Η δύναμη της σάρκας

Illustration:  `The Pride of Dijon` by William John Hennessy, 1879

Χθες το βράδυ μ’ έπιασε αϋπνία. Βάλθηκα να ξεφυλλίζω για πολλοστή φορά τις Αναμνήσεις, της Πηνελόπης Δέλτα. Έπεσα στη σελίδα που περιγράφει την πρώτη της συνάντηση με τον ‘Ιωνα Δραγούμη στα εγκαίνια κάποιου φιλανθρωπικού ιδρύματος. Η συνέχεια είναι γνωστή, πρόκειται για ένα πολύπαθο ειδύλλιο που κράτησε αρκετά χρόνια. Το περίεργο όμως της υπόθεσης είναι ότι ο έρωτας αυτός ήταν πλατωνικός. Η Δέλτα ήταν παντρεμένη με τον Στέφανο Δέλτα, ο οποίος αρνιόταν να της δώσει διαζύγιο. Εκείνη, μην θέλοντας να προδώσει την ηθική της, διατήρησε τον ερωτά της με τον Δραγούμη ανεκπλήρωτο.«Μα είναι δυνατόν να μην συνέβη ποτέ τίποτα μεταξύ τους μετά από τόσα χρόνια, τόσα γράμματα, τόσες συναντήσεις, εκτός από μερικά φιλιά;» ρωτώ δύσπιστα τη φίλη μου την Λ. σήμερα το πρωί. «Αποκλείεται», απαντά με βεβαιότητα, «απλά δεν το έμαθε ποτέ κανείς».

  Γίνεται ένας έρωτας να είναι πλατωνικός; Πώς μπορεί να τραφεί το συναίσθημα αν δεν παρεμβάλλεται η ύλη;  «Αχ, τα χέρια της, να έβλεπες τα χέρια της, τον τρόπο που κινούνται και θα καταλάβαινες», μου λέει ο Α. προ ημερών. Τα μάτια, τα χέρια, το βάδισμα, ο τρόπος που μιλάει, που γελάει, που τρώει. Όλα σχετίζονται με τη σάρκα. Με τις σωματικές μας λειτουργίες. H σωματική εμπλοκή ανάμεσα σε δυο ανθρώπους είναι αντίστοιχη μιας χημικής ενώσεως. Είτε θα βγαίνουν καπνοί, είτε θα ακούγονται ροχαλητά.

Τι είναι ο έρως; Μια ματιά; Μια εποχή; Μια στιγμή συγκεκριμένη; Το τοπίο παραμένει θολό. Κανείς δεν ξέρει ακριβώς. Όλη η ανθρωπότητα ασχολείται με αυτόν, κυβερνήσεις πέφτουν, επαναστάσεις γίνονται, έρχονται τα πάνω κάτω από καταβολής κόσμου, αλλά ορισμός δεν υπάρχει.

Σύμφωνα με την ορφική διδασκαλία, ο Έρωτας προήλθε από το «κοσμικό αυγό» που άφησε η Νύχτα στους κόλπους του Ερέβους. Ο Ησίοδος, στη Θεογονία, υποστηρίζει ότι προήλθε από την ένωση του Χάους με τη Γαία, ενώ ο Ευριπίδης και ο Πλάτωνας διαχωρίζουν τον Έρωτα σε δυο μορφές: στον καλό έρωτα (αρετή) και στον κακό έρωτα (αθλιότητα).

«Πλατωνικός έρως: μαλακόν παξιμάδιον διά τους μη έχοντας οδόντας» – Εμμανουήλ Ροΐδης

Illustration: Auguste Rodin, “The eternal idol”, 1889

Πώς γίνεται όμως η σαρκική επιθυμία να φτάνει να κατακλύζει κάθε πνευματικό και ψυχικό ιστό του Είναι μας και η έλλειψη του Άλλου να προκαλεί τέτοιο άλγος; Στην καθημερινότητά μας, διασταυρωνόμαστε με δεκάδες ανθρώπους, μιλάμε, ανταλλάσσουμε, επικοινωνούμε. Δυνητικά, οποιοσδήποτε ανταποκρίνεται στα αισθητικά κριτήριά μας, θα μπορούσε να αναχθεί σε Αντικείμενο του πόθου. Μάλλον όμως δεν είναι τόσο απλό. Για να «γυρίσει η βίδα», για να κεραυνοβοληθεί κανείς συντελούν πολλοί παράγοντες. Και συνήθως το κεραυνοβόλημα είναι αμφίδρομο. Χρειάζονται μερικά δευτερόλεπτα. Ξαφνικά αισθάνεσαι ότι αυτός/-ή που έχεις μπροστά σου, έχει τον τρόπο να παρακάμψει κάθε εγγενή άμυνά σου, να επιδράσει με τρόπο καταλυτικό. Όχι επειδή είναι όμορφος, άσχημος, μορφωμένος, κοντός, ψηλός, πλούσιος, νέος. Αλλά επειδή το συγκεκριμένο άτομο, τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή, με τον συγκεκριμένο ψυχισμό αλληλεπιδρά μαζί σου με έναν τρόπο μοναδικό, που δεν συγκρίνεται με καμία πρότερη εμπειρία, άρα δεν μπορεί να ταξινομηθεί.

 Πρόκειται ουσιαστικά για το χρονικό ενός αιφνιδιασμού. Κι ο αιφνιδιασμός δημιουργεί δέος. Είναι η στιγμή που το ανοσοποιητικό σύστημα της λογικής σε προειδοποιεί ότι είτε θα το βάλεις στα πόδια, για να σωθείς, είτε θα παραμείνεις ψύχραιμος και θα υποστείς το φυσικό φαινόμενο που μόλις εμφανίστηκε μπροστά σου, με όποιο τίμημα. Το σύντομο γλυκό χτυποκάρδι διαδέχεται η δίνη, που εξαπλώνεται σπειροειδώς σε όλα τα μέλη. Δεν είσαι πια ο κυρίαρχος. Εκθρονίστηκες με συνοπτικές διαδικασίες κι ούτε που το πήρες χαμπάρι. Το σώμα σου ξύπνησε από το λήθαργό του κι επιβάλλει τις επιθυμίες του.

Στις σύγχρονες κοινωνίες που ζούμε ο έρωτας είναι αποδεκτός. Κανείς δεν θα σε επαινέσει για το κεραυνοβόλημά σου, ο περισσότερος όμως κόσμος, θα χαμογελάσει με κατανόηση, θ’ αντιληφθεί ότι βρίσκεσαι σε μια άλλη σφαίρα πραγματικότητας, και θα την σεβαστεί. Οι Γάλλοι χρησιμοποιούν πολύ ποιητικές εκφράσεις για να περιγράψουν αυτήν την κατάσταση – λένε ότι έχεις «πεταλούδες στο στομάχι», «αστέρια στα μάτια», «το κεφάλι στα σύννεφα».

Ο έρωτας ανήκει στις καταλυτικές εμπειρίες της ζωής. Ποτέ μετά δεν είσαι ο ίδιος. Ένα κομμάτι του εαυτού σου έχει δωριστεί ανεπιστρεπτί, σαν φόρος τιμής, στον φτερωτό θεό.

Γράφει ο Δραγούμης στο ημερολόγιό του: «…Κι εκείνη κρυφά, περνώντας, μου πήρε το χέρι και μου το φίλησε ζεστά και το έσφιξε, κι εγώ θέλησα να της φιλήσω το χέρι, μα δεν πρόφτασα…»

Τι ακριβώς συνέβη μεταξύ τους δεν θα το μάθουμε ποτέ.