6+1 σύγχρονα έργα τέχνης που απεικονίζουν διαφορετικά τον Μυστικό Δείπνο

Ο Μυστικός Δείπνος είναι ίσως η πιο αναγνωρίσιμη εικόνα στην ιστορία της δυτικής τέχνης και κάτι που πάντα συζητάμε τη Μεγάλη Πέμπτη. Από τη στιγμή που ο Λεονάρντο ντα Βίντσι τον αποτύπωσε στον τοίχο της Σάντα Μαρία ντελλε Γκράτσιε, η σύνθεση αυτή έγινε κάτι σαν template. Ένα οικουμενικό κάδρο που κάθε εποχή νιώθει την ανάγκη να ξαναγράψει.

Όταν όμως οι σύγχρονοι καλλιτέχνες επιστρέφουν σε αυτή τη σκηνή, δεν το κάνουν από ευλάβεια. Το κάνουν για να την αποδομήσουν και να την προσγειώσουν στο τώρα. Εκείνο που πρωτίστως θέλουν να ρωτήσουν είναι ποιος κάθεται σήμερα σε αυτό το τραπέζι.

Άντι Γουόρχολ – Όταν η πίστη συναντά την κονσέρβα

Ο Άντι Γουόρχολ δεν θα μπορούσε να αφήσει τον Μυστικό Δείπνο ήσυχο. Στη σειρά The Last Supper (1986), λίγο πριν τον θάνατό του, παίρνει τη γνωστή εικόνα και την περνάει μέσα από το φίλτρο της Pop Art. Η προσέγγισή του είναι χαρακτηριστική: επανάληψη, επίπεδα και έντονα γραφιστικά στοιχεία, με τη θεία φιγούρα του Χριστού να συνυπάρχει με λογότυπα προϊόντων όπως τα Wise potato chips.  Όντας βαθιά επηρεασμένος από την καθολική του πίστη, ο Γουόρχολ φαίνεται να παλεύει με την αντίφαση του πώς ζεις πνευματικά σε έναν κόσμο που λειτουργεί καταναλωτικά. Στη δεκαετία του ’80, με την κρίση του AIDS να κορυφώνεται και την έννοια της κοινότητας να δοκιμάζεται, το έργο απέκτησε και μια πιο σκοτεινή διάσταση. Σίγουρα, ο Μυστικός Δείπνος εδώ δεν είναι τελετουργία, αλλά κυρίως ένα συνονθύλευμα εικόνων, σαν να κάνεις scroll σε μια εποχή που δεν έχει ακόμα social media.

Ζενγκ Φάνζχι – Μυστικός Δείπνος made in China

Το έργο The Last Supper (2001) του Ζενγκ Φάνζχι μοιάζει οικείο μόνο από μακριά. Αν πλησιάσεις, καταλαβαίνεις ότι κάτι δεν πάει σωστά. Οι μορφές δεν είναι απόστολοι. Είναι νεαροί Πρωτοπόροι, μέλη της κομμουνιστικής νεολαίας της Κίνας. Φοράνε λευκά πουκάμισα, κόκκινα μαντήλια και μάσκες. Όλοι είναι ίδιοι και όλοι είναι ανέκφραστοι, ενώ στο τραπέζι δεν υπάρχει ψωμί και κρασί αλλά καρπούζι. Το έργο μιλάει για μια χώρα σε μετάβαση, η οποία περνάει από τον αυστηρό κομμουνισμό σε έναν ιδιότυπο καπιταλισμό. Οι μάσκες δείχνουν την απώλεια της ατομικότητας και το καρπούζι, κάτι απλό και καθημερινό, αντικαθιστά το ιερό. Είναι ένας Μυστικός Δείπνος που ξεκάθαρα μεταφέρει το ερώτημα του ποιος είσαι όταν όλοι μοιάζουν ίδιοι.

Ντέιβιντ ΛαΣαπέλ– Ο Χριστός στο γκέτο

Ο Ντέιβιντ ΛαΣαπέλ στο Jesus is My Homeboy (2003) μεταφέρει τον Μυστικό Δείπνο στους δρόμους της σύγχρονης πόλης. Ο Χριστός φοράει street ρούχα. Γύρω του φυσικά δεν βλέπεις απόστολους, αλλά ανθρώπους που θα προσπερνούσες, δηλαδή άστεγους, περιθωριοποιημένους και πρόσωπα που δεν χωράνε εύκολα σε καθαρές εικόνες. Η αλήθεια από κάτω είναι ωμή, όπως σε ένα διήγημα του Μπάροουζ ή σ’ ένα ποίημα του Μπουκόφσκι. Και το μήνυμα είναι ξεκάθαρο χωρίς να γίνεται διδακτικό: αν ο Χριστός ερχόταν σήμερα, δεν θα τον βρίσκαμε σε κάποιον ναό. Θα τον συναντούσαμε στον δρόμο. Και μάλλον δεν θα τον αναγνωρίζαμε.

Μαρισόλ Εσκομπάρ – Ο θεατής μέσα στο έργο

Η Μαρισόλ Εσκομπάρ κάνει κάτι τελείως διαφορετικό. Στο Self–Portrait Looking at The Last Supper (1982–1984) χτίζει τη σκηνή αντί να τη ζωγραφίζει. Σε μια τρισδιάστατη εγκατάσταση, φυσικού μεγέθους, με φιγούρες από ξύλο, γύψο και αλουμίνιο, ο Μυστικός Δείπνος γίνεται χώρος. Απέναντι από το τραπέζι, κάθεται η ίδια η καλλιτέχνιδα και αυτό είναι το τουίστ του έργου. Δεν σου δείχνει μόνο τη σκηνή, σου δείχνει τη σχέση σου με αυτήν. Σαν να σε βάζει στη θέση του παρατηρητή και σε ρωτάει, εσύ πού στέκεσαι;

Σαλβαντόρ Νταλί – Το θείο ως γεωμετρία

Ο Σαλβαντόρ Νταλί στο The Sacrament of the Last Supper (1955) πάει σε άλλο επίπεδο τη διάσημη σκηνή. Ο Χριστός και οι απόστολοι βρίσκονται μέσα σε έναν διάφανο δωδεκάεδρο, ένα γεωμετρικό σχήμα που αιωρείται πάνω από ένα ήρεμο τοπίο. Όλα μοιάζουν καθαρά και σχεδόν εξωπραγματικά. Ο Νταλί δεν ενδιαφέρεται για το δράμα της στιγμής. Δεν υπάρχει ένταση, δεν υπάρχει προδοσία, υπάρχει όμως μια αίσθηση υπέρβασης. Η γεωμετρία εδώ λειτουργεί σαν σύμβολο τελειότητας και η πίστη μεταφράζεται σε μαθηματική αρμονία. Είναι ένας Μυστικός Δείπνος που δεν κοιτάζει τη γη, κοιτάζει προς τα πάνω.

Άντι Νες – Ο πόλεμος στο τραπέζι

Ο Άντι Νες επαναφέρει τη σκηνή στο έδαφος και μάλιστα σε ένα πολύ συγκεκριμένο έδαφος. Στη φωτογραφική του εκδοχή, ο Μυστικός Δείπνος αποτελείται από Ισραηλινούς στρατιώτες. Κουρασμένοι, βρώμικοι, κάθονται γύρω από ένα πρόχειρο τραπέζι. Το φως θυμίζει έντονα τον Ντα Βίντσι, αλλά το περιεχόμενο είναι τελείως διαφορετικό. Εδώ η θεϊκή γαλήνη απουσιάζει και στη θέση της έρχεται η ένταση, η αβεβαιότητα και μια αίσθηση ότι κάτι πρόκειται να συμβεί. Ο Νες χρησιμοποιεί τη σκηνή για να μιλήσει για την ανδρική ταυτότητα, τον πόλεμο, τη συντροφικότητα αλλά και τη μοναξιά μέσα σε ένα σύστημα. Ο Μυστικός Δείπνος έτσι γίνεται ένα σχόλιο για την ευθραυστότητα, όχι της πίστης, αλλά των ανθρώπων.

Τζούντι Σικάγκο – Συμπερίληψη σ’ ένα αρχετυπικό τραπέζι

Το Τhe Dinner Party (1974–1979) της Τζούντι Σικάγκο λειτουργεί σαν συνειδητή ανατροπή του Μυστικού Δείπνου: ένα μεγάλο τριγωνικό τραπέζι στρώνεται για 39 ιστορικές και μυθολογικές γυναίκες, από τη Σαπφώ μέχρι τη Βιρτζίνια Γουλφ. Εκεί όπου ο παραδοσιακός Μυστικός Δείπνος είναι μια ανδροκρατούμενη σκηνή εξουσίας και ιεραρχίας, η Σικάγκο δημιουργεί έναν χώρο συμπερίληψης, ορατότητας και γυναικείας ιστορίας. Τα σερβίτσια, με έντονα συμβολικές, συχνά ανατομικές μορφές, μετατρέπουν το τραπέζι σε πεδίο πολιτικής δήλωσης, με κυρίαρχο σημείο του ποιοι έχουν θέση στην αφήγηση και ποιοι μένουν εκτός.

Εμείς τους θέλουμε όλους να έχουν θέση σε αυτή τη θρυλική σκηνή, πάντως. Γι’ αυτό και οι σύγχρονες εκδοχές της, από καλλιτέχνες των οποίων η σκέψη δεν καθορίζεται από τα θρησκευτικά στερεότυπα, της δίνουν μια πιο οικουμενική διάσταση και σίγουρα, πολύ πιο ανθρώπινη.