Από το «The Bear» μέχρι το «The Menu»: 5 + 1 ταινίες και σειρές για τοξικές κουζίνες α λα Noma

Η πρόσφατη παραίτηση του διάσημου σεφ Ρενέ Ρεντζέπι από το παγκοσμίου φήμης εστιατόριο Noma άνοιξε ξανά τη συζήτηση για το πόσο τοξική μπορεί να γίνει η κουλτούρα των επαγγελματικών κουζινών. Πάνω από 30 πρώην εργαζόμενοι κατήγγειλαν περιστατικά λεκτικής, ακόμη και σωματικής κακοποίησης, με μαρτυρίες για δημόσιους εξευτελισμούς, φωνές και επιθετική συμπεριφορά μέσα στην κουζίνα. Οι αποκαλύψεις αυτές προκάλεσαν διαμαρτυρίες, αποχώρηση χορηγών και τελικά την απόφαση του Ρετζεπί να παραιτηθεί, δηλώνοντας ότι θέλει να αναλάβει την ευθύνη για το παρελθόν του.

Το έχουμε ξαναδεί το έργο. Η εικόνα του «σεφ-τύραννου» είναι συνηθισμένη στη ζωή. Κι επειδή η τέχνη αντιγράφει τη ζωή, όπως λένε, αρκετές ταινίες και σειρές έχουν αποτυπώσει με τη σειρά τους τη σκοτεινή πλευρά της γαστρονομικής δόξας. Το άγχος, την εξουσία, την εξάντληση και συχνά, την κουλτούρα φόβου που υψώνεται πάνω από τα τηγάνια.

The Bear: Η κουζίνα ως ψυχολογικό θρίλερ

Η σειρά The Bear έγινε ένοχη απόλαυση γιατί κατάφερε να αποτυπώσει το χάος της επαγγελματικής κουζίνας χωρίς φίλτρα. Η ιστορία ακολουθεί τον Κάρμι, έναν βραβευμένο σεφ που επιστρέφει στο Σικάγο για να αναλάβει το οικογενειακό σαντουιτσάδικο. Κι εκεί ξεδιπλώνεται το ταπεραμέντο του, που είναι κάτι μεταξύ γλυκού αγοριού και ιδιόρρυθμου αφεντικού με όραμα, που δημιουργεί ένα περιβάλλον διαρκούς ψυχολογικής πίεσης. Κριτικοί έχουν σημειώσει ότι η σειρά αποτυπώνει με ακρίβεια την κουλτούρα υπερβολικής πίεσης της υψηλής γαστρονομίας, όπου η τελειότητα συχνά συνοδεύεται από εξάντληση και κακοποιητικές συμπεριφορές.

Boiling Point: Ένταση σε σημείο βρασμού

Η ταινία Boiling Point είναι ίσως η πιο ρεαλιστική κινηματογραφική αποτύπωση μιας κουζίνας υψηλής πίεσης. Γυρισμένη σχεδόν ολόκληρη σε συνεχόμενο μονοπλάνο, ακολουθεί έναν σεφ που προσπαθεί να κρατήσει όρθιο ένα εστιατόριο, ένα χαοτικό βράδυ. Καθώς η πίεση αυξάνεται με πελάτες, επιθεωρητές και διάφορα προσωπικά προβλήματα, η συμπεριφορά του γίνεται όλο και πιο επιθετική προς την ομάδα του. Το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι η ταινία δεν παρουσιάζει τον σεφ ως κακό αλλά ως προϊόν ενός συστήματος που απαιτεί αδύνατα πράγματα από ένα ανθρώπινο ον, δηλαδή απαιτεί τελειότητα, ταχύτητα, δημιουργικότητα και αντοχή, όλα ταυτόχρονα. Μας λέει δηλαδή ότι η τοξικότητα στις κουζίνες δεν είναι απλώς χαρακτηριστικό ενός ανθρώπου, αλλά μιας ολόκληρης κουλτούρας.

Burnt: Ο σταρ σεφ που κυβερνά με φόβο

Στην ταινία Burnt, ο Μπράντλει Κούπερ υποδύεται έναν ιδιοφυή αλλά εξαιρετικά δύσκολο σεφ που προσπαθεί να ξαναχτίσει την καριέρα του. Ο χαρακτήρας του είναι το κλασικό αρχέτυπο του ταλαντούχου αλλά με ιδιοτροπίες ατόμου.  Στις σκηνές της κουζίνας φωνάζει στους εργαζόμενους, τους εξευτελίζει δημόσια και φτάνει μέχρι και σε σωματική επιθετικότητα απέναντι σε συνεργάτες του όταν τα πράγματα δεν πάνε όπως θέλει.  Η ταινία ουσιαστικά παίζει με το ερώτημα: πόση κακοποίηση δικαιολογείται στο όνομα της τελειότητας; Πολύ, αν θέλετε τη γνώμη μου.

The Menu: Η κουζίνα ως αίρεση

Η ταινία The Menu πήγε την ιδέα της τοξικής κουζίνας ένα βήμα πιο πέρα,  σχεδόν στο επίπεδο της μαύρης σάτιρας. Στο φιλμ, ένας διάσημος σεφ προσκαλεί μια ομάδα πλούσιων πελατών σε ένα απομονωμένο εστιατόριο όπου ετοιμάζει ένα «γαστρονομικό performance». Ο σεφ διοικεί την ομάδα του με απόλυτο αυταρχισμό, ενώ οι μάγειρες λειτουργούν σχεδόν σαν πειθαρχημένη αίρεση. Η ταινία σατιρίζει τη στρατιωτική κουλτούρα της υψηλής γαστρονομίας και την ιδέα του σεφ-ιδιοφυΐα που απαιτεί απόλυτη υπακοή από την ομάδα του. Παράλληλα, χρησιμοποιεί το fine dining ως μεταφορά για την ανισότητα και τη σχέση εξουσίας ανάμεσα στους εργαζόμενους της εστίασης και τους πλούσιους πελάτες.

Hell’s Kitchen: Όταν η τοξικότητα γίνεται τηλεοπτικό θέαμα

Το reality Hell’s Kitchen με τον Γκόρντον Ράμσει έκανε παγκόσμιο meme την εικόνα του σεφ που ουρλιάζει. Στην εκπομπή, ο Ράμσει φωνάζει, πετάει φαγητό και εξευτελίζει τους διαγωνιζόμενους όταν κάνουν λάθη,  μια συμπεριφορά που έχει γίνει βασικό στοιχείο του θεάματος.  Πρώην συμμετέχοντες έχουν περιγράψει το περιβάλλον ως εξαιρετικά αγχωτικό, με κάποιους να μιλούν για φόβο και ψυχολογική πίεση κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων. Κριτικοί της εκπομπής έχουν υποστηρίξει ότι τέτοιες τηλεοπτικές εικόνες ρομαντικοποιούν την κουλτούρα της επιθετικής κουζίνας και παρουσιάζουν την κακοποίηση ως μέρος της δημιουργικής διαδικασίας.  Με άλλα λόγια, η τηλεόραση πήρε τον μύθο του «τοξικού σεφ» και τον έκανε entertainment, όπως το America ‘s Next Top Model έκανε την κακοποίηση προς τις διαγωνιζόμενες-μοντέλα να μοιάζει φυσιολογική.

Black Rabbit: Η όχι τόσο κουλ πλευρά ενός κουλ μπαρ

Σ’ αυτό το σκοτεινό αστυνομικό θρίλερ του Netflix με πρωταγωνιστές τους Τζουντ Λο και Τζέισον Μπέιτμαν, δύο αδέλφια μπλέκονται σε μια σκοτεινή υπόθεση, όπου η κακοποίηση και οι τραγικές συνέπειες παίζουν κεντρικό ρόλο. Μπορεί να μην είναι εστιατόριο το σκηνικό φόντο εδώ αλλά μπαρ, παρόλα αυτά είμαστε στην κατηγορία εστίαση. Σίγουρα, η σειρά θα θυμίσει πολλά σε όσους εργάζονται σε μπαρ και κλαμπ, γιατί, ας μην κοροιδευόμαστε, κι εκεί η κακοποίηση ζει και βασιλεύει.

Η κουζίνα ως μικρή δικτατορία

Αν δει κανείς όλες αυτές τις ιστορίες μαζί θα παρατηρήσει ένα κοινό μοτίβο: η κουζίνα παρουσιάζεται σαν ένας χώρος όπου η εξουσία είναι απόλυτη και η πίεση ακραία. Η φιγούρα του σεφ συχνά θυμίζει μικρό δικτάτορα. Είναι ιδιοφυής, τελειομανής, αλλά και πρόθυμος να συντρίψει όποιον βρίσκεται κάτω από αυτόν στην ιεραρχία.

Και ίσως αυτό είναι το πιο ειρωνικό σημείο της ιστορίας με το Noma. Γιατί, αν η ποπ κουλτούρα μάς έχει μάθει κάτι εδώ και χρόνια, είναι ότι πίσω από τα πιο ακριβά πιάτα του κόσμου μπορεί να κρύβεται μια κουζίνα που λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο που λειτουργούσαν παλιά οι στρατώνες.

Η ερώτηση είναι μία και δεν θ’ αλλάξει ποτέ: γιατί να ανεχτούμε τον τοξικό σεφ; Είναι δεν είναι ιδιοφυΐα, αποτελεί και αυτός ένα εργασιακό πρόβλημα που πρέπει να λυθεί.