Η λατρεία των ποιμένων| H ιστορία του τελευταίου αριστουργήματος του El Greco

Η Προσκύνηση των Ποιμένων ολοκληρώθηκε μεταξύ 1612 και 1614, τη χρονιά που ο κορυφαίος ζωγράφος έφυγε από τη ζωή.  Το αξιοσημείωτο είναι ότι το ζωγράφισε για να διακοσμήσει τον τάφο του στο μοναστήρι του Santo Domingo el Antiguo στο Τολέδο. Καθώς οι άγγελοι πρόσεχαν τον Ιησού κατά τη γέννηση, ο Ιησούς θα πρόσεχε τον ζωγράφο κατά τον θάνατο.

 

Ο Έλληνας. Ο Kρητικός ζωγράφος, γλύπτης και αρχιτέκτονας της Ισπανικής Αναγέννησης, με το σπουδαίο έργο του έκανε τους Έλληνες υπερήφανους σε όλον το κόσμο. Το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του το πέρασε μακριά από την πατρίδα του. Οι περισσότερες δημιουργίες του έγιναν στην Ιταλία και στην Ισπανία. Η αρχική του εκπαίδευση έγινε στη γενέτειρά του, την Κρήτη, και αργότερα ταξίδεψε στη Βενετία. Εκεί δέχτηκε μεγάλη ώθηση από τους μεγαλύτερους δασκάλους της ιταλικής τέχνης, όπως τον Τιντορέττο και τον Τιτσιάνο.Το 1577 εγκαταστάθηκε στο Τολέδο, όπου έζησε μέχρι το τέλος της ζωής του, ολοκληρώνοντας ορισμένα από τα κορυφαία έργα του. O El Greco υπήρξε ο πρώτος καλλιτέχνης που εξαιρέθηκε από τη φορολογία στην Ισπανία. Το 1606 αρνήθηκε να πληρώσει φόρους, καθώς θεωρούσε πως ο ζωγράφος είναι ελεύθερο επάγγελμα. Ακόμα, πίστευε ότι ήταν καταξιωμένος και μοναδικός ζωγράφος και ποτέ δεν ζωγράφιζε με τιμή που είχε προσυμφωνηθεί. Αυτό δημιουργούσε παρεξηγήσεις. Συχνά οι αμοιβές ήταν λιγότερες από ό,τι ζητούσε και αναγκαζόταν να λύνει τις διαφορές του δικαστικώς.

“Η λατρεία των ποιμένων” ολοκληρώθηκε από τον Ισπανό ζωγράφο της Αναγέννησης τον τελευταίο χρόνο της ζωής του για έναν πολύ συγκεκριμένο σκοπό. Ας ρίξουμε μια πιο προσεκτική ματιά σε αυτό το αριστούργημα που έχει μια ιδιαίτερα αξιοσημείωτη ιστορία.

1. Ο συμβολισμός του έργου

 Το έργο τέχνης απεικονίζει τους βοσκούς που ήρθαν στη Βηθλεέμ για να γιορτάσουν τη γέννηση του νεογέννητου Υιού του Θεού, μαζί με τους αγγέλους που κυκλώνουν από πάνω τους.  Ο El Greco είχε βαθιά θρησκευτικές  πεποιθήσεις και η τάση του προς τον μυστικισμό αποδίδεται τους πίνακές του με σκιώδη πεποίθηση. «Η Προσκύνηση των Ποιμένων» απεικονίζει την εκστατική υποδοχή της γέννησης του Χριστού. Οι άγγελοι αιωρούνται και οι βοσκοί γονατίζουν, ενώ το φως και το σκοτάδι συνθέτουν μια αίσθηση δέους. Το όψιμο έργο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου (El Greco) χαρακτηρίζεται από μια αφαιρετική τάση και τη σχεδόν χορευτική, ανήσυχη κίνηση. Εδώ, οι χειρονομίες των βοσκών δείχνουν τον ενθουσιασμό και την κατάπληξή τους για τη γέννηση του Ιησού. Ο El Greco έφτιαχνε συχνά αντίγραφα ή παραλλαγές σημαντικών συνθέσεων και αυτή η εικόνα -πολύ υψηλής ποιότητας- επαναλαμβάνει τα χαρακτηριστικά ενός πίνακα που έγινε για τον Juan de Ribera- πατριάρχη Αντιοχείας και αρχιεπίσκοπο της Βαλένθια.

2. Ολοκληρώθηκε τον τελευταίο χρόνο της ζωής του  Δομήνικου Θεοτοκόπουλου

Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος γεννήθηκε στο Βασίλειο της Κάντιας, ένα νησί που σήμερα ανήκει στην Ελλάδα και είναι γνωστό ως Κρήτη. Αυτό το νησί ήταν μέρος της Δημοκρατίας της Βενετίας κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου και μετακόμισε στη Βενετία γύρω στο 1567.

Αφού έμεινε στην Ιταλία για πάνω από μια δεκαετία, πήγε στη Μαδρίτη και τελικά εγκαταστάθηκε στο Τολέδο, μια πολύ μικρότερη πόλη της Ισπανίας. Εδώ δημιούργησε τα περισσότερα από τα αριστουργήματά του, συμπεριλαμβανομένου του “View of Toledo” που απεικονίζει την πόλη στην οποία έζησε και εργάστηκε.

Η Προσκύνηση των Ποιμένων ολοκληρώθηκε μεταξύ 1612 και 1614, τη χρονιά που ο κορυφαίος ζωγράφος έφυγε από τη ζωή.  Το αξιοσημείωτο είναι ότι το ζωγράφισε για να διακοσμήσει τον τάφο του στο μοναστήρι του Santo Domingo el Antiguo στο Τολέδο. Καθώς οι άγγελοι πρόσεχαν τον Ιησού κατά τη γέννηση, ο Ιησούς θα πρόσεχε τον ζωγράφο κατά τον θάνατο.

3. Ο πίνακας παρουσιάζει χαρακτηριστικά στοιχεία της τεχνικής του El Greco 

Παρόλο που ο El Greco επηρεάστηκε από μια μεγάλη ποικιλία καλλιτεχνών, κυρίως από αυτούς που συνάντησε στην Ιταλία, διατηρούσε πάντα το μοναδικό του στυλ. Αυτό σημαίνει επίσης ότι κατάφερε να γίνει ένας από τους καλλιτέχνες με τη μεγαλύτερη επιρροή στην ιστορία.

Τα έργα του είναι προάγγελοι αυτών των εξπρεσιονιστών καλλιτεχνών και των κυβιστών καλλιτεχνών – και τα δύο κινήματα τέχνης που εμφανίστηκαν αρκετούς αιώνες αργότερα.

Η επιρροή της Ενετικής Αναγέννησης και άλλων μανιεριστών καλλιτεχνών δεν έβρισκε πάντα εκτίμηση στους συγχρόνους του. Τα δραματικά εφέ, η έντονη αντίθεση φωτός και σκότους και το περίεργο σχήμα των σωμάτων είναι χαρακτηριστικά αυτού του αξιοσημείωτου καλλιτέχνη.

3. Οι άγγελοι μπορεί να δώσουν μια ένδειξη για το μέρος που λείπει από ένα άλλο έργο

Το θέμα του πίνακα είναι ένα από τα πιο συνηθισμένα στη χριστιανική τέχνη. Απεικονίζει τη στιγμή λίγο μετά τη γέννηση του Ιησού Χριστού. Οι βοσκοί λέγεται ότι έφτασαν λίγο μετά τη γέννηση του βρέφους.

Το βρέφος φαίνεται να εκπέμπει φως που διαπερνά τα πρόσωπα και τα μέρη του σώματος των έκθαμβων βοσκών που παρακολουθούν τη σκηνή.

Στο επάνω μέρος υπάρχει μια ομάδα αγγέλων που φαινομενικά ολοκληρώνει  τη σύνθεση, ένα αξιοσημείωτο ταλέντο του καλλιτέχνη. Υποτίθεται ότι αυτή η ομάδα αγγέλων μπορεί να μοιάζει με το τμήμα που λείπει από το «The Opening of the Fifth Seal», ενός πολύ παρόμοιου έργου τέχνης του El Greco.

Λεπτομέρεια του πάνω τμήματος του πίνακα 

5. Ο πίνακας παρέμεινε εκεί που θάφτηκε αρχικά ο El Greco

Ο πίνακας ολοκληρώθηκε για να τοποθετηθεί πάνω από τον τάφο του ζωγράφου, και αυτό συνέβη και στην πραγματικότητα. Αυτό το μέρος ονομάζεται Μοναστήρι του Αγίου Δομίνικου του Σιλού, ακριβώς στην καρδιά της πόλης του Τολέδο.

Ο πίνακας κρεμόταν στο παρεκκλήσι που στέγαζε αρχικά τον τάφο του El Greco και παρέμεινε εκεί μέχρι τον 20ο αιώνα. Τα λείψανα του ζωγράφου μεταφέρθηκαν σε άλλη εκκλησία στο Τολέδο λίγα μόλις χρόνια αργότερα.

6. Το έργο εκτίθεται στο πιο διάσημο μουσείο της Ισπανίας

Ο πίνακας κρεμόταν στο μοναστήρι που κάποτε περιείχε τον τάφο του El Greco μέχρι το έτος 1954. Αυτή ήταν η χρονιά που το ισπανικό κράτος αγόρασε τον πίνακα.

Το μετέφεραν αμέσως στη σημερινή τοποθεσία του πίνακα, στο Museo del Prado στο κέντρο της Μαδρίτης. Βρίσκεται στο δωμάτιο 009B στο πιο διάσημο μουσείο της Ισπανίας.

Museo del Prado στη Μαδρίτη 

7. Η λατρεία των ποιμένων είναι ένα από τα μεγαλύτερα έργα του El Greco

Παρόλο που ο El Greco ζωγράφισε μερικούς μικρότερους πίνακες, το μεγαλύτερο μέρος του έργου του αποτελείται από σχετικά μεγάλα έργα. Όχι τόσο μεγάλοι όσο κάποιοι από τους άλλους μανιεριστές καλλιτέχνες που είδε σίγουρα στη Βενετία- όπως τα έργα του Veronese και του Tintoretto- αλλά και πάλι αρκετά μεγάλοι.

Αυτό το έργο έχει διαστάσεις 319 × 180 εκατοστά (126 × 71 ίντσες) που το καθιστά ένα από τα μεγαλύτερα από τα πιο διάσημα έργα του.

8. Οι φιγούρες που δείχνουν λατρεία στο θείο βρέφος

Οι βοσκοί και οι δύο γονείς μαζί με τους αγγέλους δεν είναι οι μόνες φιγούρες που λατρεύουν το παιδί. Είναι δύσκολο να το παρατηρήσετε αρχικά, αλλά υπάρχει επίσης ένα βόδι που φαίνεται να γονατίζει ακριβώς μπροστά στον νεογέννητο Ιησού Χριστό.

Λεπτομέρεια του γονατιστού βοδιού 

9. Το “ταξίδι” του πίνακα

 Ο λόγος για τον οποίο τα λείψανα του Ελ Γκρέκο εκτάφηκαν στη Μονή του Αγίου Δομίνικου του Σιλού το 1608, περίπου 4 χρόνια μετά τον θάνατό του, ήταν μια διαμάχη μεταξύ των Κιστεριανών μοναχών και του γιου του Ελ Γκρέκο, Χόρχε Μανουέλ .

Αυτό τελικά συνέβη, αλλά ο πίνακας παρέμεινε αξιοσημείωτα μέσα στο παρεκκλήσι έως ότου αποκτήθηκε από το ισπανικό κράτος το 1954. Ο Χόρχε Μανουέλ ήταν ένας καλλιτέχνης από μόνος του και παρόλο που ήταν σχετικά ικανός ζωγράφος και ένας ικανός αρχιτέκτονας που εργάστηκε επίσης στον καθεδρικό ναό του Τολέδο, δεν πλησίασε ποτέ την φήμη του πατέρα του .

10. Το προπαρασκευαστικό σκίτσο

 Η έκδοση του πίνακα στο Μουσείο Πράδο στη Μαδρίτη δεν είναι η μόνη εκδοχή. Ένα προπαρασκευαστικό σκίτσο που ολοκληρώθηκε από το εργαστήριο του καλλιτέχνη ανήκει στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης στη Νέα Υόρκη.

Αυτός ο πίνακας πιστεύεται ότι δημιουργήθηκε περίπου την ίδια εποχή που ο El Greco ολοκλήρωσε την κύρια έκδοση του έργου.

11. Οι πίνακες για τη Μονή του Αγίου Δομινίκου του Σιλού

 “Η Προσκύνηση των Ποιμένων” δεν είναι το μόνο έργο που ολοκλήρωσε ο El Greco για τη Μονή του Αγίου Δομίνικου του Σιλού. Πολύ πριν ολοκληρώσει το τελευταίο έργο της ζωής του, ζωγράφισε ήδη ένα έργο που ονομάζεται “The Assumption of the Virgin” (Η Κοίμηση της Θεοτόκου).

Αυτό το έργο ολοκληρώθηκε το 1577 και δεν παρέμεινε στην Ισπανία. Τώρα εκτίθεται δημόσια στο Ινστιτούτο Τέχνης του Σικάγο και ένα αντίγραφο διακοσμεί τον βωμό της εκκλησίας στο Τολέδο.