Ο Πλούτος των Εθνών στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης: Τι θα έγραφε σήμερα ο Άνταμ Σμιθ;

Υπάρχουν βιβλία που καταγράφουν την εποχή τους και υπάρχουν βιβλία που αλλάζουν την πορεία της ιστορίας. Ο «Πλούτος των Εθνών», το έργο που δημοσίευσε το 1776 ο Σκωτσέζος φιλόσοφος και οικονομολόγος Adam Smith, ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία. Σχεδόν δυόμισι αιώνες μετά την πρώτη του έκδοση εξακολουθεί να θεωρείται το θεμελιώδες κείμενο πάνω στο οποίο οικοδομήθηκε η σύγχρονη οικονομική θεωρία, η αντίληψη για τις αγορές και η ίδια η ιδέα του καπιταλισμού.

Όταν ο Σμιθ έγραφε για την εργασία, το εμπόριο και την παραγωγή πλούτου, ο κόσμος βρισκόταν ακόμη στην αυγή της Βιομηχανικής Επανάστασης. Οι ατμομηχανές μόλις έκαναν τα πρώτα τους βήματα, η έννοια της πολυεθνικής επιχείρησης ήταν ανύπαρκτη και η λέξη «τεχνολογία» είχε εντελώς διαφορετικό νόημα από αυτό που της αποδίδουμε σήμερα.

Αν μπορούσε όμως να δει τον κόσμο του 2026, έναν κόσμο όπου η τεχνητή νοημοσύνη γράφει κείμενα, αναλύει δεδομένα, δημιουργεί εικόνες, προγραμματίζει λογισμικό και λαμβάνει αποφάσεις που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν αποκλειστικό προνόμιο του ανθρώπινου νου, τι θα έγραφε; Θα θεωρούσε την τεχνητή νοημοσύνη φυσική συνέχεια των ιδεών του ή θα έβλεπε μπροστά του ένα σύστημα που έχει απομακρυνθεί από το αρχικό του όραμα;

Η μεγάλη ιδέα που άλλαξε τον κόσμο

Για να κατανοήσει κανείς τι θα μπορούσε να σκεφτεί ο Άνταμ Σμιθ για τη σημερινή εποχή, πρέπει πρώτα να επιστρέψει στην κεντρική ιδέα του έργου του.

Ο Σμιθ πίστευε ότι ο πλούτος μιας κοινωνίας δεν δημιουργείται από τα αποθέματα χρυσού ή από τη δύναμη των κυβερνήσεων αλλά από την παραγωγικότητα των ανθρώπων. Πίστευε ότι όταν οι άνθρωποι έχουν τη δυνατότητα να εργάζονται, να καινοτομούν, να ανταλλάσσουν αγαθά και υπηρεσίες και να επιδιώκουν το προσωπικό τους συμφέρον μέσα σε ένα πλαίσιο κανόνων, τότε ολόκληρη η κοινωνία γίνεται πλουσιότερη.

Η περίφημη «αόρατη χείρα» που συχνά αναφέρεται στο έργο του δεν ήταν μια μυστικιστική έννοια ούτε μια άνευ όρων αποθέωση των αγορών. Ήταν η παρατήρηση ότι οι ατομικές επιλογές εκατομμυρίων ανθρώπων μπορούν, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, να δημιουργήσουν αποτελέσματα που ωφελούν συνολικά την οικονομία.

Στην ουσία, ο Σμιθ περιέγραψε έναν μηχανισμό που βασίζεται στη γνώση, στην εργασία και στην παραγωγικότητα.

Και ίσως ακριβώς εκεί να βρίσκεται η σύνδεση με τη σημερινή επανάσταση της τεχνητής νοημοσύνης.

Η τεχνητή νοημοσύνη ως η νέα ατμομηχανή

Κάθε μεγάλη οικονομική εποχή είχε τη δική της τεχνολογική επανάσταση.

Ο 19ος αιώνας είχε τον ατμό. Ο 20ός αιώνας είχε τον ηλεκτρισμό, το αυτοκίνητο και τον υπολογιστή. Ο 21ος αιώνας φαίνεται πως θα καθοριστεί από την τεχνητή νοημοσύνη.

Η σύγκριση δεν είναι υπερβολική.

Όπως η ατμομηχανή πολλαπλασίασε τη φυσική δύναμη του ανθρώπου, έτσι η τεχνητή νοημοσύνη πολλαπλασιάζει τη διανοητική του ικανότητα. Εργασίες που απαιτούσαν ώρες μπορούν πλέον να ολοκληρωθούν μέσα σε λεπτά. Επιχειρήσεις αποκτούν πρόσβαση σε εργαλεία που μέχρι πριν από λίγα χρόνια ήταν διαθέσιμα μόνο σε μεγάλους οργανισμούς. Η παραγωγικότητα αυξάνεται με ρυθμούς που θυμίζουν άλλες ιστορικές περιόδους τεχνολογικής έκρηξης.

Ο Άνταμ Σμιθ πιθανότατα θα αναγνώριζε αμέσως αυτό το φαινόμενο. Άλλωστε, ένα μεγάλο μέρος του έργου του είναι αφιερωμένο στον τρόπο με τον οποίο η τεχνολογική πρόοδος και ο καταμερισμός της εργασίας αυξάνουν την παραγωγικότητα.

Η τεχνητή νοημοσύνη, υπό αυτή την έννοια, θα μπορούσε να θεωρηθεί η πιο ισχυρή εφαρμογή των αρχών που ο ίδιος περιέγραψε πριν από σχεδόν 250 χρόνια.

Το μεγάλο ερώτημα της εργασίας

Υπάρχει όμως μια πλευρά της σημερινής πραγματικότητας που πιθανότατα θα προκαλούσε ιδιαίτερο προβληματισμό στον Σμιθ.

Τι συμβαίνει όταν οι μηχανές δεν αντικαθιστούν μόνο τη μυϊκή δύναμη αλλά και μέρος της πνευματικής εργασίας;

Η Βιομηχανική Επανάσταση αντικατέστησε μεγάλο μέρος της χειρωνακτικής εργασίας. Η επανάσταση της τεχνητής νοημοσύνης αγγίζει πλέον επαγγέλματα που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν ασφαλή. Δικηγόροι, λογιστές, προγραμματιστές, αναλυτές, δημοσιογράφοι, σχεδιαστές και στελέχη επιχειρήσεων βλέπουν καθημερινά την τεχνολογία να αναλαμβάνει εργασίες που μέχρι χθες πραγματοποιούσαν οι ίδιοι.

Αυτό δημιουργεί ένα νέο οικονομικό τοπίο.

Η πρόκληση δεν είναι απλώς η αύξηση της παραγωγικότητας. Είναι η αναδιανομή των ωφελειών που προκύπτουν από αυτήν.

Αν η παραγωγή πλούτου συγκεντρώνεται σε όλο και λιγότερες εταιρείες και σε όλο και λιγότερα άτομα, τότε η κοινωνική ισορροπία που θεωρούσε απαραίτητη ο Σμιθ αρχίζει να δοκιμάζεται.

Η αόρατη χείρα ή οι αόρατοι αλγόριθμοι;

Υπάρχει ακόμη ένα ερώτημα που θα ενδιέφερε ιδιαίτερα τον Σκωτσέζο οικονομολόγο.

Ποιος ελέγχει τις αγορές;

Την εποχή του Σμιθ οι αγορές αποτελούνταν από χιλιάδες μικρούς παραγωγούς και εμπόρους. Σήμερα, τεράστιες ψηφιακές πλατφόρμες και τεχνολογικοί κολοσσοί επηρεάζουν τη ροή της πληροφορίας, τη διαφήμιση, το ηλεκτρονικό εμπόριο και την επικοινωνία.

Οι αποφάσεις δεν λαμβάνονται πλέον μόνο από ανθρώπους αλλά και από αλγορίθμους.

Ποιο προϊόν θα δει ένας καταναλωτής. Ποια είδηση θα εμφανιστεί στην οθόνη του. Ποια υπηρεσία θα προταθεί πρώτη. Ποιος θα προσληφθεί. Ποιος θα πάρει δάνειο.

Όλα αυτά καθορίζονται ολοένα και περισσότερο από συστήματα τεχνητής νοημοσύνης.

Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι μόνο αν η αγορά παραμένει ελεύθερη. Το ερώτημα είναι ποιος σχεδιάζει τους κανόνες της.

Ο καπιταλισμός που δεν είχε φανταστεί

Πολλοί επικαλούνται τον Άνταμ Σμιθ ως πατέρα του σύγχρονου καπιταλισμού. Συχνά όμως παραβλέπουν ότι ο ίδιος δεν ήταν υπέρμαχος της ανεξέλεγκτης οικονομικής ισχύος.

Αντίθετα, προειδοποιούσε για τα μονοπώλια και για τη συγκέντρωση δύναμης σε λίγα χέρια.

Αν έβλεπε σήμερα εταιρείες με χρηματιστηριακές αξίες μεγαλύτερες από το ΑΕΠ ολόκληρων κρατών, πιθανότατα θα αναρωτιόταν αν οι συνθήκες ανταγωνισμού που θεωρούσε θεμελιώδεις εξακολουθούν να υπάρχουν.

Η συζήτηση αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, όπου η πρόσβαση σε δεδομένα και υπολογιστική ισχύ μπορεί να δημιουργήσει τεράστια πλεονεκτήματα για λίγους παίκτες.

Ο πλούτος των εθνών ή ο πλούτος των δεδομένων;

Ίσως η μεγαλύτερη αλλαγή που θα εντυπωσίαζε τον Σμιθ να ήταν η φύση του ίδιου του πλούτου.

Τον 18ο αιώνα ο πλούτος συνδεόταν με τη γη, την εργασία και το εμπόριο. Σήμερα συνδέεται ολοένα και περισσότερο με τα δεδομένα, τη γνώση και την πληροφορία.

Οι πιο πολύτιμες εταιρείες του κόσμου δεν παράγουν απαραίτητα φυσικά αγαθά. Παράγουν λογισμικό, υπηρεσίες, αλγόριθμους και ψηφιακές πλατφόρμες.

Η οικονομία μετατρέπεται σταδιακά από οικονομία υλικών αγαθών σε οικονομία γνώσης.

Και σε αυτό το σημείο ίσως ο Άνταμ Σμιθ να αναγνώριζε ότι η βασική του ιδέα παραμένει αμετάβλητη: ο πραγματικός πλούτος εξακολουθεί να παράγεται από την ανθρώπινη ικανότητα να δημιουργεί αξία.

Απλώς τα εργαλεία έχουν αλλάξει.

Τι θα έγραφε σήμερα ο Άνταμ Σμιθ;

Είναι αδύνατο να γνωρίζουμε με βεβαιότητα.

Πιθανότατα όμως δεν θα έγραφε ένα βιβλίο υπέρ ή κατά της τεχνητής νοημοσύνης. Θα προσπαθούσε να κατανοήσει πώς η νέα τεχνολογία μεταβάλλει την παραγωγικότητα, την εργασία, τον ανταγωνισμό και την κατανομή του πλούτου.

Θα αναγνώριζε τις τεράστιες δυνατότητες που δημιουργεί η καινοτομία. Ταυτόχρονα όμως θα εξέταζε προσεκτικά τις κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες της συγκέντρωσης δύναμης και πλούτου.

Κυρίως, θα μας υπενθύμιζε ότι ο στόχος της οικονομίας δεν είναι η τεχνολογία καθαυτή.

Είναι η ευημερία των ανθρώπων.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο σημαντική παρακαταθήκη του σήμερα. Τριακόσια τρία χρόνια μετά τη γέννησή του, ο Άνταμ Σμιθ εξακολουθεί να μας προκαλεί να αναρωτηθούμε όχι μόνο πώς παράγεται ο πλούτος, αλλά και ποιος τελικά ωφελείται από αυτόν.