Οι 12 ωραιότεροι πίνακες που εξυμνούν τη Χριστουγεννιάτικη Ιστορία

Η έλλειψη αλφαβητισμού στην προαναγεννησιακή και αναγεννησιακή εποχή οδήγησε την Καθολική Εκκλησία και τους πλούσιους να αναθέσουν σε μεγάλο αριθμό ζωγράφων την αφήγηση της ιστορίας των Χριστουγέννων με εικόνες. Καλλιτέχνες και ζωγράφοι βρίσκονταν σε διαρκή ανταγωνισμό μεταξύ τους για να πάρουν τα προσοδοφόρα συμβόλαια της Εκκλησίας, τα οποία κατά συνέπεια οδήγησαν σε μερικά από τα πιο εκπληκτικά αριστουργήματα της δυτικής τέχνης. Ας γνωρίσουμε τη Χριστουγεννιάτικη ιστορία σε 18 από τους πιο όμορφους πίνακες των μεγαλύτερων ζωγράφων της ιστορίας της τέχνης.

Mary and Joseph on the Way to Bethlehem – Hugo van der Goes  (1475)

Ο πίνακας του Hugo van der Goes, δείχνει τη Μαρία και τον Ιωσήφ να ταξιδεύουν στη Βηθλεέμ. Ο Φλαμανδός καλλιτέχνης απεικόνισε όμορφα την προχωρημένη εγκυμοσύνη της Μαρίας παρουσιάζοντας τον ηλικιωμένο Ιωσήφ να οδηγεί προσεκτικά τη γυναίκα του στο απότομο και βραχώδες βουνό. 

Tο τοπίο και τα ζώα αποτελούν μέρος αυτής της σκηνής όσο η Μαρία και ο Ιωσήφ. Ο  τυπικός γάιδαρος ακολουθείται από μια μόλις ορατή αγελάδα που κάνει τον δρόμο της γύρω από το μεγάλο σχηματισμός βράχου. Ο καλλιτέχνης έχει κάνει υπέροχη δουλειά απεικονίζοντας έναν ανήσυχο Ιωσήφ να βοηθάει προσεκτικά την έγκυο σύζυγό του να κατέβει μια πλαγιά. Ίσως δεν είναι κι εκείνος πάνω στο γαϊδουράκι γιατί νιώθει πιο ασφαλής να τη βοηθήσει μόνος του. Είναι μια τόσο όμορφη εικόνα φροντίδας και ανησυχίας χωρίς καμία υπερβολή. Τα χρώματα αυτού του έργου είναι τόσο ζεστά και γήινα, κάνοντας και πάλι εύκολο για τον θεατή να νιώσει ότι βρίσκεται κοντά στην σκηνή.

The Flight into Egypt – Goossen van der Weyden (περίπου 1516)

Ο άγγελος του Κυρίου επιστρέφει στον Ιωσήφ σε ένα όνειρο για να τον προειδοποιήσει για το σχέδιο του Βασιλιά Ηρώδη να σκοτώσει το νεογέννητο μωρό Ιησού, θεωρώντας το ως πιθανό αντίπαλο του θρόνου του. Ο πίνακας δείχνει τον Ιωσήφ να ακούει τη συμβουλή του αγγέλου και να φεύγει στην Αίγυπτο με τη νεαρή οικογένειά του. 

Όλα φαίνονται ήρεμα στο προσκήνιο αυτής της εικόνας – ο Άγιος Ιωσήφ οδηγεί έναν ήρεμο γάιδαρο πάνω στον οποίο κάθεται η Παναγία και ταΐζει το θείο βρέφος. Είναι μια οικογένεια που δραπετεύει από μια σφαγή: τη Σφαγή των Αθώων. Όταν ο βασιλιάς Ηρώδης έμαθε για τη γέννηση ενός μελλοντικού Βασιλιά των Εβραίων, έστειλε τους άνδρες του να σκοτώσουν όλα τα νήπια αγόρια μέσα και γύρω από τη Βηθλεέμ.

Στο βάθος, μπάντες ένοπλων ανδρών βγαίνουν από τις πύλες μιας πόλης. Η ηγετική ομάδα έχει ήδη φτάσει σε ένα χωριουδάκι και ξεκίνησε το τρομερό έργο της. Ένα σπίτι καίγεται, στους δρόμους γυναίκες ουρλιάζουν τρομοκρατημένες πάνω από μικρά πτώματα ή προσπαθούν να αρπάξουν τα παιδιά τους μακριά από τους στρατιώτες. Αυτό το πάνελ ήταν πιθανόν κάποτε μέρος ενός τεράστιου βωμού, ίσως ζωγραφισμένου για εξαγωγή στην Ισπανία ή την Πορτογαλία, με μια μεγάλη κεντρική εικόνα που περιβάλλεται από μικρότερες σκηνές της ζωής του Χριστού.

Adoration of the Magi – Peter Paul Rubens (1609-1610)

Απεικονίζοντας τους τρεις βασιλιάδες να λατρεύουν και να προσφέρουν δώρα στον νεογέννητο Υιό του Θεού, αυτό το αριστούργημα θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα του Rubens. Το 1609, το δημοτικό συμβούλιο της Αμβέρσας ανέθεσε στον δεξιοτέχνη του μπαρόκ να ζωγραφίσει το αριστούργημα και παρουσιάστηκε στον Ισπανό πρεσβευτή ως προσφορά ειρήνης στο τέλος του 12ετούς πολέμου το 1612. Αργότερα αποκτήθηκε από τον Φίλιππο Δ` της Ισπανίας.

 Μια δημοφιλής ιστορία είναι η λατρεία των Μάγων από το Ευαγγέλιο του Αγίου Ματθαίου. Έγινε ένα εξίσου δημοφιλές θέμα στη μεσαιωνική ζωγραφική. Σχετικά με αυτό το θέμα, οι εικόνες γράφονται από σχεδόν όλους τους διάσημους καλλιτέχνες της εποχής.

To έργο του δασκάλου της Φλαμανδικής σχολής που εικονογραφείται εδώ είναι πιο πλούσιο σε περιεχόμενο πλοκής και σχετικά κοντά στον βιβλικό μύθο.

Φυσικά, ο καλλιτέχνης δεν μπορούσε να παρεκκλίνει από τις παραδόσεις της εποχής και την πραγματικότητα της εποχής του. Εδώ η όλη κατάσταση «εκσυγχρονίζεται» στην εποχή του. Οι μάγοι είναι ντυμένοι με αυλικά φορέματα, εκτός από τον Μπαλταζάρ, και γίνεται αισθητή μια κάποια μεγαλοπρέπεια. Πρέπει να θυμόμαστε ότι ο Rubens έζησε και εργάστηκε στην εποχή της αναβίωσης της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας (η Αντιμεταρρύθμιση) και η επιρροή της τελευταίας ήταν σε όλα. Τα έργα τέχνης έπρεπε να καταδείξουν την επιρροή της εκκλησίας στην κοινωνική ζωή. Πολύ συχνά στις φωτογραφίες απεικονίζονταν από τους ίδιους τους πελάτες τους.

Ωστόσο, ο Rubens κατάφερε να αποκαλύψει το αντικειμενικό περιεχόμενο της πλοκής. O Ιωσήφ κοιτάζει το βρέφος με το διεισδυτικό του βλέμμα, ο μάγος Κάσπαρ στα γόνατά του χαρίζει χρυσά δώρα, ο Μπαλταζάρ και ο Μελχιόρ σε ευδαιμονία περιμένουν τη σειρά τους να παρουσιάσουν τα δώρα τους. Και οι τρεις σοφοί είναι συνοδευόμενοι από παιδιά. Για να θυμίσει την προέλευση των Μάγων, ο καλλιτέχνης απεικονίζει σύμβολα ανατολίτικης προέλευσης.

 The Adoration of the Shepherds –El Greco  (1612-1614)

“Η λατρεία των ποιμένων” ολοκληρώθηκε από τον Ισπανό ζωγράφο της Αναγέννησης τον τελευταίο χρόνο της ζωής του με το ιδιαίτερο στυλ του δασκάλου. Το έργο τέχνης απεικονίζει τους βοσκούς που ήρθαν στη Βηθλεέμ για να γιορτάσουν τη γέννηση του νεογέννητου γιου του Θεού , μαζί με τους αγγέλους που κυκλώνουν από πάνω τους.  Ο El Greco είχε βαθιά θρησκευτικές του πεποιθήσεις και η τάση του προς τον μυστικισμό μεταδίδουν τους πίνακές του με σκιώδη πεποίθηση. «Η Προσκύνηση των Ποιμένων» απεικονίζει την εκστατική υποδοχή της γέννησης του Χριστού. Οι άγγελοι αιωρούνται και οι βοσκοί γονατίζουν, ενώ το φως και το σκοτάδι συνθέτουν μια αίσθηση δέους. Το όψιμο έργο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου (El Greco) χαρακτηρίζεται από μια αφαιρετική τάση και τη σχεδόν χορευτική, ανήσυχη κίνηση. Εδώ, οι χειρονομίες των βοσκών δείχνουν τον ενθουσιασμό και την κατάπληξή τους για τη γέννηση του Ιησού. Ο El Greco έφτιαχνε συχνά αντίγραφα ή παραλλαγές σημαντικών συνθέσεων και αυτή η εικόνα -πολύ υψηλής ποιότητας- επαναλαμβάνει τα χαρακτηριστικά ενός πίνακα που έγινε για τον Juan de Ribera- πατριάρχη Αντιοχείας και αρχιεπίσκοπο της Βαλένθια.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο εν λόγω πίνακας προοριζόταν να κρεμαστεί πάνω από τον τάφο του El Greco – καθώς οι άγγελοι πρόσεχαν τον Ιησού κατά τη γέννηση, ο Ιησούς θα πρόσεχε τον ζωγράφο από τον θάνατο.

Sistine Madonna – Raphael  (1512) 

Ο πίνακας του Ιταλού καλλιτέχνη της Υψηλής Αναγέννησης Raphael, παραγγέλθηκε από τον Πάπα Ιούλιο Β` προς τιμήν του αείμνηστου θείου του, Πάπα Σίξτου Δ. O Ιησούς βρέφος και η Μαρία εμφανίζονται περιτριγυρισμένοι από μια φωτεινότητα τόσο έντονη που οι άγιοι δύσκολα την αντέχουν. Η Μαρία στέκεται στα σύννεφα για να απολαύσει τον Ιησού στον κόσμο ως Λυτρωτή του. Η Αγία Βαρβάρα κοιτάζει προς τη γη, φροντίζοντας να γνωρίζουμε ότι ο Ιησούς Χριστός μας παρουσιάζεται. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι πρόκειται για ένα εξαιρετικά εντυπωσιακό έργο τέχνης. Μερικοί ισχυρίστηκαν ότι έφτασαν σε μια κατάσταση θρησκευτικής έκστασης και μόνο στη θέα του καμβά. Αυτό το έργο περιλαμβάνει τα περίφημα «Τα χερουβείμ του Raphael. Εμφανίζονται στο κάτω μέρος του πίνακα. Για ποιο λόγο ο Raphael συμπεριέλαβε τα χερουβείμ σε αυτό το έργο τέχνης; Σύμφωνα με ορισμένους ιστορικούς τέχνης, πιστεύεται ότι τα παιδιά θα έρχονταν να παρακολουθήσουν τον Raphael καθώς ζωγράφιζε την Παναγία. Ο Raphael, εντυπωσιασμένος από τον τρόπο που τον κοίταζαν με θλίψη καθώς εργαζόταν, αποτύπωσε στην τελειότητα τις εκφράσεις τους και τις τοποθέτησε στα πρόσωπα των πιο διάσημων χερουβείμ στην ιστορία.

The adoration of the Magi – Peter Paul Rubens (1617-1618)

Με το Adoration of the Magi, ο Peter Paul Rubens αναλαμβάνει ένα θέμα που ήταν δημοφιλές σε πολλούς ζωγράφους της Αναγέννησης. Ο Rubens ζωγράφισε ο ίδιος αρκετές εκδοχές, αλλά αυτή η εκδοχή εκπλήσσει με τη χλιδή της και την αριστοτεχνική τεχνική του.

Σε αυτή τη μεγάλη ελαιογραφία, οι μάγοι και η συνοδεία τους έχουν φτάσει στο στάβλο όπου κατοικεί προσωρινά η Αγία Οικογένεια. Είναι ντυμένοι με υπέροχες ρόμπες, τουρμπάν, ενώ ο Rubens απολαμβάνει τη ζωγραφική, καθώς μπορεί να χρησιμοποιήσει τη διάσημη τεχνική του chiaroscuro (ανοιχτό/σκοτεινό) για να διακρίνει κεντητά και κοσμήματα, κάπα από ερμίνα, ακόμη και τις ξανθές μπούκλες μιας σελίδας με μπουλόνια του ηλιακού φωτός σε μια κατά τα άλλα σκιώδη σκηνή.

O Rubens διατηρεί το πιο λαμπρό φως για την Παναγία και τον Χριστό. Ακόμη και η Μαρία, μια φτωχή Εβραϊκή κοπέλα, είναι ντυμένη πολυτελώς και ο Rubens χαρίζει το φως πάνω σε κάτι που μοιάζει με ένα αστραφτερό ασημί φόρεμα. Αυτή η έκδοση του Adoration of the Magi βρίσκεται τώρα στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Λυόν.

Nativity with Saint Francis and St Lawrence- Caravaggio  (1600)

O πίνακας του Caravaggio, «Nativity with Saint Francis and St Lawrence», που ζωγραφίστηκε το 1600, τυχαίνει να είναι επίσης ένα από τα μεγάλα μυστήρια της ιστορίας της τέχνης. Ο πίνακας δεν απεικονίζει μόνο το παιδί του Χριστού, αλλά και τους αγίους Λαυρέντιο και Φραγκίσκο της Ασίζης. Δυστυχώς, το έργο τέχνης κλάπηκε σε μια ύποπτη ληστεία της μαφίας το 1969, και έκτοτε αγνοείται. Η κλοπή αυτού του χριστουγεννιάτικου πίνακα θεωρείται ένα από τα κορυφαία εγκλήματα τέχνης στην ιστορία από το FBI.

Όπως φανερώνει ο τίτλος, το έργο απεικονίζει τη Γέννηση του Χριστού. Το κεντρικό θέμα είναι το θείο βρέφος  που ξαπλώνει σε ένα κρεβάτι από άχυρα. Ο Caravaggio εικονογραφεί μια συγκέντρωση πολλών αγίων και βοσκών, που έχουν συγκεντρωθεί για να προσκυνήσουν το νεογέννητο. Το σκηνικό βρίσκεται κάτω από τη στέγη του στάβλου στη Βηθλεέμ.

Το πιο εντυπωσιακό χαρακτηριστικό του πίνακα είναι η λεπτότητα του. Τα πλαϊνά τοιχώματα συγχωνεύονται ομαλά σε καφέ σκοτάδι, καθιστώντας δύσκολο για έναν απλό παρατηρητή να δει τον Άγιο Λαυρέντιο, έναν από τους κύριους χαρακτήρες, με την πρώτη ματιά. Πολλοί παρατηρητές θα μπερδέψουν επίσης τον Άγιο Φραγκίσκο, τον άλλο αξιόλογο που εμφανίζεται στη συνέλευση, με βοσκό.

Nativity- Giotto di Bondone  (1303-05)

O Giotto di Bondone θεωρείται ο πρώτος σε μια σειρά μεγάλων καλλιτεχνών που συνέβαλαν στην Αναγέννηση κι αναφέρεται απλώς ως Giotto. Η «Γέννηση» του είναι μέρος ενός κύκλου τοιχογραφιών αφιερωμένου στη ζωή της Παναγίας. Εδώ, ο καλλιτέχνης αλλάζει ελαφρώς την ιστορία της Γέννησης προσθέτοντας ένα βόδι και έναν γάιδαρο. Το βόδι είναι σύμβολο της Καινής Διαθήκης ενώ ο γάιδαρος συμβολίζει την Παλαιά. Μαζί μας δείχνουν την αντίθεση μεταξύ αυτών που βλέπουν και γνωρίζουν και εκείνων που είναι τυφλοί στο νέο φως που ήρθε με τη γέννηση του Ιησού Χριστού. Τα πρόσωπα και η γλώσσα του σώματος στη σκηνή εμφανίζουν έντονα ανθρώπινα συναισθήματα. Η Μαρία ρίχνει μια μακρά, λυπημένη ματιά στον Ιησού. Η θλίψη της προβάλλει το μέλλον όταν θα δει τον γιο της στο σταυρό. Με αυτόν τον πίνακα, ο Giotto μας δείχνει τη Γέννηση με έναν εντελώς νέο τρόπο. Είναι γεμάτο με έντονο ανθρώπινο δράμα. Η μητέρα και το μωρό έχουν οπτική επαφή και είναι φανερή η ισχυρή τους σχέση. 

Nativity at Night -Geertgen tot Sint Jans (περίπου 1490) 

Ο Geertgen tot Sint Jans (που σημαίνει «μικρός Gerard of Saint John») ήταν ένας πρώιμος Ολλανδός ζωγράφος που πέθανε σε νεαρή ηλικία 28 ετών. Δεν είναι γνωστά πολλά για αυτόν , ωστόσο μας έδωσε μια από τις πιο όμορφες ερμηνείες της γέννησης του Ιησού στο «Night in Night». Έχει ονομαστεί «μία από τις πιο ελκυστικές και πειστικές πρώτες θεραπείες της Γέννησης ως νυχτερινής σκηνής».

Ένα λαμπρό φως στο προσκήνιο προέρχεται από τον Ιησού καθώς ήταν ξαπλωμένος στην κούνια, φωτίζοντας τη μητέρα του, Μαρία. Καθώς σκύβει μπροστά με τα χέρια της σε προσευχή, βλέπουμε τον Ιωσήφ να στέκεται στο βάθος. Βλέπουμε μια δεύτερη αντίθεση μεταξύ σκότους και φωτός καθώς ο άγγελος αναγγέλλει τη γέννηση του Ιησού στους βοσκούς. Η φωτιά του βοσκού μας δίνει μια τρίτη και μικρότερη πηγή φωτός.

Τον 14ο αιώνα, η Αγία Μπρίτζετ της Σουηδίας έγραψε για την ιδέα του βρέφους να φωτίζει τη σκηνή της Γέννησης. Έγραψε ότι το φως του παιδιού ήταν τόσο λαμπερό «που ο ήλιος δεν ήταν συγκρίσιμος με αυτό». Έναν αιώνα αργότερα, ο Geertgen δημιουργεί αυτή την ιδέα χρησιμοποιώντας ακραίες αντιθέσεις φωτός και σκότους για να ενισχύσει την αίσθηση της θαυματουργής γέννησης του Ιησού.

Mystic Nativity -Sandro Botticelli (1500)

Το «Mystic Nativity» είναι το μόνο υπογεγραμμένο έργο από τον Ιταλό δάσκαλο της Αναγέννησης Sandro Botticelli. Ο Botticelli δείχνει τη Μαρία και τον Ιησού ως μεγαλύτερους από άλλους καθώς και το περιβάλλον τους, κάτι που είναι μια πρακτική του μεσαιωνικού στυλ αναπαράστασης μορφών. Βλέπουμε μια σκηνή χαράς και γιορτής, αλλά βλέπουμε και σκοτεινά προαισθήματα. Ο Ιησούς ξαπλώνει σε ένα σάβανο που είναι αντιπροσωπευτικό αυτού μέσα στο οποίο θα τυλιχθεί μετά τον θάνατό Του. Υπάρχουν άγγελοι και στο πάνω και στο κάτω μέρος της σκηνής. Ο ουρανός εμφανίζεται στην κορυφή ως ένας μεγάλος χρυσός θόλος. Άγγελοι στο κάτω μέρος παρηγορούν τρεις άνδρες, σηκώνοντάς τους από το έδαφος, καθώς επτά διάβολοι κατεβαίνουν στο σκοτάδι του Κάτω Κόσμου. O Botticelli μας λέει όχι μόνο να αναγνωρίσουμε τη γέννηση του Ιησού, αλλά να κοιτάξουμε μπροστά στη στιγμή που θα επιστρέψει.

Adoration of the Shepherds – Caravaggio   (1609) 

Ο Ιταλός καλλιτέχνης Michelangelo Merisi (γνωστός και ως Caravaggio) ολοκλήρωσε το «Adoration of the Shepherds» μόλις ένα χρόνο πριν από τον θάνατό του. Σε αυτή την εκδοχή της βιβλικής ιστορίας, ο ζωγράφος έχει εγκαταλείψει την αναγεννησιακή μέθοδο των άκρως διακοσμητικών φόντων. Ήταν γνωστός για τον βάναυσο ρεαλισμό και ορισμένοι κριτικοί περιέγραψαν ακόμη και τη μέθοδό του για τη δημιουργία βιβλικών σκηνών ως «χυδαία». Έχει απομακρυνθεί από τις παραδοσιακές μεθόδους που χρησιμοποιήθηκαν μέχρι αυτό το σημείο. Ως ζωγράφος του μπαρόκ στυλ, μας δείχνει θεϊκές μορφές που παριστάνονται ως απλοί άνθρωποι. Δεν υπάρχει πηγή ιερού φωτός. Αντίθετα, η σκηνή είναι μάλλον σκοτεινή με μία μόνο κεντρική πηγή φωτός να φωτίζει όλες τις φιγούρες. Έχει απομακρυνθεί από τον αναγεννησιακό τρόπο να δείχνει περίτεχνα φωτοστέφανα στον Ιησού και τη Μαρία. Αντίθετα, τα φωτοστέφανα είναι πολύ ελαφριά, ελάχιστα αισθητά. Σε αυτό το έργο, ο Caravaggio έχει χρησιμοποιήσει υπέροχα την τεχνική για την οποία είναι γνωστός που ονομάζεται chiaroscuro. Το Chiaroscuro είναι η αντίθεση μεταξύ σκοταδιού και φωτός. Με αυτή τη μέθοδο, οι θεατές αναγκάζονται να επικεντρωθούν στις φιγούρες και όχι στο συνολικό περιβάλλον. Μας μεταφέρει μια σκηνή σαν να τραβήχτηκε από κάμερα τη στιγμή της γέννησης του Ιησού. Χωρίς πλασμένες φιγούρες. Δεν έρχεται άγιο φως από το νεογέννητο. Χωρίς επίπεδες εκφράσεις. Καμία σκηνοθετημένη σταθερή σκηνή. Ο χώρος φωτίζεται από ένα μόνο κερί. Το στυλ του μας αφήνει την αίσθηση ότι μόλις μπήκαμε σε αυτή τη στιγμή.

The Adoration of the Shepherds- Guido Reni (περίπου 1640) 

Ο Guido Reni ήταν Ιταλός ζωγράφος υψηλού μπαρόκ στυλ. Στο «The Adoration of the Shepherds», μας δείχνει τη σκηνή όταν οι βοσκοί φτάνουν αμέσως μετά τη γέννηση του Ιησού. Αυτό βασίζεται στην αφήγηση του Eυαγγελίου του Λουκά όπου περιγράφει έναν άγγελο που εμφανίστηκε σε μια ομάδα βοσκών, λέγοντάς τους ότι ο Χριστός είχε γεννηθεί στη Βηθλεέμ. Ακολούθησε πλήθος αγγέλων λέγοντας «Δόξα στον Θεό εν υψίστων, ειρήνη επί της γης σε ανθρώπους καλής θέλησης». Ο Reni πίστευε ότι οι άγγελοι εξισορροπούν τη σύνθεση, ενώ αντανακλούν και το φως που προέρχεται από το νεογέννητο. Μερικά γνωστά χριστουγεννιάτικα τραγούδια που κάνουν αναφορά σε αυτή την ιστορία περιλαμβάνουν τα “O Come All Ye Faithful”, “Silent Night” και “What Child Is This?”