Περάσαμε ένα βράδυ και ένα πρωινό με την Τίλντα Σουίντον

«Δεν “έγινα” ποτέ ηθοποιός, ας είμαστε ειλικρινείς», λέει κάποια στιγμή αποστομωτικά η Τίλντα Σουίντον στον επί της σκηνής παρτενέρ της και κορυφαίο επιμελητή μόδας Ολιβιέ Σαγιάρ, κατά τη διάρκεια της περφόρμανς «A Biographical Wardrobe». Είναι μια φράση που δεν περιμένει να ακούσει κανείς από μια βραβευμένη με Όσκαρ ερμηνεύτρια, πόσο δε μάλλον όταν πρόκειται για μία από τις καλύτερες της γενιάς της. Παρεμπιπτόντως, η Σκοτσέζα απέσπασε Όσκαρ τη μία και μοναδική φορά που βρέθηκε υποψήφια μέχρι σήμερα, το 2008 με το «Μάικλ Κλέιτον» (Τόνι Γκιλρόι), το οποίο το λες και αδιανόητο δεδομένης της πληθωρικότατης φιλμογραφίας της. Είναι ελάχιστοι οι σκηνοθέτες με τους οποίους δεν έχει συνεργαστεί η 66χρονη καλλιτέχνης, η οποία μετρά περισσότερες από εκατό εμφανίσεις σε σινεμά και τηλεόραση, χωρίς να δείχνει πως πρόκειται να σταματήσει σύντομα. Ωστόσο, η παραπάνω φράση ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Η Σουίντον δε χρειάστηκε να μάθει, με τη στενή έννοια του όρου, πώς να κάνει την ηθοποιό, αφού συνιστά μια από τις ελάχιστες περιπτώσεις ανθρώπων που το κλισέ της «μεταμόρφωσης» ισχύει και με το παραπάνω. Έπειτα, η έννοια των ρόλων την απασχόλησε με έναν ολότελα διαφορετικό τρόπο στην παράσταση που παρουσίασε στο Onassis Ready.

Τι ρούχα φορούν τα φαντάσματα;

Για σχεδόν ενενήντα λεπτά, η Σουίντον απογυμνώνεται φορώντας τα ρούχα προγόνων και φίλων. Προχωρά, αν θέλετε, σε μια ενδυματολογική γενεαλογία που ξεκινά από το πρώτο φόρεμα που φτιάχτηκε για εκείνη και φτάνει μέχρι τα σύγχρονα κόκκινα χαλιά, τη δημόσια εικόνα και την εξονυχιστική κριτική που τη συνοδεύει. Για παράδειγμα, ένα από τα πιο αστεία στιγμιότυπα βρίσκει τη Βρετανίδα να περιγράφει πώς μαύρη τουαλέτα που προοριζόταν για πρεμιέρα καταστράφηκε κατά λάθος, αλλά η ίδια επέμεινε να το βάλει. Σε συνδυασμό με το κόκκινο μαλλί που είχε τότε, κάποιοι Αμερικανοί δημοσιογράφοι φρόντισαν να την επικρίνουν, λέγοντας πως μοιάζει με τον Τομ Γιορκ που φοράει μια πλαστική σακούλα σκουπιδιών. Ένα εντελώς άκομψο σχόλιο το οποίο, φυσικά, διόλου απασχόλησε την περφόρμερ.

Εξάλλου, όπως τόνισε και στη συνέντευξη τύπου που έδωσε με την καλλιτεχνική διευθύντρια Αφροδίτη Παναγιωτάκου, μεγαλώνοντας ποτέ δε σκέφτηκε πότε θα γίνει διάσημη ή πλούσια, ήταν μια προοπτική που την άφηνε αδιάφορη. Το ίδιο πνεύμα διέπνεε και τους καλλιτεχνικούς συνοδοιπόρους και φίλους με τους οποίους ανελίχθηκε τη δεκαετία του ‘80, εκ των οποίων πιο επιδραστικός ήταν, βεβαίως, ο σπουδαίος σκηνοθέτης Ντέρεκ Τζάρμαν. Παρότι η γνωριμία τους έγινε δια μέσου της συμαβατικής οδού, τη διαδικασία δοκιμαστικών για το ιστορικό δράμα «Caravaggio» (1986), η σχέση τους ξεπέρασε τα τυπικά δημιουργικά όρια και εξελίχθηκε σε φιλία ζωής, αφού συνεργάστηκαν σε επτά παραγωγές. Σε ένα από τα πολύ συγκινητικά ενσταντανέ του «Biographical Wardrobe», η Σουίντον παρουσιάζει στο κοινό ένα φθαρμένο πουλόβερ, όσο πιο κοινότοπο μπορείτε να το φανταστείτε, το οποίο μοιραζόταν με τον Γιάρμαν εναλλάξ. Εκμυστηρεύτηκε, μάλιστα, κάτι ακόμα. Την πρώτη φορά που επισκέφτηκε το διαμέρισμά του, την κινηματογραφούσε για τρεις ώρες σερί στις οποίες συζητούσαν. Οι περισσότερες ιδέες, εξάλλου, έρχονται πάνω από ένα τραπέζι κουζίνας όταν η ύπαρξη απλώς συμβαίνει, σύμφωνα με τη Σουίντον και ειλικρινά, δύσκολα κάποιος να διαφωνήσει μαζί της. Παρεμπιπτόντως, η ηθοποιός δεν παρέλειψε να μοιραστεί μια ιστορία που επαληθεύει το μακάβριο χιούμορ του Τζάρμαν. Αφού διαγνώστηκε με HIV στα τέλη των ‘80s, προέτρεπε τους συνεργάτες του να λένε σε πιθανούς παραγωγούς πως ετοίμαζε την τελευταία ταινία του, ούτως ώστε να εξασφαλίσουν ευκολότερα χρηματοδότηση. Χρειάστηκε να γίνει τέσσερις φορές το «κόλπο» προτού, όντως, πραγματοποιηθεί…

Μνήμη υφασμάτινη στην εποχή του Vinted

Καθώς κοιτούσα τη Σουίντον να ξεδιπλώνει ρούχα που κοντεύουν τα εκατό χρόνια, όπως ένα παλτό του παππού της που ράφτηκε στα μέσα της δεκαετίας του ‘30, συνειδητοποίησα με μια κάποια πικρία πως είναι ελάχιστα τα ενδύματα των συγγενών μου που έχουν επιβιώσει. Από την άλλη, η σχέση μας μαζί τους έχει αλλάξει ριζικά. Ας πούμε, σπανίζουν οι αποθηκευτικοί χώροι που επιτρέπουν τέτοιου είδους «αρχείο» και επίσης, υπάρχει μια ξεχωριστή πολυτιμότητα στο να επιμηκύνεται η ζωή ενός ρούχου όταν το χαρίζεις.

Η ιδιαιτερότητα, λοιπόν, του «Biographical Wardrobe» έγκειται ακριβώς στο ότι είναι αδύνατο να ταυτιστείς με όσα βλέπεις και ακούς, αλλά αβίαστα ανατρέχεις στη δική σου ντουλάπα αναμνήσεων. Δεν έχουμε όλοι ένα σαφώς εξακριβωμένο γενεαλογικό δέντρο που φτάνει μέχρι τον 9ο αιώνα μ.Χ.(!), όμως, οι περισσότεροι δε θα ξεχάσουμε ποτέ ένα πανωφόρι που μας προστάτευσε από εχθρικούς χειμώνες ή τη μυρωδιά των ρούχων που φορούσαν οι γονείς μας. Η δεύτερη ως τώρα εμφάνιση της Σουίντον στην Αθήνα αποδείχθηκε ξεκάθαρα η πιο εξομολογητική, προσφέροντας τη σπάνια ευκαιρία του πλησιάσματος προς μια αυθεντικά «larger than life» προσωπικότητας. Εάν χωρά μια μικρή, καλοπροαίρετη κριτική στο έργο, αυτή θα ήταν πως το κείμενο της περφόρμανς δεν ήταν πάντα τόσο καθηλωτικό όσο η Σουίντον, χάρη στο εκτόπισμά της, το έκανε να ακούγεται. Από την άλλη, χωρά να αποδείξει και τίποτα σε κανέναν; Μάλλον όχι.