Το καράβι βουλιάζει

Όποιος έχει δεί τον Τιτανικό  ξέρει πλέον πως βουλιάζει ένα καράβι: σταδιακά. Αρχικά τα αμπάρια γεμίζουν νερό και κάθε σημείο που εισβάλλει το νερό χάνεται κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας. Όσο μεγαλύτερος είναι ο όγκος του πλοίου, τόση περισσότερη ώρα χρειάζεται για να βουλιάξει και τόσο μεγαλύτερη παλιρροιακή δίνη δημιουργείται, τη στιγμή που ο τεράστιος όγκος εξαφανιστεί εντελώς κάτω από τη θάλασσα. Το ενδιαφέρον του Τιτανικού, πέραν της ιστορικής του σημασίας, ήταν η σκιαγράφηση των χαρακτήρων του έργου και οι αντιδράσεις τους σε σχέση με το καταστροφικό γεγονός που τους έπληξε. Ήταν μια πολύ επιτυχής αποτύπωση της ανθρώπινης φύσης, των αναγκών της, των προτεραιοτήτων της.

Το 1943, ένας Αμερικανός ψυχολόγος,  ο Αβραάμ Μάσλοου, θεμελιώνει την Θεωρία ιεράρχησης των ανθρώπινων αναγκών (A Theory of Human Motivation) βάσει μιας πυραμίδας, που έμεινε ευρέως γνωστή ως «η πυραμίδα του Μάσλοου». Σύμφωνα με αυτήν, υπάρχει μια φυσική σειρά στον τρόπο που οι άνθρωποι ιεραρχούν καθεμιά από αυτές τις ανάγκες:

Στο πρώτο και κατώτερο επίπεδο βρίσκονται οι βασικές βιολογικές ανάγκες του ανθρώπου: αέρας, νερό, τροφή, στέγη, ζεστασιά, ύπνος, υγεία, σεξ. Στο επόμενο επίπεδο αντιστοιχεί η ανάγκη για ασφάλεια και προστασία, τάξη και νόμο, κανόνες, όρια, σταθερότητα. Στο τρίτο σκαλοπάτι βρίσκεται η ανάγκη κάθε είδους δέσμευσης, της αγάπης, της οικειότητας, του έρωτα, της στοργής, οι φιλίες και εν γένει οι σχέσεις, είτε προσωπικές, είτε κοινωνικές. Στο τέταρτο επίπεδο εντάσσεται η ανάγκη αυτοεκτίμησης, που μας ωθεί να προσπαθούμε για κάτι αποζητώντας την κοινωνική αναγνώριση, την ανταμοιβή, το σεβασμό των άλλων, το αίσθημα της επιτυχίας. Τέλος, στο ανώτερο στάδιο της πυραμίδας, βρίσκεται η ανάγκη για αυτοπραγμάτωση, η πραγματοποίηση, δηλαδή, των πνευματικών, ψυχικών και σωματικών δυνατοτήτων του ανθρώπου, καθώς και η αίσθηση της πληρότητας -εσωτερικής ισορροπίας- που απορρέει από αυτήν.

Η άνοδος στην πυραμίδα του Maslow είναι κάτι αντίστοιχο με την ανάβαση μιας σκάλας. Αντιλαμβανόμαστε το επόμενο σκαλοπάτι μόνο αφού κατορθώσουμε να ανεβούμε το προηγούμενο.  Είναι δύσκολο, για παράδειγμα, ένας άνθρωπος που πεινά, ή που αισθάνεται ότι κινδυνεύει να δώσει προτεραιότητα στις φιλίες του. Θα πρέπει πρώτα να επιλύσει τα κατώτερα σκαλοπάτια των αναγκών του, για να μπορέσει να ασχοληθεί με τα ανώτερα.

Στον Τιτανικό, όπως και σε κάθε καράβι που βουλιάζει, τα πρόσωπα του έργου ακολουθούν καθοδική πορεία στην πυραμίδα του Μάσλοου. Επιβιβάζονται ανέμελοι για ένα φαντασμαγορικό ταξίδι στο μεγαλύτερο πλοίο του κόσμου, με εγκαταστάσεις που είχαν σχεδιαστεί για να αποτελέσουν την κορωνίδα της άνεσης και της πολυτέλειας, με τις δεκάδες αποσκευές τους, τους τίτλους ευγενείας τους, τους συγγενείς και φίλους τους, την προσμονή μιας ακόμα καλύτερης ζωής στη Νέα Υόρκη που ήταν ο τελικός προορισμός.

Στην αρχή του έργου παρακολουθούμε τις συνήθειές τους – ασχολούνται με το διάβασμα, με τον χορό, με την εξωτερική τους εμφάνιση, φλερτάρουν, ερωτεύονται, διαβάζουν, συζητούν τα της επαγγελματικής ζωής τους, δειπνούν ανά κοινωνική τάξη, περιδιαβαίνουν τα decks εν μέσω φιλοσοφικών αναζητήσεων και γενικόλογων σχολιασμών.

Ως τη στιγμή, που το καράβι προσκρούεται στο παγόβουνο. Σοκ και δέος. Επιστρατεύεται η λογική – είναι δυνατόν να καταρρεύσει «το πιο μεγάλο πλοίο του κόσμου»; Μέχρι να έρθει η απάντηση από τον αρχιμηχανικό του πλοίου, με δυσκολία κρατούνται ακόμα τα προσχήματα. Τα αμπάρια γεμίζουν νερό. Μαζί με τις σωσίβιες λέμβους, πέφτουν και τα επίπεδα της πυραμίδας του Μάσλοου. Κι όλα γίνονται τόσο ξαφνικά! Η πτώση είναι πάντα αστραπιαία συγκριτικά με την άνοδο. Σημασία τώρα έχει η ασφάλεια και η επιβίωση. Τέρμα οι ευγένειες, τέρμα οι φιλίες, τέλος οι  λογικοί συνειρμοί, ο αλτρουισμός και η πνευματικότητα της εύπορης τάξης. Ο σώζων εαυτόν σωθήτω. Πρώτα θύματα αποτελούν οι οικονομικοί μετανάστες της τρίτης θέσης, τα παιδιά τους και οι ηλικιωμένοι. Κανείς δεν κοιτάζει τον πιο αδύναμο όταν το καράβι βουλιάζει.

Άλλοι θα σπρωχτούν για να τρυπώσουν στις βάρκες, άλλοι, μες στην απελπισία τους, θα επιχειρήσουν  το σάλτο μορτάλε στα παγωμένα νερά του Ατλαντικού, άλλοι θα προσεύχονται κλεισμένοι στις καμπίνες τους καθώς το νερό ανεβαίνει, άλλοι θα σκοτώνουν όποιον βρουν στο διάβα τους.

Κι υπάρχουν και κάποιοι άλλοι, αυτοί που θα ψάχνουν τις λύσεις, θα βοηθήσουν όλους τους άλλους, θα εγκαταλείψουν τελευταίοι, θα καταφέρουν να μην κατρακυλήσουν στα σκαλοπάτια της πυραμίδας. Είναι εκείνοι, που φθάσαν στην κορυφή, στην αυτοπραγμάτωση.

Πάνω σε αυτούς χαράσσεται πάντα ο κορμός της Ιστορίας.