O πατέρας όλων των ταξιδιωτικών οδηγών ήταν ένας Έλληνας που έζησε τον 2ο αιώνα μ.Χ. και του άρεσε η περιπέτεια

Στην αρχαιότητα, οι τουρίστες και οι ταξιδιώτες στην Ελλάδα ζούσαν μερικές αρκετά έντονες καταστάσεις. Ένας ταξιδιώτης που αναζητούσε την περιπέτεια  θα μπορούσε να κάνει μπάνιο στο ποτάμι της Έρκυνας, μετά να φάει κρέας  από θυσίες, να περιπλανηθεί μέσα στη σκοτεινή σπηλιά της Λιβαδειάς για να αναζητήσει το μαντείο του Τροφωνίου, όπου μετά από τις διαδικασίες θα γινόταν  «παραλυμένος από τον τρόμο και ασυνείδητος, τόσο σε σχέση με τον εαυτό του όσο σε σχέση με το περιβάλλον του». Και αυτό μόνο με μια μονοήμερη διαδρομή.

Έτσι έγραψε ο Έλληνας γεωγράφος Παυσανίας, ένας από τους πρώτους ταξιδιωτικούς συγγραφείς, στο βιβλίο του 2ου  αιώνα, Ελλάδος περιήγησις. Ως ο παλαιότερος και πιο λεπτομερής ταξιδιωτικός οδηγός που αποκαλύφθηκε από την αρχαιότητα, συχνά θεωρείται ο οδηγός που ξεκίνησε το είδος της ταξιδιωτικής γραμματείας που γνωρίζουμε σήμερα.

 «Υπήρχαν παρόμοιοι οδηγοί, αλλά ήταν πολύ μικρότεροι», δήλωσε στο εκτενές αφιέρωμα του Atlasobscura στον Έλληνα συγγραφέα,  η Μaria Pretzler, καθηγήτρια της Αρχαίας Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Swansea της Ουαλίας και συγγραφέας του βιβλίου «Pausanias: Travel Writing in Ancient Greece» σημειώνοντας «Η γραφή του Παυσανία ήταν σίγουρα η εκτενέστερη και πιο ολοκληρωμένη από την αρχαιότητα». Όπως αναφέρει, το 10τομο βιβλίο του είναι «Ο παλαιότερος ταξιδιωτικός οδηγός που λειτουργεί ακόμα».

Ο ναός του Τροφωνίου ήταν στο μαντείο. «Τα πιο διάσημα πράγματα στο δάσος ήταν ένας ναός και η εικόνα του Τροφωνίου», έγραψε ο Παυσανίας

Μπορείτε να βρείτε τις περιγραφές του Παυσανία σχεδόν σε κάθε ταξιδιωτικό οδηγό για την Ελλάδα. Η Pretzler, για παράδειγμα, δεν έχει βρει ούτε έναν ταξιδιωτικό οδηγό που να μην αναφέρεται στην περιγραφή του Παυσανία για το μαντείο και το δάσος στην αρχαία πρωτεύουσα της Λιβαδειάς.

Κάθε ένα από τα 10 βιβλία περιγράφει λεπτομερώς μια συγκεκριμένη περιοχή της Ελλάδας. Ο Παυσανίας περιγράφει δεκάδες πόλεις, από την Αθήνα, την Ολυμπία, τους Δελφούς και τις Μυκήνες. Μάλιστα το οδοιπορικό φθάνει μέχρι τους απότομους δρόμους στα βουνά, μέσω των οποίων επισκέφθηκε ο περιηγητής τα πιο απομονωμένα, μικρά χωριά. Το σύνολο του έργου πήρε στον  Παυσανία τουλάχιστον 20 χρόνια έρευνας. Όπως και οι συγγραφείς των οδηγών του σύγχρονου πολιτισμού οι οποίοι γράφουν για τα βασικά έργα τέχνης και μνημεία που πρέπει να επισκεφθεί κανείς σε μια ξένη πόλη, έτσι και ο Παυσανίας επισημαίνει προς τους ταξιδιώτες, τους μελετητές, και τους αρχαιολόγους των επόμενων εποχών αυτό που αξίζει να δει κανείς στην Ελλάδα.

Ένας χάρτης της Ελλάδας που περιλαμβάνει τα μέρη της χώρας που περιγράφονται σε κάθε τόμο του έργου του Παυσανία

Πολύ λίγα είναι γνωστά για την προσωπική ζωή του Παυσανία, αλλά πιστεύεται ότι καταγόταν από εύπορη οικογένεια της Λυδίας στη Μικρά Ασία. Ο Παυσανίας ήταν μορφωμένος άνθρωπος, του οποίου η οικογένεια πρέπει να ήταν σε θέση να ανταπεξέλθει οικονομικά για να τον στείλει σε μεγάλες πόλεις για την εκπαίδευση του, όπως σημειώνει το Atlasobscura .

«Τα ταξίδια έγιναν σε μεγάλη κλίμακα, οπότε ήταν αρκετά ακριβά», λέει η Pretzler. «Είχαν συνοδεία, με ένα κάρο που το έσερναν βόδια, και υποζύγια. Θα πρέπει να φανταστείτε, ότι όταν ο Παυσανίας έκανε βόλτες σε κάθε μια από αυτές τις μικροσκοπικές πόλεις στα βουνά της Πελοποννήσου, θα ήταν πραγματικά το είδος του γεγονότος, όπου μαζεύεται όλο το χωριό».

Ενώ το βιβλίο του εστιάζει στην περιοδεία του στην ηπειρωτική Ελλάδα και την Πελοπόννησο, ο Παυσανίας ταξίδεψε, επίσης, στην Αίγυπτο, την Ιταλία, και τη Μέση Ανατολή.

Ένας πίνακας με τις κολώνες του ναού στο Karnac στις Θήβες της Αιγύπτου, μια φτωχή πόλη σύμφωνα με τον Παυσανία

Δεδομένου ότι το ταξίδι γινόταν με τα πόδια ή με άμαξα, ο Παυσανίας πιθανότατα διανυκτέρευσε στις πόλεις που επισκέφτηκε. Μίλησε με τους ντόπιους για να τεκμηριώσει την ιστορία της πόλης, σημείωσε τους μύθους, τα μνημεία, την τέχνη, τα αγάλματα, τις επιγραφές με τους νόμους και γεγονότα, όπως τους αρχαίους Ολυμπιακούς αγώνες. Οι δρόμοι ήταν βραχώδεις κάτι που σημαίνει  πολλές φορές ότι ένας ταξιδιώτης θα πρέπει να είναι σε φυσική φόρμα περιπατητή για να καλύψει ορεινές διαδρομές και να φτάσει σε  μερικούς από τους απομονωμένους ναούς.

Τον 2^ο αιώνα μ.Χ., η Ελλάδα ήταν σταθερά κάτω από τον έλεγχο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, και είχαν παραμείνει μόνο μερικά ακόμη χρόνια του αρχαίου πολιτισμού, εξηγεί η Pretzler. Τόσο οι Έλληνες όσο και οι Ρωμαίοι σεβάστηκαν τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό, και εξακολουθούσαν να θέλουν να μάθουν για τις πόλεις που αναφέρονταν στα έπη του Ομήρου και τις ιστορίες του Ηροδότου. Η γραφή του Παυσανία μπορεί να ήταν ένα μέσο για να καταγραφεί και να διαδοθεί η ιστορία αυτών των πόλεων. Αλλά στον αρχαίο κόσμο, δεν υπήρχε τέτοιο πράγμα όπως ένας ταξιδιωτικός οδηγός. Χωρίς συγκεκριμένο συγγραφικό είδος για τα βιβλία του, είναι άγνωστο το πώς ο Παυσανίας σκεφτόταν ότι θα χρησιμοποιηθεί το Ελλάδος περιήγησις και ποιο ακριβώς ήταν το κοινό του.

«Είναι πιθανόν είτε να ήθελε οι αναγνώστες να το διαβάσουν και βασικά να ταξιδέψουν με το μυαλό τους, επειδή η Ελλάδα ήταν η χώρα για την οποία  οι άνθρωποι διάβαζαν σε όλα τα προγενέστερα κείμενα που ήταν τα πιο δημοφιλή βιβλία εκείνη την εποχή» τονίζει η Pretzler. «Ή, να ήθελε οι αναγνώστες να το διαβάσουν πριν από το ταξίδι τους ή ίσως και να το πάρουν μαζί στα ταξίδια τους»

Ο οδηγός του Παυσανία ξεκινάει με το Σούνιο, την έδρα του ναού του Ποσειδώνα (Φωτογραφία: Μίλτος Γκίκας)

Τα βιβλία είναι δύσκολο να διαβαστούν. Η γλώσσα του είναι εξαιρετικά λεπτομερής και «σχεδόν ευσεβής», αναφέρει η Pretzler, εξηγώντας ότι σκόπιμα ήθελε να ακούγεται σαν ένας σοβαρός ακαδημαϊκός ο οποίος πέρασε 20 χρόνια συλλέγοντας ακριβείς πληροφορίες.

 «Δεν έχει πρακτική χρησιμότητα», λέει στοAtlasobscura ο Heinrich Hall, ένας αρχαιολόγος που αναφέρεται συχνά στον Παυσανία. «Δεν σας λέει πού να μείνετε, πού να φάτε, πόσο καιρό να μείνετε κάπου. Εστιάζεται στο τι πρέπει να προσέχετε όταν είστε εκεί ή ό, τι αξίζει να δείτε».

Σε αντίθεση με το Yelp, το Trip Advisor ή το Lonely Planet, ο Παυσανίας δεν δίνει λεπτομερείς συμβουλές ή σχόλια, όπως το αν θα πρέπει να τρώτε τις ελιές στην Ολυμπία ή να δοκιμάσετε το κρασί στις Μυκήνες, λέει ο Hall. Αντίθετα, ο Παυσανίας παρέχει πληροφορίες για τον πολιτισμό και τις τοπικές δοξασίες και παραδόσεις, που έχουν ζωτική σημασία στην ιστορία της τέχνης. Εδώ, ο ίδιος δείχνει τις γνώσεις του για τις τεχνοτροπίες των καλλιτεχνών:

«Υπάρχει επίσης ένα ιερό του Απόλλωνα που είναι πολύ παλιό, όπως και τα γλυπτά των αετωμάτων. Η ξύλινη εικόνα (ξόανο) του θεού είναι επίσης αρχαία, είναι γυμνό και πολύ μεγάλου μεγέθους. Κανένας από τους ντόπιους δεν μπορούσε να ονομάσει τον καλλιτέχνη, αλλά όποιος έχει δει ήδη τον Ηρακλή της Σικυώνος θα υπέθετε ότι ο Απόλλωνας της Αιγείρας είναι ένα έργο από τον ίδιο καλλιτέχνη, δηλαδή τον Λαφάη της Φλειούς».(7.26.6).

Είναι εκπληκτικό ότι στα κτίρια που εξαιρούνται ή δεν περιγράφονται με λεπτομέρειες στο έργο του Παυσανία, είναι ο Παρθενώνας. «Είναι ίσως ένα από τα πιο διάσημα κτίρια στην Ελλάδα, αλλά η περιγραφή του είναι ανιαρή και μάλλον περιστασιακή», λέει ο Hall. (Φωτογραφία: Neokortex)

Οι αρχαιολόγοι ξεφύλλιζαν τα βιβλία του, ενώ ολοκλήρωναν τις πρώτες σημαντικές ανασκαφές στην Αθήνα, τους Δελφούς και την Ολυμπία. Στις αρχές και τα μέσα του 19ου αιώνα, όταν Άγγλοι λόρδοι έκαναν τις περιοδείες τους, είχαν μαζί  τους τόμους του Παυσανία για τη στάση τους στην Ελλάδα, λέει ο Hall. Όπως εκείνοι οι ταξιδιώτες του 19ου αιώνα, ο Hall παίρνει  τα σχετικά βιβλία του Παυσανία μαζί του όταν οργανώνει περιοδείες στην Αθήνα και την Πελοπόννησο, για να διαβάσει τμήματα των βιβλίων στην ομάδα του, γράφει το Atlasobscura.

 «Στην πραγματικότητα, του κάνουμε αναφορές γιατί περιγράφει την εμφάνιση των κτιρίων που δεν υπάρχουν πια», σημειώνει ο Hall. «Αντί να παραφράζουμε, έχουμε την ευκαιρία να τον παραθέσουμε άμεσα,  φέρνοντας ένα χαρακτήρα του 2^ου αιώνα ως ομιλούσα φωνή στις εκδρομές μας».

Πολλοί ξεναγοί της ηπειρωτικής Ελλάδας αναφέρονται στον Παυσανία αυτόματα ή εν αγνοία τους, λέει ο Hall. Εκτός από τα μοναστήρια και τους ναούς που παραμένουν ερείπια, ο Παυσανίας διατηρεί επίσης τις αναφορές σε πρόσωπα στα κείμενά του.

«Αν κοιτάξετε τη σύγχρονη ταξιδιωτική λογοτεχνία έχουμε την τάση να μας ενδιαφέρει το τι λέει ο κόσμος για τους ανθρώπους από ό, τι λένε οι άνθρωποι για τα πράγματα» τονίζει. «Δημιούργησε κάτι που στο πλαίσιό του και στην εποχή του, όσο γνωρίζουμε, είναι μοναδικό».

Ένα αντίγραφο του 1829 του Ελλάδος Περιήγησις. Τα βιβλία του Παυσανία χρησιμοποιήθηκαν από πολλούς ταξιδιώτες κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα

Μετά τις αρχές του 19ο αιώνα,  άρχισαν και πάλι να γράφονται ταξιδιωτικοί οδηγοί και άρχισε να διαμορφώνεται και να καθιερώνεται το είδος. Μερικοί από τους πρώτους κιόλας οδηγούς γράφτηκαν για την Ελλάδα, και ήταν ουσιαστικά ένα update για το τι είχε γράψει ο Παυσανίας, λέει η Pretzler.

Μερικοί μελετητές και περιηγητές έχουν κάνει δρομολόγια με βάση τις περιγραφές του, για τη δημιουργία μιας σύγχρονης έκδοσης του έργου του Παυσανία. Μπορεί να είναι σχεδόν 2000 χρόνια αργότερα, αλλά οι ταξιδιωτικές συμβουλές του πρωτοποριακού συγγραφέα είναι ακόμα ζωντανές.