«Oracle»: Ο Λούκας Τβαρκόβσκι μιλά για τον χρησμό που φέρνει στη Στέγη

Τον Λούκας Τβαρκόβσκι τον γνώρισα πριν μερικά χρόνια στην Λετονία, όταν παρουσίαζε το δεύτερο έργο του (το πρώτο που θα ερχόταν στην Ελλάδα) με τίτλο «Rohtko». Κάτι που βρεθήκαμε στο θέατρο σχεδόν αμέσως μετά το ταξίδι, κάτι η εναλλαγή (πολύ) κρύου και ζέστης, κάτι το ίδιο το σχεδόν τετράωρο έργο, υπνωτίστηκα. Όταν συναντηθήκαμε με τον σκηνοθέτη αμέσως μετά το τέλος της παράστασης ψέλισσα ίσα ίσα μερικά συγχαρητήρια και ευτυχώς θα είχα μερικές ώρες μπροστά μου για να συγκεντρώσω τη σκέψη μου και να μπορέσω να τον ρωτήσω κάτι πιο ουσιαστικό, μιας και όπως αποδείχτηκε είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον συνομιλητής.

ΕΡΧΕΣΑΙ ΣΥΧΝΑ ΕΔΩ;

ΠΡΟΣΘΗΚΗ ΣΤΗ GOOGLE

Δεν χρειαζόμασταν χρησμό για να υποθέσουμε την επιστροφή του Τβαρκόβσκι στην Ελλάδα

Από τότε, ο Πολωνός έχει φέρει δύο φορές το «Rohtko» στην Ελλάδα, ενώ έκανε πραγματικότητα στη Μαλακάσα το όνειρό του να δείξει το «Respublika» σε ανοιχτό χώρο και να το συνδυάσει με ένα ολονύκτιο rave. Ποιος περίμενε ότι η Μαλακάσα θα ήταν το μέρος όπου τα όνειρα γίνονται αληθινά («ένα θαύμα που έγινε πραγματικότητα» όπως μας λέει χαρακτηριστικά) ; Δύο χρόνια μετά από αυτό το mindfucking θέαμα ετοιμάζει και πάλι βαλίτσες για την Ελλάδα, μιας και παραμένει αγαπημένος της Στέγης Ωνάση. Αυτή τη φορά, φέρνει μαζί του το «Oracle», ένα νέο έργο σε κείμενο και δραματουργία της Άνκα Χέρμπουτ, που συνδυάζει τον Άλαν Τούρινγκ, με την εφευρέτρια και σταρ του Χόλιγουντ Χέντι Λαμάρ, τη μέντιουμ Χέλεν Ντάνκαν και τον απολυμένο από την Google, Μπλέικ Λεμόιν, ο οποίος έθεσε το ζήτημα της συνείδησης στην τεχνητή νοημοσύνη.

Πώς συνδέονται όλοι οι παραπάνω; Το «Oracle» είναι το δεύτερο μέρος μιας τριλογίας (το πρώτο, «Quanta», δεν το είδαμε στην Ελλάδα) που εστιάζει σε επιστημονικές τομές των τελευταίων δύο αιώνων, ξεκινώντας από την κβαντική φυσική, συνεχίζοντας με την πληροφορική από την αρχή της ως την τεχνητή νοημοσύνη και καταλήγοντας στο DNA. Όπως μας έχει συνηθίσει ο σκηνοθέτης, θα περάσει από πολλαπλές παράλληλες ιστορίες που θέτουν κοινά ερωτήματα ή συμπληρώνουν μία συνολική αμφισβήτηση απέναντι σε όσα θεωρούμε ξεκάθαρα και δεδομένα.

Συναντήσεις και συμπτώσεις

«Οι χαρακτήρες της παράστασης εμφανίζονταν σταδιακά» μας εξηγεί ο Λούκας, όταν συναντιόμαστε σε ένα ψηφιακό δωμάτιο μαζί με άλλους οκτώ δημοσιογράφους για μια ιδιότυπη συνέντευξη τύπου. «Αυτό συμβαίνει επειδή το Oracle είναι το δεύτερο μέρος μιας τριλογίας για την επιστήμη, την οποία ξεκινήσαμε πριν από μερικά χρόνια. Η παράσταση είναι συμπαραγωγή του Onassis με την Quanta και διαδραματίζεται το 1938, στις Ελβετικές Άλπεις, όπου συναντώνται οι φυσικοί της κβαντικής φυσικής. Από την αρχή, ήξερα ότι ήθελα να προσπαθήσω να δω τα πράγματα μέσα από το πρίσμα των επιστημονικών ανακαλύψεων που άλλαξαν για πάντα τη ζωή μας, παρόλο που συχνά δεν τους δίνουμε σημασία. Δεν γνωρίζουμε καν ότι όλα αυτά είχαν ήδη συμβεί εκείνη την εποχή, όπως συμβαίνει με την περίπτωση του Τούρινγκ. Ήθελα, λοιπόν, να δημιουργήσω ένα είδος αφήγησης που να ξεκινά πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, να διατρέχει όλη τη διάρκειά του και να ολοκληρώνεται με το τρίτο μέρος, το οποίο τοποθετείται στη μεταπολεμική περίοδο. Από τότε που άρχισα να σκέφτομαι την τριλογία, γνώριζα τα θέματα των δύο πρώτων μερών: το πρώτο αφορούσε την κβαντική φυσική και το δεύτερο, θα λέγαμε, την τεχνητή νοημοσύνη, μέσα από την περίπτωση του Άλαν Τούρινγκ. Δεν γνώριζα ποιο θα ήταν το θέμα του τρίτου μέρους. Ήξερα, όμως, ότι ο Άλαν Τούρινγκ θα βρισκόταν στο επίκεντρο του δεύτερου μέρους, το οποίο θα ονομάζεται Oracle. Από την αρχή, επίσης, αυτό που είχε τη μεγαλύτερη σημασία για μένα, καθώς σκεφτόμουν τον Άλαν Τούρινγκ, ήταν η, ας την πούμε, πνευματική διάσταση της έρευνάς του. Φυσικά, τον θεωρούμε μια μαθηματική ιδιοφυΐα που εργαζόταν με τη λογική και έθεσε τις βάσεις για την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης στις μέρες μας. Συχνά, όμως, δεν αντιλαμβανόμαστε αυτή τη σύνδεση: ότι όλα ξεκίνησαν τότε, κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, με την προσπάθεια να βρεθεί μια μηχανή που θα μπορούσε να νικήσει τη γερμανική, τη ναζιστική μηχανή. Στην πραγματικότητα, εκείνη ακριβώς τη στιγμή άρχισαν να διαμορφώνονται οι ρίζες αυτού που σήμερα αποκαλούμε τεχνητή νοημοσύνη. Και στην αρχή υπήρχε μόνο ο Άλαν Τούρινγκ». Η πολιτική διάσταση δεν λείπει ποτέ από το έργο του Τβαρκόβσκι και θα επανέλθει και αργότερα στη συζήτηση, όταν θα μιλήσουμε για την «αλήθεια» και την αναζήτησή της.

Εντωμεταξύ, όμως, μας εξηγεί το αντίβαρο που δημιούργησε για να γεφυρώσει την ιστορία του Τούρινγκ με το σήμερα. Αυτός ήταν ο Μπλέικ Λεμουάν, ένας άνθρωπος που είναι επίσης queer, είναι βετεράνος πολέμου και υποστήριξε ότι πιθανότατα η τεχνητή νοημοσύνη είχε αποκτήσει συνείδηση.

«Πρόκειται για μια προσωπικότητα που παραμένει αινιγματική, καθώς δεν γνωρίζουμε αν είναι πραγματικά ένας άνθρωπος που κάνει φάρσες ή αν είναι πράγματι επιστήμονας», διευκρινίζει, προτού μας παρουσιάσει τη Χέντι Λαμάρ και τη Έλεν Ντάνκαν, οι οποίες και οι δύο προέκυψαν έπειτα από προτάσεις συντελεστριών της παράστασης, της σχεδιάστριας κοστουμιών Σβένια Γκάσεν και της ηθοποιού Νέλια Σαβιτσένκο. Ίσως οι παραγνωρισμένες γυναίκες χρειάζονται άλλες γυναίκες για να έρθουν επιτέλους στο φως…

«Η ιστορία της Χέντι Λαμάρ ήταν πραγματικά μοναδική για μένα, καθώς δεν τη γνώριζα προηγουμένως. Όταν άρχισα να μελετώ τη ζωή της, δυσκολευόμουν να πιστέψω πόσο καλά ταίριαζε στην αφήγησή μας. Η ηρωίδα αυτή είναι μια γυναίκα εφευρέτρια, της οποίας οι ιδέες δεν εισακούστηκαν, επειδή την είχαν κατατάξει στην κατηγορία της όμορφης γυναίκας. Ωστόσο, γνωρίζουμε ότι πολλές τεχνολογίες, όπως οι ασύρματες συσκευές και το GPS, βασίζονται στις εφευρέσεις της.  Όπως μάθαμε τελικά, η περίπτωση του Άλαν Τούρινγκ ακολουθεί ακριβώς την ίδια πορεία: ξεχάστηκε για πολλές δεκαετίες. Μόνο στις αρχές της δεκαετίας του 1990, χάρη στην queer κουλτούρα, άρχισε και πάλι να γίνεται πραγματικά ορατός. Η ιστορία της Χέντι Λαμάρ ήταν σε μεγάλο βαθμό παρόμοια. Η αναγνώριση και οι τιμές για το έργο της ήρθαν πολύ αργά, προς το τέλος της ζωής της. Οι άνθρωποι άρχισαν επιτέλους να καταλαβαίνουν ότι, αν οι εφευρέσεις της είχαν ληφθεί σοβαρά υπόψη κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, θα μπορούσαν να είχαν συμβάλει ακόμη περισσότερο στη συντόμευση του πολέμου, πέρα από τη συμβολή του Άλαν Τούρινγκ».

Η ιστορία της Ντάνκαν είναι ακόμα πιο σκοτεινή. Πρόκειται, άλλωστε, για την τελευταία γυναίκα που καταδικάστηκε βάσει του νόμου περί μαγείας του 18ου αιώνα και πέρασε κάποιο διάστημα στη φυλακή επειδή αποκάλυψε απόρρητες πληροφορίες σχετικά με τη βύθιση ενός πολεμικού πλοίου. Κατά τη διάρκεια της έρευνας πάνω στο έργο, η ομάδα του Λούκας ανακάλυψε πως μπορεί η Ντάνκαν να μην δούλεψε στο Μπλέτσλεϊ Παρκ, το κέντρο της βασικής βρετανικής υπηρεσίας αποκρυπτογράφησης κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όπου ο Τούρινγκ διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο, αλλά υπήρχε εκεί μια άλλη πνευματίστρια. Συναντήθηκαν άραγε ποτέ; Δεν γνωρίζουμε, αλλά το «Oracle» διηγείται μια ιστορία που τελικά ίσως θα μπορούσε να είναι και αλήθινή.

«Η μέντιουμ Έλεν Ντάνκαν είναι ένας ακόμη χαρακτήρας που προστέθηκε στις πρόβες χάρη στην εξαιρετική ηθοποιό μας, τη Νέλια Σαβιτσένκο. Από την αρχή γνώριζα ότι ήθελα να εντάξω αυτή την πνευματική διάσταση στο έργο, αναζητώντας, ακόμη και μέσα στην επιστήμη, τα όρια της ανθρώπινης κατανόησης. Στην περίπτωση του Άλαν Τούρινγκ, ήταν πολύ σημαντικό για μένα να διερευνήσω κάποιες πνευματικές δυνατότητες επικοινωνίας. Όπως γνωρίζουμε, η έρευνά του ξεκίνησε μετά την απώλεια του αγαπημένου του φίλου, Κρίστοφερ Μόρχαμ. Εκείνη ήταν η στιγμή που άρχισε να φαντάζεται ότι ίσως υπάρχει κάποια οντότητα που μπορεί να διαχωριστεί από το φυσικό σώμα. Το σύνολο της έρευνάς του υποκινήθηκε, κατά κάποιον τρόπο, από μια αμφισβήτηση της ανθρώπινης κατάστασης, η οποία περιορίζεται από την εξαιρετικά εύθραυστη φύση του ανθρώπινου σώματος. Άρχισε, λοιπόν, να αναρωτιέται αν θα μπορούσε να υπάρχει κάποια μορφή δύναμης —δεν την αποκαλούσε καν συνείδηση— η οποία θα μπορούσε να υπάρχει ανεξάρτητα από το βιολογικό σώμα. Από την αρχή, λοιπόν, ονειρευόμουν να διερευνήσω την πνευματική αναζήτηση του Άλαν, την προσπάθειά του να συναντήσει ξανά τον αγαπημένο του φίλο. Αυτή η αναζήτηση μάς οδήγησε τελικά στην εφεύρεση της τεχνητής νοημοσύνης, όπως την αντιλαμβανόμαστε τα τελευταία χρόνια, καθώς και στην ανάπτυξη των τεχνητών νευρωνικών δικτύων και άλλων σχετικών τεχνολογιών. Όλα αυτά, όμως, είχαν ως αφετηρία ένα υπαρξιακό πρόβλημα που αφορούσε την ανθρώπινη κατάσταση, η οποία περιορίζεται τόσο πολύ από τον θάνατο».

Πού οδηγεί όλη αυτή η αναζήτηση;

Το ζήτημα της αλήθειας και της πραγματικότητας ταλανίζει τον Λούκας εδώ και χρόνια και ασχολήθηκε εντατικά με αυτό στο «Rohtko». Τον ρωτάω γιατί συνεχίζουμε να αναζητούμε την αλήθεια, αν είναι να την αγνοήσουμε τελικά. Ο ίδιος άλλωστε, έχει πει ότι «μάντης είναι αυτός που λέει την αλήθεια αλλά τον αγνοούν» και μου φέρνει αμέσως στο νου την πριγκίπισσα της Τροίας Κασσάνδρα, αλλά και τις AI παραποιήσεις της πραγματικότητας, που γίνονται όλο και πιο δύσκολο να τις αναγνωρίσεις.

«Σκέφτομαι ότι δεν είναι πραγματικά συγκρίσιμες οι δύο περιπτώσεις» μου απαντά, «γιατί στην περίπτωση της Χέντι Λαμάρ μιλάμε για εκείνον τον φρικτό, πατριαρχικό και μεγαλοπρεπή κόσμο, ο οποίος αγνόησε τις ανακαλύψεις που έκανε, επειδή εκείνη την εποχή δεν υπήρχε σεβασμός απέναντι στη γυναικεία ευφυΐα. Από την άλλη, στην περίπτωση του Άλαν Τούρινγκ, τον εκμεταλλεύτηκαν μέχρι τέλους και, τελικά, τον κατέστρεψαν. Οπότε, στην πραγματικότητα, το ζήτημα δεν αφορά τόσο την αναζήτηση της αλήθειας, όσο τα πολιτικά συστήματα, τα οποία σε εκμεταλλεύονται όσο περισσότερο μπορούν. Όμως, τη στιγμή που θα αρχίσεις να τους γίνεσαι άβολη ή ενοχλητική, θα βρουν έναν τρόπο να σε καταστρέψουν».

Η δική του οπτική πάνω στον κόσμο είναι εντελώς διαφορετική. «Νομίζω ότι το πρόβλημα είναι ακριβώς ότι δεν αναζητούμε την αλήθεια. Ή, ακόμη κι αν την αναζητούμε, δεν το κάνουμε πραγματικά γι’ αυτήν καθαυτήν, γιατί πιστεύω ότι η αναζήτηση της αλήθειας, γενικά, είναι μάταιη. Πρέπει να παραδεχτούμε ότι, φυσικά, αυτό εξαρτάται από το επίπεδο στο οποίο αναφερόμαστε. Αλλά, γενικά, αν εξετάσουμε τα πράγματα από μια πολύ ευρύτερη οπτική, πρέπει πάντα να σκεφτόμαστε το σύστημα μέσα στο οποίο η αλήθεια μπορεί να θεωρηθεί αλήθεια, σωστά; Τα τρία μεγαλύτερα κατασκευάσματα του κόσμου —το χρήμα, η θρησκεία και η τέχνη ή η παράδοση— βασίζονται σε πράγματα που, στην πραγματικότητα, δεν υπάρχουν καν. Κι όμως, είμαστε έτοιμοι να σκοτώσουμε ο ένας τον άλλον, να εξοντώσουμε ολόκληρους πληθυσμούς, μόνο και μόνο επειδή πιστεύουμε σε κάτι που δεν είναι καθόλου αντικειμενικό και αποτελεί απλώς ζήτημα συμφωνίας μεταξύ ορισμένων ανθρώπων. Επομένως, νομίζω ότι η αλήθεια είναι ήδη μια περίπλοκη έννοια. Ακόμη κι αν αποδεχτούμε αυτή την πολυπλοκότητα, θα προτιμούσα να αναζητήσω έναν τρόπο να δείξω ότι η αλήθεια εξαρτάται από το σύστημα αναφοράς μέσα στο οποίο μπορούμε να χαρακτηρίσουμε κάτι ως αληθές ή μη. Και το άλλο ζήτημα είναι ότι τα πολιτικά συστήματα σήμερα και ούτω καθεξής βρίσκονται πολύ μακριά ακόμη και από την προσπάθεια να την αναζητήσουν…»

Οι θεατές στη Στέγη θα πρέπει να είμαστε έτοιμοι να δεχτούμε τον χρησμό που θα μας χαριστεί και να κρίνουμε πώς θα τον αξιοποιήσουμε: θα τον δεχτούμε ως κυριολεξία ή θα τον προσαρμόσουμε στη δική μας ζωή;