Οι δίκες που άλλαξαν την Ελλάδα – Σωκράτης (Επεισόδιο 1)
Ο Θέμης Σοφός, καλεσμένος του Γιώργου Πράτανου, αναλύει μια δίκη που παραμένει επίκαιρη 2.500 χρόνια μετά: την αμφιλεγόμενη δίκη του Σωκράτη.
Η δίκη του Σωκράτη θεωρείται μια από τις πιο κομβικές στιγμές στην ιστορία της ανθρωπότητας και του δυτικού πολιτισμού, καθώς για πρώτη φορά έρχονται σε σύγκρουση η ατομική ηθική με την κρατική εξουσία. Και αυτό γιατί με την καταδίκη και τη θανάτωση του Σωκράτη, η φιλοσοφία μπαίνει σε μια νέα διάσταση, καθώς τοποθετεί στο επίκεντρο την ελευθερία του λόγου και την ηθική -φεύγοντας από θέματα κοσμολογίας, τη μελέτη δηλαδή της προέλευσης του κόσμου.
Επιπλέον, ο Σωκράτης γίνεται ο πρώτος ακτιβιστής υπερασπιστής της ελευθερίας του λόγου και παράλληλα προσωποποιεί για πρώτη φορά το Leading by Example (Ηγεσία δια του παραδείγματος), αφού θυσιάζεται για όσα πιστεύει, ενώ έχει την ευκαιρία είτε να αναιρέσει όλα όσα υποστήριζε, είτε να διαφύγει και να μην θανατωθεί.
Αυτές είναι μόνο μερικές από τις συνέπειες μιας δίκης που επρόκειτο να ακολουθεί την ανθρωπότητα μέχρι τις ημέρες μας. Μην νομίζετε πως ήταν μια απόφαση εύκολη. Να είστε πολύ επιφυλακτικοί με όσους υποστηρίζουν πως στη σύγχρονη εποχή ο Σωκράτης θα δικαιωνόταν.
Το ιστορικό πλαίσιο της εποχής
Το 399 πΧ, όταν και πραγματοποιήθηκε η δίκη του Σωκράτη, η Αθήνα ακόμη έγλειφε της πληγές της από την ήττα της στον Πελοποννησιακό Πόλεμο και το πέρασμα των 30 Τυράννων. Με την αποκατάσταση της Δημοκρατίας, το μόνο τους μέλημα ήταν η διατήρησή της. Και επειδή ο Σωκράτης και η μαιευτική του μέθοδος είχε γίνει ενοχλητική σε πολλούς πολίτες, οι αντίπαλοί του δεν άφησαν την ευκαιρία να πάει χαμένη.
Οι κατήγοροι του Σωκράτη ήταν τρεις: Ο Μέλητος, άσημος τραγικός ποιητής, ο οποίος έκανε και την «επίδοση της γραφής» -την καταγγελία, κοινώς· ο Άνυτος, πλούσιος βυρσοδέψης με πολιτική επιρροή, και ο Λύκων, ταλαντούχος ρήτορας που τού ζητήθηκε από τους άλλους δύο να συνδράμει στην καταδίκη του Σωκράτη.
Οι κατηγορίες εναντίον του Σωκράτη ήταν δύο: Η διαφθορά των νέων μέσω της διδασκαλίας του και η εισαγωγή «καινών δαιμονίων» («νέων θεοτήτων»), το οποίο δείχνει πως είναι ασεβής προς τους Θεούς της Αθήνας.
«ἀδικεῖ Σωκράτης, οὓς μὲν ἡ πόλις νομίζει θεοὺς οὐ νομίζων, ἕτερα δὲ δαιμόνια καινὰ εἰσηγούμενος· ἀδικεῖ δὲ καὶ τοὺς νέους διαφθείρων».
Η Δίκη του Σωκράτη
Ο Σωκράτης στήνει την υπερασπιστική του γραμμή πάνω σε τέσσερις άξονες:
Ο πρώτος έχει να κάνει με την διαδεδομένη εντύπωση πως πρόκειται για έναν κερδοσκόπο και άθεο σοφιστή -εντύπωση που ενισχύθηκε από τη σάτιρα του Αριστοφάνη στο Νεφέλες.
Ο δεύτερος έχει να κάνει με την απάντηση στην κατηγορία ότι δήθεν δεν πιστεύει στους πατροπαράδοτους θεούς, αλλά σε «καινά δαιμόνια».
Ο τρίτος άξονας κινήθηκε στην επιχειρηματολογία εναντίον της κατηγορίας ότι διαφθείρει τους νέους.
Και τέλος, στον τέταρτο άξονα της υπερασπιστικής γραμμής του, προσπαθεί να καταρρίψει την… ανύπαρκτη κατηγορία πως διαπνέεται από αντιδημοκρατικά φρονήματα.
Με την ολοκλήρωση της απολογίας του, οι 501 δικαστές αποσύρθηκαν για να ψηφίσουν. Το αποτέλεσμα ήταν καταδικαστικό, αν και οριακό. 280 δικαστές ψήφισαν υπέρ της καταδίκης και 221 κατά. Ουσιαστικά, ο Σωκράτης απείχε μόλις 30 ψήφους από την αθώωση.
Για τον ορισμό της ποινής, σύμφωνα με το δικονομικό σύστημα των Αθηνών, αν ο κατηγορούμενος κρινόταν ένοχος, θα μπορούσε να προτείνει ο ίδιος μια εναλλακτική ποινή (εξορία, χρηματική ποινή) και έπειτα οι δικαστές να ψηφίσουν. Ο Μέλητος επέμεινε στην ποινή του θανάτου.
Ο Σωκράτης, στη δευτερολογία του είναι εριστικός και προτείνει στο δικαστήριο να καταδικαστεί σε ισόβια, τιμητική σίτιση στο πρυτανείο, τιμή που απολαμβάνουν οι διακεκριμένοι πολίτες της πόλης. Ως αποτέλεσμα, στην ψηφοφορία για την ποινή του, οι δικαστές που στήριζαν τον Σωκράτη μειώθηκαν σε 141 -έχασε 80 δικαστές σε σύγκριση με την πρώτη ψηφοφορία.
Το «αντίο» του Σωκράτη
Η τελευταία φορά που ο Σωκράτης απευθύνθηκε δημόσια στους Αθηναίους έρχεται αμέσως μετά. Ο Σωκράτης σχολιάζει σκωπτικά τους δικαστές του, ενώ στη συνέχεια εξηγεί γιατί ο θάνατος δεν είναι κάτι που τον τρομοκρατεί σαν ιδέα. Εκείνη την ώρα, οι δικαστές που ψήφισαν εναντίον του πανηγυρίζουν παρέα με τους τρεις κατηγόρους τους, με τον Σωκράτη να τους αποχαιρετά με μια τελευταία φράση: «Αλλά τώρα πια είναι ώρα να φύγουμε. Εγώ για να πεθάνω και εσείς για να ζήσετε. Ποιοι από εμάς πηγαίνουν σε ένα καλύτερο μέρος, κανείς δεν ξέρει, παρά μόνο ο Θεός»!
Δείτε το πρώτο επεισόδιο του vidcast «Οι δίκες που άλλαξαν την Ελλάδα»
