Φρανθίσκο ντε Γκόγια: Tα κορυφαία έργα του Ισπανού καλλιτέχνη που απεικονίζουν την πολυτάραχη συναισθηματική του κατάσταση
O Φρανθίσκο ντε Γκόγια επέτρεψε στα συναισθήματα να υπαγορεύουν το έργο του. Τα σκαμπανεβάσματα της πολυτάραχης ζωής του είναι εμφανή στους πίνακες και τα χαρακτικά του. Με αφορμή την επέτειο του θανάτου σαν σήμερα, στις 16 Απριλίου του 1828
«Η φαντασία, εγκαταλειμμένη από τη λογική, παράγει αδύνατα τέρατα. Ενωμένη με αυτό, είναι η μητέρα των τεχνών και η προέλευση των θαυμάτων».
Φρανθίσκο ντε Γκόγια
Ο Φρανθίσκο ντε Γκόγια δεν υπήρξε απλώς ένας σπουδαίος ζωγράφος της εποχής του, αλλά ένας καλλιτέχνης που τόλμησε να αποτυπώσει στον καμβά την ίδια την ανθρώπινη ψυχή, με όλες τις αντιφάσεις και τα σκοτεινά της βάθη. Σε μια περίοδο έντονων κοινωνικών και πολιτικών αναταράξεων, η τέχνη του μετατράπηκε σε έναν καθρέφτη της εποχής του, αλλά και σε ένα προσωπικό ημερολόγιο συναισθημάτων. Μέσα από τα έργα του, ξεδιπλώνεται ένας κόσμος γεμάτος ένταση, αγωνία, αλλά και στιγμές βαθιάς τρυφερότητας, όπου η λογική συγκρούεται με το ένστικτο και το φως με το σκοτάδι. Ο Γκόγια δεν ωραιοποιεί· αντίθετα, απογυμνώνει την πραγματικότητα, φέρνοντας στο προσκήνιο την εύθραυστη φύση της ανθρώπινης ύπαρξης.
Η ιδιαιτερότητα του έργου του έγκειται ακριβώς σε αυτή τη βαθιά συναισθηματική ειλικρίνεια. Από τις ζοφερές σκηνές πολέμου μέχρι τις πιο ιδιωτικές και τρυφερές απεικονίσεις, κάθε πίνακας λειτουργεί σαν μια εσωτερική εξομολόγηση. Η τέχνη του δεν περιορίζεται στην αισθητική απόλαυση, αλλά προκαλεί, ταράζει και οδηγεί τον θεατή σε μια σχεδόν βιωματική εμπειρία. Μέσα από τις αντιθέσεις του, ο Γκόγια καταφέρνει να αποτυπώσει όχι μόνο τη δική του πολυτάραχη ψυχολογία, αλλά και τη συλλογική αγωνία μιας ολόκληρης εποχής, θέτοντας τα θεμέλια για μια νέα, πιο προσωπική και τολμηρή αντίληψη της καλλιτεχνικής δημιουργίας.
Ποιος ήταν ο Φρανθίσκο ντε Γκόγια
Ο Ισπανός καλλιτέχνης Φρανθίσκο ντε Γκόγια γεννήθηκε το έτος 1746 και έφυγε από τη ζωή το 1828.
Με το έργο του -που ανήκει στην περίοδο του rococo και του ρομαντισμού και περιλαμβάνει περισσότερους από 700 πίνακες ζωγραφικής, 900 σχέδια και σχεδόν 300 χαρακτικά- δεν θεωρείται τυχαία ο σπουδαιότερος Ισπανός καλλιτέχνης, από τα τέλη του 18ου αιώνα μέχρι τις αρχές του 19ου. Οι δημιουργίες του χαρακτηρίζονται τόσο από καινοτομίες όσο και από ρηξικέλευθα στοιχεία σύνθεσης.
Παρόλο που ξεχώριζε στην Ισπανία, η φήμη του εξαπλώθηκε στην υπόλοιπη Ευρώπη αρκετές δεκαετίες αφού είχε φύγει από τη ζωή.
Σήμερα θεωρείται ένας από τους μεγαλύτερους ζωγράφους όλων των εποχών κι ένας από τους πρώτους μοντέρνους καλλιτέχνες. Την περίοδο του 19ου αιώνα, το έργο του εκτιμήθηκε από τους ζωγράφους του ρομαντισμού- και κυρίως από τον Delacroix.
“Είχα τρεις δασκάλους, τη Φύση, τον Velasquez και τον Rembrandt.” Francisco de Goya
Ξεκίνησε την εκπαίδευσή του ως ζωγράφος όταν ήταν ακόμα στην εφηβεία του και στη συνέχεια εργάστηκε ως ζωγράφος της αυλής για την ισπανική βασιλική οικογένεια- προσφέροντας τις υπηρεσίες του σε τρεις γενιές μοναρχών.
Το άλμπουμ του «Los Caprichos» – μια σειρά 80 εκτυπώσεων από το έτος 1799 που σχολιάζουν κριτικά την πολιτική και κοινωνική κατάσταση εκείνη την εποχή – ήταν ένα ανεξάρτητο έργο τέχνης και δεν παραγγέλθηκε από τη βασιλική οικογένεια. Η πρώτη φωτογραφία της σειράς δείχνει μια αυτοπροσωπογραφία του διάσημου καλλιτέχνη.
O Γκόγια ήταν μπροστά από την εποχή του.Δεν φοβόταν να απεικονίσει τις πραγματικότητες των Ισπανών συμπατριωτών του. Αξίζει να σημειωθεί ότι κατά τη διάρκεια της καριέρας του, ο ρεαλισμός ήταν ένα ανήκουστο κίνημα.
Οι περισσότεροι καλλιτέχνες προσκολλήθηκαν σε βιβλικές ή μυθολογικές σκηνές, ενώ αγνοούσαν τον φυσικό κόσμο γύρω τους. Παρόλο που εργαζόταν ως ζωγράφος στο δικαστήριο, αυτά τα πορτρέτα εξακολουθούν να δείχνουν τον ρεαλισμό της ζωής του καθήμενου.
Έχασε την ακοή του το 1792 λόγω μιας σοβαρής ασθένειας που δεν διαγνώστηκε ποτέ. Η ασθένειά του τού δημιούργησε προσωρινά παραισθήσεις, προβλήματα όρασης, σύγχυση και μερική παράλυση. Υπάρχουν πολλές θεωρίες σχετικά με την ασθένεια από την οποία θα μπορούσε να υποφέρει, αλλά δεν έχει επιβεβαιωθεί μια συγκεκριμένη διάγνωση. Οι ερευνητές θεωρούν τη δηλητηρίαση από μόλυβδο, τη σύφιλη, την ελονοσία, τον τυφοειδή πυρετό και τη μηνιγγίτιδα ως πιθανές ασθένειες.
Self-Portrait Before the Easel, 1785
Ο αγώνας για την ψυχική υγεία του Goya
Η σοβαρότητα της ασθένειάς του και η πιθανή δηλητηρίαση από μόλυβδο θα μπορούσαν να έχουν προκαλέσει στον Goya προβλήματα ψυχικής υγείας όπως κατάθλιψη, εναλλαγές της διάθεσης και παραισθήσεις. Η τέχνη του ήταν ένας τρόπος για να αντιμετωπίσει τα βάσανά του. O Goya έγραψε σε μια επιστολή ότι η δημιουργία έργων όπως “Το προαύλιο των τρελών” (1793-4) τον βοήθησε να εξελίξει τη φαντασία του, λαμβάνοντας υπόψη τα όσα του έχουν συμβεί.
Corral de locos
Το ύφος των έργων τέχνης του άλλαξε αφού έχασε την ακοή του και μπορεί να ερμηνευθεί ως επηρεασμένο από τα προβλήματα ψυχικής του υγείας. Αντί για έντονα χρώματα και ευχάριστα θέματα, εμφάνιζε πιο σκούρες και συχνά ανησυχητικές εικόνες. Τα πιάτα του καλλιτέχνη από τη σειρά “Los Caprichos` How they pluck her!” είναι ένα ζωντανό παράδειγμα αυτής της αλλαγής. Αυτό δείχνει την ανησυχητική εικόνα τριών ανδρών που στέκονται πάνω από ένα θηλυκό πλάσμα με φτερά, ενώ ένας άντρας φαίνεται να δαγκώνει βίαια το δεξί της φτερό.
“Los Caprichos` How they pluck her!”
Ευγενείς & βασιλιάδες
Carlos IV on Horseback by Francisco Goya, 1800 via Museo Del Prado, Μαδρίτη
Το μεγαλύτερο μέρος της καριέρας του ήταν ζωγραφική για ευγενείς και βασιλιάδες. Ο Κόμης της Αλταμίρα και η οικογένειά του ήταν ένα συχνό θέμα για τους βασιλικούς πίνακές του. Ένα έργο του που εκτίθεται στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, “Manuel Osorio Manrique de Zuñiga”, απεικονίζει τον γιο του Κόμη. 
Πορτρέτο του Manuel Osorio Manrique de Zuñiga από τον Francisco Goya, 1787-88, μέσω του Μητροπολιτικού Μουσείου Τέχνης, Νέα Υόρκη
Ο Γκόγια χρησιμοποίησε συμβολισμό που δεν συναντάται συνήθως στα βασιλικά πορτρέτα. Στο Manuel Osorio Manrique de Zuñiga, ο Γκόγια ζωγραφίζει ένα πουλί κλεισμένο σε ένα κλουβί. Σε όλη την ιστορία της τέχνης, τα πουλιά σε κλουβιά αντιπροσωπεύουν τη νεότητα και την αθωότητα. Τα ζώα που περιβάλλουν το αγόρι θα μπορούσαν να αντιπροσωπεύουν το διαχωρισμό μεταξύ της παιδικής ηλικίας του αγοριού και του κακού που βρίσκεται στον έξω κόσμο. Οι γάτες καραδοκούν στο βάθος, βγαίνοντας από το μοχθηρό σκοτάδι σαν να προστατεύουν το αγόρι από ό,τι κρύβεται πίσω τους. Στα περισσότερα βασιλικά πορτρέτα, οι ζωγράφοι χρησιμοποιούν σύμβολα για να βελτιώσουν την ανυψωμένη θέση του καθήμενου. Ωστόσο, χρησιμοποιεί συναισθηματικό συμβολισμό και είναι σαφές ότι επηρεάστηκε σε μεγάλο βαθμό από τον διάσημο Ισπανό ζωγράφο του 17ου αιώνα, Diego Velasquez. Δυστυχώς, ο Manuel πέθανε λίγα χρόνια αφότου τον ζωγράφισε ο Γκόγια, στα οκτώ του χρόνια.
Τελικά, ο βασιλιάς Κάρολος Δ` διόρισε τον Γκόγια ζωγράφο της αυλής. Ο Γκόγια βρέθηκε να εργάζεται για έναν Γάλλο Βασιλιά των Βουρβόνων, τρεις μήνες πριν από την καταιγίδα της Βαστίλης και τη Γαλλική Επανάσταση το 1789. Ο Γκόγια ζωγράφιζε για τέσσερις διαφορετικούς ηγεμόνες για σαράντα χρόνια.
Los Caprichos
Στη διάρκεια της ζωής του, δημιούργησε πάνω από εκατό χαρακτικά. Τα σχέδια δημιουργούνται σε μέταλλο χρησιμοποιώντας οξύ και το μελάνι γεμίζει τις τομές. Το “Los Caprichos” είναι μια συλλογή ογδόντα χαρακτικών που έφτιαξε μεταξύ 1797-1799.
El Sueño de la Razon Produce Monstrous, εκτύπωση από το Los Caprichos του Francisco Goya, 1797-99, μέσω του Μουσείου Καλών Τεχνών του Μπιλμπάο
Devout Profession, εκτύπωση από το Los Caprichos από τον Francisco Goya, 1799, μέσω του Μητροπολιτικού Μουσείου Τέχνης, Νέα Υόρκη
Το έργο του δείχνει τη φρίκη που έπρεπε να υπομείνουν οι συνάδελφοί του Ισπανοί κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, γι` αυτό ένιωσε την ανάγκη να τους κρύψει από το κοινό αφού έλαβε αντιδράσεις από τους βασιλικούς προστάτες του. Mε αυτά επηρέασε μεγάλους καλλιτέχνες, ανάμεσά τους τον Salvador Dali αλλά και σουρεαλιστές στις αρχές του 20ού αιώνα. 
Το 1810, δημιούργησε μια άλλη σειρά ογδόντα δύο εκτυπώσεων που ανταποκρίνονταν στο πολιτικό κλίμα της Ισπανίας. Τo έργο “The disasters of war” (Oι καταστροφές του πολέμου) , παρουσιάζει την απάντηση του καλλιτέχνη στην εισβολή του Ναπολέοντα στην Ισπανία, τον πόλεμο της χερσονήσου, έναν καταστροφικό λιμό και την επικίνδυνη βασιλεία του Φερδινάνδου Ζ`. Αυτές οι εκτυπώσεις είναι πιο βίαιες από το Los Caprichos και δεν μπόρεσε να τις δημοσιεύσει κατά τη διάρκεια της ζωής του. Τελικά, κυκλοφόρησαν τριάντα πέντε χρόνια μετά τον θάνατο του.
Σήμερα θεωρείται ως μια από τις πιο σημαντικές προσωπικότητες της ιστορίας της τέχνης. Όπως ήδη αναφέρθηκε, ήταν συνδεδεμένος με τον ρομαντισμό και θεωρείται ταυτόχρονα ως ένας από τους τελευταίους Παλαιούς Διδάσκαλους και προπάτορας της σύγχρονης τέχνης. Αν και αυτοί οι ρόλοι μπορεί να φαίνονται ασυμβίβαστοι, μια ματιά στα πιο γνωστά έργα τέχνης του μπορεί να βοηθήσει στη δημιουργία της σύνδεσης.
Aς γνωρίσουμε επτά από τους διασημότερους πίνακες του που απεικονίζουν την ευρηματική προσέγγιση του καλλιτέχνη στη ζωγραφική.
The Nude Maja 1797-1800
The Nude Maja, 1797-1800 (Φωτογραφία: Wikimedia Commons Public Domain)
Το 1797, άρχισε να δημιουργεί έναν από τους πιο αμφιλεγόμενους πίνακές του: “The Nude Maja”. Όπως υποδηλώνει ο τίτλος του, απεικονίζει μια Μaja, ένα όνομα που δόθηκε σε ένα άτομο από τα κατώτερα στρώματα της Μαδρίτης, να ποζάρει ενώ είναι εντελώς γυμνό. Ενώ πολλοί καλλιτέχνες είχαν απεικονίσει τη γυμνή γυναικεία μορφή στην ιστορία της τέχνης, το πλαίσιο αυτής της απεικόνισης την έκανε ιδιαίτερα ασυνήθιστη.
Δεν υπάρχουν μυθολογικοί, αλληγορικοί ή ιστορικοί τόνοι. Ενώ η ακριβής προέλευση του κομματιού είναι άγνωστη, οι ιστορικοί πιστεύουν ότι ανατέθηκε από τον Manuel de Godoy, τον Πρώτο Υπουργό Εξωτερικών της Ισπανίας, να ενταχθεί στην ιδιωτική συλλογή γυμνών έργων του.
Το εν λόγω έργο κατασχέθηκε κατά τη διάρκεια της Ισπανικής Ιεράς Εξέτασης. Έκτοτε, έχει κρεμαστεί τόσο στη Βασιλική Ακαδημία Καλών Τεχνών του Σαν Φερνάντο όσο και στο Πράδο, όπου —μαζί με έναν συνοδευτικό πίνακα— παραμένει εκεί έως και σήμερα.
The Clothed Maja,
Η ντυμένη Maja -1798-1805
The Clothed Maja, 1798-1805 (Φωτογραφία: Wikimedia Commons Public Domain)
Πέντε χρόνια μετά την ολοκλήρωση του έργου “The Nude Maja” ( Η γυμνή Maja) , ο Γκόγια ολοκλήρωσε το “The Clothed Maja” ( H ντυμένη Μάγια) το οποίο απεικονίζει το ίδιο θέμα, σύνθεση και πόζα. Ωστόσο, σε αυτή την περίπτωση, η Μaja είναι ντυμένη.
Η προφανής προσθήκη ρούχων δεν είναι η μόνη διαφορά μεταξύ των δύο πινάκων. Στο “The Clothed Maja”, η φιγούρα και το κρεβάτι της καταλαμβάνουν περισσότερο χώρο στη σύνθεση. Αν και μια φαινομενικά ασήμαντη αλλαγή, μπορεί να ήταν σκόπιμη, καθώς αυτή η διευθέτηση με το πρόσωπο συνεπάγεται μια αίσθηση αυτοπεποίθησης που έρχεται σε αντίθεση με τη δειλή φύση του γυμνού θέματος.
Charles IV of Spain and his family
(Ο Κάρολος Δ’ της Ισπανίας και η οικογένειά του) , 1800-1801
Κάρολος Δ` της Ισπανίας και η οικογένειά του, 1800-1801 (Φωτογραφία: Wikimedia Commons Public Domain)
Το 1799, σε ηλικία 53 ετών, ο Γκόγια έγινε Primer Pintor de Cámara – μια θέση κύρους για έναν Ισπανό ζωγράφο της αυλής. Βασιζόμενος στην προσέγγιση του Diego Velasquez, ενός πρώην Primer Pintor de Cámara, ο Γκόγια ήταν διάσημος για την ικανότητά του να αποτυπώνει επιδέξια την ομοιότητα των θεμάτων του.
Ενώ ο Velázquez προσπαθούσε να ζωγραφίσει τα θέματά του με ένα φως που ήταν ταυτόχρονα ρεαλιστικό και θετικό, ο Γκόγια δεν συγχωρούσε τις εκτιμήσεις του. Στους πίνακές του στην αυλή, όπως στον “Κάρολο Δ` της Ισπανίας και η οικογένειά του”, απέδωσε λεπτομερώς τα ελαττώματα των φιγούρων, υλοποιώντας ως μια άκαμπτη και σκηνοθετημένη ματιά σε μια υπερβολική οικογένεια.
Αν και αυτή η προσέγγιση στη ζωγραφική της βασιλικής οικογένειας ξεχωρίζει τον Γκόγια από τον Βελάσκεθ, είναι σαφές ότι εξακολουθούσε να αναζητά έμπνευση στον καλλιτέχνη.
The 3rd of May 1808
(H τρίτη Μαίου 1808), 1814
The 3rd of May 1808, 1814 (Φωτογραφία: Wikimedia Commons Public Domain)
Ο Γκόγια είδε την επιτυχία ως ζωγράφος της αυλής. Ωστόσο, αυτό που θεωρείται ευρέως ως ο πιο διάσημος πίνακας του δεν σχετίζεται με τα δικαιώματα. στην πραγματικότητα είναι ριζοσπαστικά πολιτικό. Στην 3η Μαΐου 1808, ο Γκόγια αποτίει φόρο τιμής στους Ισπανούς που εξεγέρθηκαν κατά των γαλλικών στρατών κατά τη διάρκεια ενός από τους Ναπολεόντειους Πολέμους.
Απεικονίζει τις μαζικές εκτελέσεις, στις οποίες εκατοντάδες Ισπανοί έχασαν τη ζωή τους. Συγκεκριμένα, ο πίνακας απεικονίζει τον στρατό του Ναπολέοντα να συγκρούεται με Ισπανούς πολίτες μετά από μια εξέγερση. Δραματικά φωτισμένο, γεμάτο δράση και γεμάτο συναίσθημα, καταγράφει ακριβώς τη στιγμή που το γαλλικό εκτελεστικό απόσπασμα έσφαξε μια ομάδα αβοήθητων αιχμαλώτων. Nα σημειωθεί ότι πολεμούσαν για να σώσουν τους ηγέτες και τη χώρα τους από την κατάκτηση του Ναπολέοντα.
Με αυτό το έργο του ο Γκόγια αναδεικνύει τόσο τον ηρωισμό των Ισπανών, όσο και τη φρίκη του πολέμου. Με το συγκεκριμένο έργο δεν είναι απλά ένας ταλαντούχος ζωγράφος αλλά ένας δραματικός αφηγητής της ισπανικής ιστορίας.
Αυτός ο πίνακας μαζί με το “ταίρι” του που έχει το ίδιο μέγεθος- τον πίνακα Η 2α Μαΐου 1808- έγιναν μετά από παραγγελία της προσωρινής κυβέρνησης της Ισπανίας, αφού το πρότεινε ο Γκόγια .
2α Μαΐου 1808
Εδώ απεικονίζεται με μοναδικό τρόπο η φρίκη του πολέμου. Η συναισθηματική του δύναμη κυριαρχεί.
Τα στοιχεία που αντλεί πηγάζουν από την υψηλή αλλά και τη λαϊκή τέχνη. Είναι εμφανές ότι σπάει τα δεσμά της συμβατικότητας καθώς αποκλίνει από τις παραδόσεις της Χριστιανικής τέχνης και τις παραδοσιακές απεικονίσεις του πολέμου.
Σύμφωνα μάλιστα, με τον ιστορικό τέχνης Kένεθ Κλαρκ, “Η 3η Μαΐου 1808” είναι “ο πρώτος μεγάλος πίνακας που μπορεί να χαρακτηριστεί επαναστατικός με κάθε έννοια της λέξης, στο ύφος, το αντικείμενο, και την πρόθεση”.
Η 3η Μαΐου 1808 έχει αποτελέσει πηγή έμπνευσης για αρκετούς άλλους σημαντικούς πίνακες. Ανάμεσά τους, μια σειρά έργων του Έντουαρντ Μανέτ, και στα έργα “Η Σφαγή στην Κορέα” και “Guernica” του Πάμπλο Πικάσο.
Saturn devouring his son
O Kρόνος καταβροχθίζει τον γιο του, 1819-1823
Saturn devouring his son, γ. 1819-1823 (Φωτογραφία: Wikimedia Commons Public Domain)
Για το υπόλοιπο της ζωής του, ο Γκογια θα συνέχιζε να διοχετεύει την απόγνωση που ήταν εμφανής στην Τρίτη Μαΐου 1808. Μεταξύ 1819 και 1823, ο Γκόγια δημιούργησε τους Μαύρους Πίνακές του, μια συλλογή 14 ιδιαίτερα στοιχειωμένων κομμάτια. Πρόκειται για σκούρα έργα, τόσο στην παλέτα χρωμάτων όσο και στη θεματολογία. Φιλοτεχνήθηκαν για να κοσμούν τους τοίχους του ηλικιωμένου και άρρωστου καλλιτέχνη στη Μαδρίτη. Μέχρι εκείνη την περίοδο,
Ανάμεσα στα πιο διάσημα από αυτά τα τρομακτικά έργα του είναι η φρικιαστική ελαιογραφία: ο “Κρόνος που καταβροχθίζει τον γιο του”. Στη ελληνική μυθολογία, ο Κρόνος ήταν ο ηγέτης των Τιτάνων που είχε ανατρέψει τον πατέρα του προκειμένου να γίνει κυρίαρχος του σύμπαντος. Φοβούμενος ότι τα παιδιά του θα έκαναν το ίδιο, καταβρόχθιζε κάθε παιδί του μετά τη γέννησή του. Ωστόσο ο Γκόγια απεικόνισε τον γιο του Κρόνου ως ενήλικα.
Στη δεκαετία του 1870 – περίπου 50 χρόνια μετά τον θάνατο του καλλιτέχνη – η ταπετσαρία στην οποία ο Γκόγια απέδιδε τους Μαύρους Πίνακές του αφαιρέθηκε από τους τοίχους και κολλήθηκε σε καμβά. Το 1881, δωρήθηκαν στο ισπανικό κράτος και, σήμερα, αποτελούν το επίκεντρο του Μουσείου Πράδο της Μαδρίτης.
Witches Sabbath (The great he-goat) , 1821
Witches` Sabbath (The Great He-Goat), 1821
Ένα άλλο παγκοσμίως γνωστό έργο από αυτή τη συλλογή του Γκόγια είναι το Witches` Sabbath (The Great He-Goat). Σε αυτό το στοιχειωμένο κομμάτι πρωταγωνιστεί ο Σατανάς – που αποδόθηκε από τον καλλιτέχνη ως μια μεγάλη, διαφαινόμενη σιλουέτα μιας ανθρωπόμορφης κατσίκας – που προεδρεύει σε ένα όργανο μαγισσών.
Όπως και οι άλλοι Μαύροι Πίνακες του, τα σκοτεινά θέματα που υπάρχουν σε αυτόν τον πίνακα πιστεύεται ότι είναι εμπνευσμένα από την επιδεινούμενη ψυχική και σωματική κατάσταση του Γκόγια.
Δυστυχώς, όταν το Witches` Sabbath (The Great He-Goat) «παραβιάστηκε» από τους τοίχους του πρώην σπιτιού του Γκόγια, χάθηκαν σχεδόν 5 πόδια από αυτό. Ωστόσο, με πλάτος πάνω από 14 πόδια, αυτό το κομμάτι παραμένει ένας από τους πιο διάσημους και τρομακτικούς πίνακες ζωγραφικής του καλλιτέχνη.
“Ο ύπνος της λογικής παράγει τέρατα .”
Φρανθίσκο ντε Γκόγια
.jpg){kind=link}