Κισμέτ

Διαβάζω προ ημερών μέσω ενός φίλου από τα κοινωνικά δίκτυα το εξής: «Σκουφά και Σίνα γωνία τώρα… οδηγός παρκάρει, ανοίγει την πόρτα, μηχανάκι χτυπάει στην πόρτα και ανατρέπεται, ο οδηγός του νεκρός. Το τέλος μίας ζωής, έτσι απλά.» Σοκάρομαι – κι εγώ οδηγώ μηχανή. Κι όταν οδηγείς μηχανή, ξέρεις ότι κάποια στιγμή θα σου συμβεί κάτι, όπως συμβαίνει σε όλους όσους οδηγούν δίτροχα. Αλλά από το «κάτι» ως «το τέλος μιας ζωής», τι είναι αυτό που μεσολαβεί;

Τα ερωτήματα που προκύπτουν μένουν αναπάντητα, καθώς η λογική δεν μπορεί να τα εξηγήσει. Επιστρατεύουμε τότε τον αστάθμητο παράγοντα. Ποιος είναι ο αστάθμητος παράγων? Είναι αυτό που λαϊκά ονομάζεται «κακή στιγμή» ή αλλιώς «μοιραία στιγμή». Είναι το μη υπολογίσιμο, αυτό που μας διαφεύγει. Δεν ξέρω γιατί το μοιραίο έχει ταυτιστεί με το κακό στην κοινωνία μας. Ίσως έχουμε ανάγκη να αποδίδουμε αρνητική χροιά σε ό,τι δεν ελέγχουμε. Είναι πάντως εντυπωσιακό ότι κάποια γεγονότα μοιάζουν προδιαγεγραμμένα να συμβούν.

Ένα από τα μεγαλύτερα φιλοσοφικά ερωτήματα που είχε ανέκαθεν ο άνθρωπος, ήταν το αν οι λεπτομέρειες και η πορεία της ζωής είναι προκαθορισμένες από κάποια μυστηριώδη δύναμη. Μοίρα, πεπρωμένο, ριζικό, ειμαρμένη, μερτικό, κισμέτ.

Οι αρχαίοι Έλληνες, ανέβασαν τη μοίρα στο βάθρο της μεταφυσικής και της απέδωσαν θεϊκή υπόσταση. Σύμφωνα με τον Ησίοδο τρεις ήταν οι θεότητες που καθόριζαν τη μοίρα και το πεπρωμένο του ανθρώπου: H Κλωθώ έκλωθε το νήμα της ζωής και καθόριζε τη χρονική διάρκειά του. H Λάχεση διένειμε τα καλά και τα κακά και η Άτροπος έκοβε, αναπάντεχα, το νήμα της ζωής με τα μυτερά της δόντια.

Ο Πλάτων αρχικά δεν δέχεται την απολυτότητα της μοίρας (στον Γοργία και στον Φαίδρο), αργότερα όμως (στην Πολιτεία και στους Νόμους) παραδέχεται την καθοριστική δύναμή της και στον άνθρωπο και στον κόσμο, χωρίς όμως να την θεωρεί αυθύπαρκτη. (Την ειμαρμένην ουδ’ αν είς εκφύγοι = κανείς δεν μπορεί να ξεφύγει από το πεπρωμένο του) . O Αισχύλος στον Αγαμέμνονα  είναι κατηγορηματικός: «Είναι αδύνατον να ξεφύγεις από ό,τι σου γράφει η μοίρα σου. Γιατί κανένας δεν είναι δυνατό να ρίξει βλέμμα διορατικό μέσα στη θεία άβυσσο, ν’ αντικρύσει τη θεία θέληση και να την καταπατήσει.» Οι Αττικοί ρήτορες και ιδιαίτερα οι Στωϊκοί, θεωρούσαν ότι τα πάντα διακινούνται από μια προκαθορισμένη αρχή, την Ειμαρμένη κι έγιναν φανατικοί υποστηρικτές της μοιροκρατίας (ή μοιρολατρίας), που αποτέλεσε και τον σημαντικότερο φιλοσοφικό προβληματισμό τους.

Στα τέλη όμως του 17^ου αιώνα κάνουν την εμφάνισή τους στην Ευρώπη οι Διαφωτιστές. Τα λαμπερά αυτά μυαλά, διακηρύττουν τον ορθολογισμό, την κριτική σκέψη, την επιστημονική αλήθεια και την ελεύθερη βούληση, προσπαθώντας να απαλείψουν τον σκοταδισμό και την δεισιδαιμονία, που επικρατούσαν μέχρι τότε. Ο Diderot και ο D`Alembert αφιερώνουν πάνω από είκοσι χρόνια της ζωής τους για να συντάξουν και να εκδώσουν την Εγκυκλοπαίδεια, που περιείχε 28 τόμους με όλες τις μορφές της γνώσης και της επιστήμης της εποχής, βάζοντας τον θεμέλιο λίθο στην ανάλυση και την εξήγηση των φυσικών νόμων, που διέπουν τον κόσμο και το σύμπαν.

Ο Γάλλος αστρονόμος και μαθηματικός Πιερ – Σιμόν Λαπλάς οραματίστηκε το 1814 το Δαίμονα του Λαπλάς, έναν υποθετικό δαίμονα που, αν γνώριζε την ακριβή θέση του κάθε ατόμου στο σύμπαν, τότε θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει τους νόμους του Νεύτωνα για να αποκαλύψει όλη την πορεία των κοσμικών γεγονότων, του παρελθόντος και του παρόντος: «Αν θεωρηθεί για μια στιγμή ότι υπάρχει μια νοημοσύνη ικανή να κατανοήσει όλες τις δυνάμεις που κινητοποιούν τη φύση, καθώς και την αντίστοιχη κατάσταση των όντων που τη συνθέτουν, θα περιέκλειε στον ίδιο μαθηματικό τύπο τις κινήσεις των μεγαλύτερων ατόμων.»

Αν όμως όλα είναι προβλέψιμα μέσω της επιστήμης, έχουμε στ’ αλήθεια την πλήρη κυριαρχία της ζωής και των επιλογών μας ή εξαρτώμαστε από τυχαίες συμπτώσεις; Γιατί απουσιάζει η λογική αλληλουχία σε κάποια γεγονότα; Πώς γίνεται κάποιοι άνθρωποι, κάποιες συναντήσεις να καθορίζουν όλη την πορεία της ζωής μας αλλάζοντας την τροχιά της; Ποιος ορίζει το πεπρωμένο αν αυτό υπάρχει; Ο Θεός ή οι νόμοι της φύσης; Προφανώς δεν υπάρχουν απαντήσεις σε ένα τόσο πολύπλοκο ερώτημα.

Ωστόσο, απ’ όλες τις λέξεις που χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν την προκαθορισμένη πορεία, αγαπώ ιδιαίτερα την λέξη «νομοτέλεια». Εμπνέει μια αίσθηση δικαιοσύνης, που είναι ιδιαίτερα ελπιδοφόρα για τη ζωή, απαλύνει κατά κάποιον τρόπο το θολό τοπίο της ύπαρξής μας.

Ίσως να βρισκόμαστε ακόμα στα σπάργανα των ανθρωπίνων δυνατοτήτων και να μην μπορούμε να συλλάβουμε καν τις ανακαλύψεις που έπονται. Ίσως να υπάρχουν άλλες διαστάσεις που δεν έχουμε ακόμα μάθει ν’ αντιλαμβανόμαστε. Μπορεί επίσης να συμβαίνουν όλα αυτά μαζί, η τύχη, οι νόμοι της φυσικής, κάποιος θεός. Ένα αόρατο χέρι που κινεί τα πιόνια, εμάς, σε μια ατελείωτη παρτίδα σκάκι. Το γράφει πολύ ωραία ο Μπόρχες:

Χόρχε Λουίς Μπόρχες – “Το Σκάκι”

Ασθενικός βασιλιάς, λοξός αξιωματικός, φρενιασμένη βασίλισσα, πύργος ευθύς, πολυμήχανος στρατιώτης απάνω στην ασπρόμαυρη πορεία ψάχνει ο ένας τον άλλο και συγκρούονται σ’ επίμονη μάχη.

Δεν ξέρουν πως το σίγουρο χέρι του παίχτη τους ρυθμίζει τη μοίρα, δεν ξέρουν πως μια τρομαχτική νομοτέλεια ελέγχει τις αποφάσεις και τη διαδρομή τους.

Αλλά κι ο ίδιος ο παίχτης είναι αιχμάλωτος (η έκφραση είναι του Ομάρ) μιας άλλης σκακιέρας με μαύρες νύχτες και άσπρες μέρες.

Ο Θεός κινάει τον παίχτη κι ο παίχτης τα πιόνια. Μα άραγε ποιος Θεός, πίσω από το Θεό, κινάει το νήμα της σκόνης και του χρόνου, του ονείρου και της αγωνίας;

(μτφ. Δημήτρης Καλοκύρης)