέτα της ταινίας είναι σκούρα, όπως άλλοτε συνηθίζει ο Νόλαν, βασιζόμενη στο γκρι, το μαύρο, το σκούρο μπλε, το βαθύ κόκκινο, και είναι αισθητή η απουσία σκηνών σεξ σε σχέση με το κείμενο. Ο σκηνοθέτης αντιμετωπίζει το θέμα του όχι ως διαφήμιση του ΕΟΤ, όπως πολλές προηγούμενες διασκευές, που έδιναν έμφαση στο ανοιχτό γαλάζιο της θάλασσας και του ουρανού, με θαλασσοδαρμένα και μαυρισμένα κορμιά και πλουσιοπάροχα στήθη αρχαίων ηρωίδων του Bond με λευκές τηβέννους, αλλά ως την σκοτεινή ιστορία της αρχής της πτώσης ενός σπουδαίου πολιτισμού.

Η απήχηση αυτής της ταινίας έχει ευτυχώς περάσει μέχρι και στους καθημερινούς διαλόγους. Αυτό το καλοκαίρι, όσοι μένουμε στο εξωτερικό, και απαντάμε συχνά στην ερώτηση “από πού είσαι;”, δεν ακούμε πλέον τις κοινοτυπίες περί οικονομικής κρίσης ή περί νησιών που ο συνομιλητής έχει επισκεφθεί αλλά των οποίων τα τοπωνύμια του διαφεύγουν ή περί τζατζικιών, σουβλακιών και φετών που τους μάγεψαν. Με ανακούφιση ακούμε “είδα την Οδύσσεια προχτές! Εσύ την είδες; Ποιά είναι η άποψή σου ως Ελληνίδα;” Αν δεν είναι αυτή η ύψιστη τιμή για έναν Έλληνα, τότε ποιά είναι;

Και τι είναι άλλωστε η Ελλάδα; Όπως γνωρίζουν όλοι οι μεγάλοι καλλιτέχνες, από τον Ελύτη, το Σεφέρη και τον Τσαρούχη, περνώντας από τον James Joyce, τον T.S. Eliot και τον De Chirico, και φτάνοντας μέχρι τον Δημήτρη Παπαϊωάννου και την ανεπανάληπτη τελετή έναρξής του, η Ελλάδα δεν είναι κυριολεξία ή γραμματική ερμηνεία των μύθων, αλλά σύμβολα. Εάν την αποσυνθέσεις, στο τέλος θα δεις να σου απομένουν μια μαύρη περικεφαλαία του Αγαμέμνονα, μια χρυσή περόνη της θεάς Αθηνάς και ένας Νόλαν που ποζάρει ευλαβικά γονατισμένος δίπλα σε μια κομμένη κεφαλή αγάλματος. Που σημαίνει: με άλλα τόσα την ξαναφτιάχνεις.

Η συνέχεια επί της οθόνης.