Ηλιακή έκλειψη, Περσείδες και η… λανθάνουσα ευθυγράμμιση
Σήμερα θα γίνει πάρτι στον ουράνιο θόλο. Οι Κερκυραίοι θα είναι τυχεροί στην έκλειψη, οι Περσείδες είναι δώρο για τους εκτός πόλης και οι πλανήτες θα φαίνονται στη σειρά
Περιεχόμενα
Απόψε ο ουρανός έχει αρκετά πράγματα να μας δείξει. Η βροχή των Περσείδων φτάνει στην κορύφωσή της, η Νέα Σελήνη αφήνει τον ουρανό χωρίς σεληνόφως και, τα ξημερώματα, έξι πλανήτες θα απλωθούν στον ουράνιο θόλο. Και φυσικά η ηλιακή έκλειψη, μόνο που από την Ελλάδα δεν θα τη δούμε.
Μιλήσαμε με την αστροφυσικό στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών και επικοινωνιολόγο της επιστήμης (σελίδα Rogue Astrophysics) Ελένη Βαρδουλάκη*, υπεύθυνη του εκπαιδευτικού προγράμματος RADIIO και εκπρόσωπο της Διεθνούς Αστρονομικής Ένωσης για την Εκπαίδευση, για το τι ακριβώς συμβαίνει απόψε πάνω από τα κεφάλια μας.
Οι Περσείδες έχουν απόψε την καλύτερή τους νύχτα
Αν υπάρχει ένα φαινόμενο που αξίζει να κυνηγήσουμε απόψε, αυτό είναι οι Περσείδες. Η γνωστή βροχή διαττόντων αστέρων κορυφώνεται κάθε χρόνο γύρω στις 12 και 13 Αυγούστου και φέτος έχει έναν σημαντικό σύμμαχο: τη Νέα Σελήνη.
Με άλλα λόγια, δεν θα υπάρχει σχεδόν καθόλου σεληνόφως για να «ξεπλύνει» τα πιο αμυδρά μετέωρα, αφήνοντας έναν πολύ πιο σκοτεινό ουρανό για παρατήρηση.
Οι Περσείδες δημιουργούνται όταν η Γη περνά μέσα από τα υπολείμματα του κομήτη 109P/Swift–Tuttle. Ο κομήτης ολοκληρώνει μια τροχιά γύρω από τον Ήλιο περίπου κάθε 133 χρόνια, αφήνοντας πίσω του μικροσκοπικά σωματίδια, από κόκκους σκόνης μέχρι μικρότερα θραύσματα. Όταν αυτά συναντούν την ατμόσφαιρα της Γης με τεράστιες ταχύτητες, θερμαίνονται και καίγονται, δημιουργώντας τις φωτεινές γραμμές που εμείς αποκαλούμε, κάπως πιο ρομαντικά, «πεφταστέρια».
Στην πραγματικότητα, δεν πρόκειται για αστέρια που πέφτουν. Και αν κάποιο κομμάτι είναι αρκετά μεγάλο ώστε να επιβιώσει από την είσοδό του στην ατμόσφαιρα και να φτάσει μέχρι το έδαφος, τότε μιλάμε πλέον για μετεωρίτη. Τα ιδιαίτερα λαμπρά μετέωρα ονομάζονται βολίδες.
Η βροχή των Περσείδων είναι ενεργή από τα μέσα Ιουλίου έως τα τέλη Αυγούστου, με την κορύφωσή της να σημειώνεται γύρω από αυτές τις ημέρες. Σε ιδανικές συνθήκες, μακριά από τη φωτορύπανση των πόλεων, μπορούν να φανούν έως και 100 μετέωρα την ώρα.
Η καλύτερη ώρα για παρατήρηση είναι μετά τα μεσάνυχτα, με το διάστημα περίπου από τις 02:00 έως λίγο πριν από την αυγή να θεωρείται ιδιαίτερα ευνοϊκό.
Και το καλύτερο; Δεν χρειάζεται κανένας ιδιαίτερος εξοπλισμός. Ένα σκοτεινό σημείο, μακριά από τα φώτα της πόλης, λίγη υπομονή και περίπου 20 λεπτά ώστε τα μάτια να προσαρμοστούν στο σκοτάδι αρκούν για να ξεκινήσει η παρατήρηση. Δεν χρειάζεται τηλεσκόπιο. Χρειάζεται απλώς να κοιτάξετε ψηλά.
Η έκλειψη Ηλίου που θα μας αφήσει… απέξω
Kοντά στη δύση του Ήλιου, θα πραγματοποιηθεί ολική έκλειψη Ηλίου. Υπάρχει όμως ένα μικρό πρόβλημα για όσους βρίσκονται στην Ελλάδa, αφού δεν θα είναι ορατή από εδώ. Μόνο οι Κερκυραίοι θα είναι τυχεροί, αφού θα φανεί
Η ζώνη της ολικότητας θα περάσει από περιοχές της βόρειας Ρωσίας, τη Γροιλανδία, την Ισλανδία, τη βόρεια Ισπανία και το βορειοανατολικό άκρο της Πορτογαλίας. Σε πολύ μεγαλύτερη περιοχή, που περιλαμβάνει τμήματα της Ευρώπης, του Καναδά, των βόρειων Ηνωμένων Πολιτειών και της βορειοδυτικής Αφρικής, θα είναι ορατή ως μερική έκλειψη.
Η ολική έκλειψη συμβαίνει όταν η Σελήνη περνά ακριβώς ανάμεσα στη Γη και τον Ήλιο, καλύπτοντας προσωρινά τον ηλιακό δίσκο. Το αποτέλεσμα είναι ένα από τα πιο εντυπωσιακά θεάματα της αστρονομίας: για λίγα λεπτά, η ημέρα σκοτεινιάζει και γύρω από τη μαύρη σιλουέτα της Σελήνης εμφανίζεται το ηλιακό στέμμα.
Ο Ήλιος είναι περίπου 400 φορές μεγαλύτερος από τη Σελήνη, αλλά βρίσκεται επίσης περίπου 400 φορές μακρύτερα από τη Γη. Έτσι, από τη δική μας οπτική γωνία, τα δύο σώματα φαίνονται σχεδόν σαν να έχουν το ίδιο μέγεθος στον ουρανό. Αυτό επιτρέπει στη Σελήνη να καλύψει ολόκληρο τον ηλιακό δίσκο, αφήνοντας ορατό μόνο το εξωτερικό του στέμμα.
Το ηλιακό στέμμα είναι το εξώτερο τμήμα της ατμόσφαιρας του Ήλιου και, παρά τις θερμοκρασίες εκατομμυρίων βαθμών Κελσίου, είναι εξαιρετικά αμυδρό σε σχέση με την επιφάνεια του Ήλιου. Γι’ αυτό και η ολική έκλειψη αποτελεί μία από τις ελάχιστες στιγμές κατά τις οποίες μπορούμε να το δούμε καθαρά.
Από την Ελλάδα, πάντως, θα χρειαστεί να αρκεστούμε σε ζωντανή μετάδοση.
Και μια σημαντική υπενθύμιση: ακόμη και κατά τη διάρκεια μιας μερικής έκλειψης, δεν κοιτάμε ποτέ απευθείας τον Ήλιο χωρίς ειδικά γυαλιά έκλειψης. Τα απλά γυαλιά ηλίου δεν προσφέρουν την απαραίτητη προστασία.
Υπάρχουν, ωστόσο, ασφαλείς τρόποι έμμεσης παρατήρησης, όπως μια αυτοσχέδια pinhole camera ή η προβολή του Ήλιου μέσα από μικρές «τρύπες» που δημιουργούνται, για παράδειγμα, από τα φύλλα ενός δέντρου.
Και οι έξι πλανήτες; Ευθυγραμμίζονται στ’ αλήθεια;
Το τρίτο «φαινόμενο» της βραδιάς είανι η περίφημη ευθυγράμμιση έξι πλανητών. Μόνο που η λέξη «ευθυγράμμιση» χρειάζεται ένα μικρό αστερίσκο.
Ο Δίας, ο Ερμής, ο Άρης, ο Κρόνος, ο Ουρανός και ο Ποσειδώνας θα βρίσκονται σε θέσεις που, από τη Γη, θα τους κάνουν να φαίνονται απλωμένοι κατά μήκος του ουρανού. Δεν πρόκειται, όμως, για έξι πλανήτες που θα σχηματίσουν μια τέλεια ευθεία στο διάστημα.
Οι πλανήτες κινούνται γύρω από τον Ήλιο σε ελλειπτικές τροχιές και περίπου στο ίδιο επίπεδο, το οποίο ονομάζουμε εκλειπτική. Εξαιτίας αυτής της γεωμετρίας και της δικής μας οπτικής γωνίας από τη Γη, μπορούν να φαίνονται σαν να βρίσκονται παρατεταγμένοι στον ίδιο άξονα.
Στην πραγματικότητα, οι αποστάσεις μεταξύ τους είναι τεράστιες. Είναι, λοιπόν, περισσότερο ένα εντυπωσιακό παιχνίδι προοπτικής παρά μια πραγματική κοσμική «παρέλαση» πλανητών. Άλλωστε, τέτοιου είδους πλανητικές παρατάξεις δεν αποτελούν σπάνιες ή έκτακτες αστρονομικές εκδηλώσεις με την έννοια που είναι μια έκλειψη ή μια βροχή διαττόντων.
Ποιοι πλανήτες θα φαίνονται;
Το ενδιαφέρον είναι ότι δεν θα είναι όλοι εξίσου εύκολο να εντοπιστούν.
Μετά τη δύση του Ήλιου, η Αφροδίτη θα εμφανιστεί χαμηλά προς τα δυτικά, αλλά θα δύσει σχετικά νωρίς, περίπου στις 22:00.
Γύρω στις 23:00 ανατέλλει ο Κρόνος, ενώ περίπου στις 03:00 ακολουθεί ο Άρης. Τις πρώτες πρωινές ώρες, κοντά στην ανατολή του Ήλιου, εμφανίζονται ο Δίας και ο Ερμής.
Ο Ουρανός και ο Ποσειδώνας δεν είναι ορατοί με γυμνό μάτι και θα χρειαστούν τηλεσκόπιο για να εντοπιστούν. Ο Ερμής, από την άλλη, θα είναι ο πιο δύσκολος από τους ορατούς πλανήτες, καθώς θα βρίσκεται πολύ χαμηλά στον ορίζοντα και το φως της αυγής θα δυσκολεύει ακόμη περισσότερο την παρατήρησή του.
Αν θέλετε να προσπαθήσετε να τους εντοπίσετε, η καλύτερη επιλογή είναι ένα σημείο με όσο το δυνατόν λιγότερη φωτορύπανση και καθαρό ορίζοντα. Μια εφαρμογή αστρονομίας στο κινητό μπορεί επίσης να βοηθήσει σημαντικά στον προσανατολισμό.
Τελικά, από τα τρία «φαινόμενα» της βραδιάς, οι Περσείδες είναι αυτές που αξίζει πραγματικά να κυνηγήσουμε από την Ελλάδα. Η έκλειψη θα συμβεί, αλλά θα μας αφήσει εκτός της ζώνης ολικότητας, ενώ οι έξι πλανήτες δεν θα ευθυγραμμιστούν ακριβώς όπως ίσως υπονοεί ο τίτλος.
Ο ουρανός, πάντως, θα έχει αρκετό υλικό για όσους αποφασίσουν να μείνουν ξύπνιοι.
* Η Ελένη Βαρδουλάκη είναι αστροφυσικός στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, επικοινωνιολόγος της επιστήμης, τρέχει τη σελίδα Rogue Astrophysics στο Facebook, είναι υπεύθυνη του εκπαιδευτικού προγράμματος RADIIO και εκπρόσωπος της Διεθνούς Αστρονομικής Ένωσης για την Εκπαίδευση. Είναι συγγραφέας δύο βιβλίων, «Το Σύμπαν Στο Τσεπάκι Σου» και «Πλούτωνας: ο μικρός πλανήτης με τη Μεγάλη καρδιά».
