«Για Τρία Ψυγεία και Ένα Πλυντήριο»: Το άγνωστο παιδομάζωμα της Ελλάδας του Ψυχρού Πολέμου για πρώτη φορά στη σκηνή

Η Κυριακή Μήτσου είναι ηθοποιός, σκηνοθέτις, παραγωγός και μεταφράστρια με έδρα την Αθήνα και το Λονδίνο. Γνώρισε την καθηγήτρια Gonda Van Steen του King’s College London εκεί και η τελευταία της εμπιστεύτηκε ένα πόνημα χρόνων, την 14ετή ακαδημαϊκή έρευνα της για τις υιοθεσίες Ελλήνων από Αμερικανούς, κατά τα μεταπολεμικά χρόνια. Ήταν το άγνωστο παιδομάζωμα της Ελλάδας του Ψυχρού Πολέμου το οποίο έως τώρα δεν είχε τύχει επισταμένης μελέτης και προσοχής. Και όμως, αφορά πολύ κόσμο, αφού 4000 Ελληνόπουλα είχαν τότε δοθεί για υιοθεσία στις ΗΠΑ και την Ολλανδία, κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες. Σε μια παράσταση-ντοκουμέντο που θα παρουσιαστεί στο Ολύμπια Δημοτικό Μουσικό Θέατρο «Μαρία Κάλλας» στις 6 Νοεμβρίου για 8 μόνο παραστάσεις, αληθινές ιστορίες υιοθεσιών παίρνουν σάρκα και οστά επί σκηνής για να φωτίσουν αυτό το σκοτεινό θέμα που έως τώρα λίγοι τολμούν να αγγίξουν.

ΕΡΧΕΣΑΙ ΣΥΧΝΑ ΕΔΩ;

ΠΡΟΣΘΗΚΗ ΣΤΗ GOOGLE

«Ήμουν το μωρό νούμερο 44488»

«Γεννήθηκα στις 2 Ιανουαρίου 1955 στο παλιό μαιευτήριο της Αθήνας κοντά στην πλατεία Συντάγματος, το οποίο έχει πια κατεδαφιστεί. Ήμουν κόρη μιας ανύπαντρης μητέρας που ενθαρρύνθηκε, ίσως και εξαναγκάστηκε, να τοποθετήσει το μωρό της στο Δημοτικό Ίδρυμα Αθηνών. Το έκανε. Ήμουν το μωρό νούμερο 44488. Είμαι μία από τα 4.000 “χαμένα παιδιά της Ελλάδας” και υιοθετήθηκα από ένα ζευγάρι Ελληνοαμερικανών που δεν μπορούσε να αποκτήσει παιδιά» είπε η Μαίρη Καρδάρας, ιδρύτρια του Demos Center όπου πραγματοποιήθηκε η Συνέντευξη Τύπου για την παράσταση.

Η προσωπική της μαρτυρία είναι ενδεικτική του μεγέθους αυτής της ανθρώπινης τραγωδίας. Η ίδια μεγάλωσε σε μια πόλη της Ιντιάνα, έχοντας περάσει μόλις εννέα ημέρες με τη βιολογική της μητέρα, προτού καταλήξει στο ΠΙΚΠΑ και από εκεί στις Ηνωμένες Πολιτείες. Σήμερα, η Μαίρη Καρδάρας πρωτοστατεί στον αγώνα των υιοθετημένων Ελλήνων της Αμερικής που διεκδικούν την ελληνική ιθαγένεια, την οποία δεν είναι καθόλου εύκολο να πάρουν, όπως καθόλου εύκολο δεν είναι να βρούνε τις ρίζες τους.

Οι υιοθεσίες αυτές αποτέλεσαν μια βαθιά πληγή της μεταπολεμικής ιστορίας. Χιλιάδες άνθρωποι, ακόμα και τόσα χρόνια μετά, προσπαθούν να συμπληρώσουν τα κενά της προσωπικής τους ιστορίας. Για πολλούς, η αναζήτηση δεν αφορά μόνο την ανακάλυψη των βιολογικών τους οικογενειών, αλλά και την αποκατάσταση μιας ταυτότητας που διαμορφώθηκε μέσα στην άγνοια και τη σιωπή.

Η παράσταση «Για Τρία Ψυγεία και Ένα Πλυντήριο»,  μετά την παρουσίασή της στο Λονδίνο και τις εξαιρετικές κριτικές που απέσπασε, θέλει να φωτίσει αυτό το σκοτεινό θέμα και να δείξει ότι πίσω από τους αριθμούς βρίσκονται πραγματικοί άνθρωποι και οικογένειες που βίωσαν τον αποχωρισμό, την απώλεια και την αβεβαιότητα. Άνθρωποι που μεγάλωσαν χωρίς να γνωρίζουν την αλήθεια για την προέλευσή τους, μητέρες που δεν έμαθαν ποτέ τι απέγιναν τα παιδιά τους και οικογένειες που εξακολουθούν να αναζητούν απαντήσεις.

Η παράσταση βασίζεται σε πραγματικές μαρτυρίες, αρχειακές πηγές και ιστορικά τεκμήρια. Στον πυρήνα της βρίσκονται ζητήματα ταυτότητας, συλλογικής μνήμης, τραύματος, κοινωνικής αδικίας, αλλά και εκμετάλλευσης των γυναικών και των κοινωνικά και οικονομικά ευάλωτων ανθρώπων. Ιδιαίτερη δύναμη προσδίδει στην παράσταση η παρουσία επί σκηνής της ίδιας της Gonda Van Steen, αλλά και ανθρώπων που υπήρξαν οι ίδιοι υιοθετημένα παιδιά αυτής της ιστορίας. Μαζί με ένα πολυπρόσωπο σύνολο ηθοποιών διαφορετικών ηλικιών και εθνικοτήτων, μετατρέπουν το θέατρο σε τόπο μνήμης, μαρτυρίας και βαθιάς ανθρώπινης σύνδεσης.

Αξίζει να σημειωθεί επίσης ότι η παράσταση παρουσιάζεται σε τρεις γλώσσες —ελληνικά, αγγλικά και ολλανδικά—, υπογραμμίζοντας τον διεθνή χαρακτήρα μιας ιστορίας που αφορά όχι μόνο την Ελλάδα, αλλά και ολόκληρο τον κόσμο.

Gonda Van Steen: «Η κοινωνική και οικογενειακή ιστορία της Ελλάδας έχει μείνει πίσω»

Η έρευνα της καθηγήτριας Gonda Van Steen ξεκίνησε από μια προσωπική αναζήτηση, η οποία την οδήγησε σε ένα πεδίο της ελληνικής ιστορίας που παρέμενε σε μεγάλο βαθμό ανεξερεύνητο: την ανθρώπινη πλευρά του Εμφυλίου και των μεταπολεμικών χρόνων.

«Με βρήκε ο εγγονός ενός ανθρώπου που εκτελέστηκε την ίδια μέρα με τον Νίκο Μπελογιάννη. Κι έκανε αναζήτηση για τις υιοθεσίες της μητέρας και της θείας του. Η πρώτη μου αντίδραση ήταν πώς και δεν έχουν σκεφτεί ποτέ στην Ελλάδα ότι αυτοί οι άνθρωποι είχαν οικογένειες και πώς δεν έχει ασχοληθεί κανείς ποτέ με την ανθρώπινη πλευρά του εμφυλίου. Έτσι ξεκίνησα την έρευνά μου. Θεωρώ ότι η κοινωνική και οικογενειακή ιστορία της Ελλάδας έχει μείνει πολύ πίσω. Όλοι συγκεντρωνόμαστε όταν μελετάμε εκείνα τα χρόνια, του 1950, στο σχέδιο Μάρσαλ, στις ελληνοαμερικανικές σχέσεις, στις επενδύσεις, στα στρατιωτικά, διπλωματικά κτλ. Κανείς δεν σκέφτεται τα εκατοντάδες παιδιά που στάλθηκαν από την Ελλάδα στην Αμερική για να ευχαριστήσουν την τεράστια αμερικάνικη ζήτηση για παιδιά. Ήταν κάτι που λάδωνε τις ελληνοαμερικάνικες σχέσεις και δεν είχαμε δώσει την παραμικρή σημασία».

Η καθηγήτρια ανέφερε επίσης ότι η ερευνητική διαδικασία συνεχίζεται, καθώς νέες μαρτυρίες έρχονται διαρκώς στο φως. Άνθρωποι τη βρίσκουν και μοιράζονται τις ιστορίες τους και η ίδια προσπαθεί να προχωρήσει το έργο αυτό με διακριτικότητα και σεβασμό.

Οι ηθοποιοί μοιράζονται την εμπειρία τους

Για τους συντελεστές της παράστασης, η ενασχόληση με αυτή την ιστορία ξεπερνά τα όρια μιας θεατρικής ερμηνείας. Η Έλλη Τρίγγου είπε παίρνοντας το λόγο: «Στη σκηνή είναι όλες οι γυναίκες και τα παιδιά και όλες οι ευάλωτες κοινωνικά ομάδες, οι άνθρωποι που βρέθηκαν στη δυσάρεστη θέση να αφήσουν τα παιδιά τους, άνθρωποι φτωχοί, που δεν είχαν πού να στηριχτούν, ποιον να εμπιστευθούν και κατέφευγαν σ’ αυτή την οδυνηρή πράξη. Είμαι περήφανη που είμαι κομμάτι αυτής της ιστορίας και την αφηγούμαστε».

Για τον Γιάννη Κουκουράκη, η συμμετοχή στην παράσταση έγινε αφορμή για έναν βαθύτερο προβληματισμό γύρω από τον πόνο που βίωσαν οι άνθρωποι και τις διαφορετικές όψεις της ίδιας τραγωδίας: «Αυτό που συνειδητοποίησα μέσα από τις πρόβες είναι ότι δεν μπορώ να αποφασίσω τι είναι πιο σκληρό, ποιος νιώθει χειρότερα, εκείνος που αναγκάζεται να δώσει το παιδί του ή εκείνος που στην κλινική του είπαν ότι το παιδί του πέθανε. Με απασχόλησε αυτό το ερώτημα. Η αναζήτηση της ρίζας είναι ένα αιώνιο θέμα. Όλες οι ιστορίες της παράστασης παρουσιάζονται χωρίς να κρίνονται γιατί όλοι είχαν τις δικές τους αιτίες και το δίκιο τους εντός εισαγωγικών».

Ο Γιάννης Αθανασόπουλος δέχθηκε χωρίς δεύτερη σκέψη, όταν η Κυριακή Μήτσου τού παρουσίασε το εγχείρημά της: «Εγώ υποδύομαι έναν σπαρακτικό ήρωα από την επαρχία που ψάχνει τα πέντε παιδιά του στην Αμερική», σημείωσε προσθέτοντας ότι νιώθει δέος που καλείται να αφηγηθεί τέτοιες ιστορίες. Ο Σπύρος Μπιμπίλας, ο οποίος συμμετέχει στην παράσταση μέσω κινηματογραφικής προβολής, πήρε το λόγο για να πει όσα άκουγε ο ίδιος μεγαλώνοντας, ως παιδί της μεταπολεμικής γενιάς: «Όταν με πλησίασε η Κυριακή, αυτό που με συγκίνησε ήταν ότι αυτά τα είχα ακούσει από τη μάνα μου. Είμαι παιδί της μεταπολεμικής γενιάς, οι γονείς μας μεγάλωσαν στον εμφύλιο, πολύ συχνά όσο ήμασταν μικροί μάς έλεγαν ότι χάθηκαν παιδιά και δεν ξέραμε πού πήγαιναν».

Η Δέσποινα Λάβδα, που συμμετείχε και στην παράσταση στο Λονδίνο, ανέφερε με συγκίνηση: «Είναι εθνικό ζήτημα, ήταν άνθρωποι που τους εκμεταλλεύτηκαν στις δύσκολες στιγμές τους. Είναι πολύ όμορφο που μας δίνεται η ευκαιρία να φωτίσουμε αυτή την ιστορία». Για την Ειρήνη Λαμπράκη, πάλι, η συμμετοχή στην παράσταση συνιστά ένα ηθικό καθήκον απέναντι σε μια ιστορία που δεν ανήκει αποκλειστικά στο παρελθόν: «Είναι ένα ζήτημα για το οποίο όλοι πρέπει να έχουμε επίγνωση. Γεννημένη στον Πειραιά, έχω ιστορίες από γείτονες και γνωστούς. Μιλάμε για μια ιστορία που κράτησε πολύ καιρό, από το πενήντα μέχρι το εβδομήντα. Οπότε μιλάμε για τους παππούδες μας, και μπορεί και για τους γονείς μας. Είναι καθαρή τύχη το ότι επέλεξαν εκείνη την κλινική και όχι την άλλη. Είναι σκληρή παράσταση, και όχι μια παράσταση για την τέρψη», είπε.

Η Νεφέλη Παπαδερού μετέφερε ένα περιστατικό που δείχνει πώς οι ιστορίες αυτές εξακολουθούν να εμφανίζονται απροσδόκητα στην καθημερινότητα, αποκαλύπτοντας πόσο κοντά μας βρίσκεται το τραύμα: «Σήμερα γνώρισα έναν κύριο, με ρώτησε τι δουλειά κάνεις, είπα είμαι ηθοποιός και παίζω σ’ αυτή την παράσταση, και άρχισε να μου λέει για τον θείο του, που είχε γεννήσει η γυναίκα του δίδυμα και το ένα το έχασαν. Πήραν την απόφαση να μην το ψάξουν ποτέ. Οι ηθοποιοί μεταφέρουμε ιστορίες, αλλά αυτό που μ’ ενδιαφέρει είναι να ακουστούν οι λεπτομέρειες, δεν είναι ακριβώς παράσταση, για μένα είναι κάτι παραπάνω» κατέληξε.

«Αυτοί οι άνθρωποι είναι ανάμεσά μας»

Για την Κυριακή Μήτσου, η σημασία της παράστασης βρίσκεται ακριβώς στη σύνδεση του παρελθόντος με το παρόν. Η ιστορία των υιοθεσιών δεν αποτελεί ένα κλειστό κεφάλαιο της ελληνικής ιστορίας, αλλά μια πραγματικότητα που εξακολουθεί να επηρεάζει ανθρώπους και οικογένειες: «Αυτοί οι άνθρωποι είναι ανάμεσά μας. Αφορούν και τη σύγχρονη ελληνική κοινωνία, και ιστορία. Γιατί μπορεί όλο αυτό να ξεκίνησε από το παρελθόν αλλά έρχεται στο σήμερα».

Η σκηνοθέτις και οι συνεργάτες της επιχειρούν να δημιουργήσουν έναν χώρο όπου οι μαρτυρίες μπορούν να ακουστούν χωρίς να απλουστεύονται οι αντιφάσεις τους. Η παράσταση δεν περιορίζεται στην αναπαράσταση ιστορικών γεγονότων, αλλά φέρνει στο προσκήνιο τους ανθρώπους που βρέθηκαν εγκλωβισμένοι σε ένα σύστημα κοινωνικών ανισοτήτων, οικονομικής εξάρτησης και αμφισβητούμενων πρακτικών. Και αυτό που θέλει να δείξει κυρίως είναι ότι η αναζήτηση της αλήθειας συνεχίζεται όσο υπάρχουν εκείνοι που αναζητούν τις ρίζες τους.

Οι συντελεστές

Σκηνοθεσία – Σκηνογραφία: Κυριακή Μήτσου

Δραματουργία – Θεατρική μεταφορά: Κυριακή Μήτσου, Ρομίνα Σπυράκη, Ρενάτα Σωφρονά

Ιστορική έρευνα: Καθηγήτρια Gonda Van Steen

Επί σκηνής: Έλλη Τρίγγου, Γιάννης Κουκουράκης, Ιωάννης Αθανασόπουλος, Κυριακή Μήτσου, Νεφέλη Παπαδερού, Ειρήνη Λαμπράκη, Δέσποινα Λάβδα, Vic Holt, Nick Morrison Baker και η καθηγήτρια Gonda Van Steen.

Κινηματογραφική προβολή: Γιάννης Νταλιάνης, Υβόννη Μαλτέζου, Σπύρος Μπιμπίλας, Ρομίνα Σπυράκη, Ρενάτα Σωφρονά.

Στο Ολύμπια Δημοτικό Μουσικό Θέατρο «Μαρία Κάλλας», από 6 Νοεμβρίου και για οκτώ μόνο παραστάσεις.