Sophie Taeuber-Arp | Μόνο όταν μπεις στον εαυτό σου και προσπαθήσεις να είσαι απόλυτα αληθινή, θα καταφέρεις να φτιάξεις κάτι που αξίζει

 «Μόνο όταν μπεις στον εαυτό σου και προσπαθήσεις να είσαι απόλυτα αληθινή, θα καταφέρεις να φτιάξεις κάτι που αξίζει.» Sophie Taeuber-Arp

Κατά τη διάρκεια της καριέρας της, έδειξε την επιθυμία να κάνει όμορφα πράγματα, με ένα επίπεδο ακρίβειας που θα γινόταν το χαρακτηριστικό της, σε μια μεγάλη ποικιλία καλλιτεχνικών αναζητήσεων. 

Η Sophie Taeuber-Arp ήταν μια παραγωγική, πολυεπιστημονική Ελβετίδα καλλιτέχνιδα που δραστηριοποιήθηκε στις αρχές του 20ου αιώνα. Εργάστηκε ως σχεδιάστρια σε κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα, χάντρες, κοστούμια, έπιπλα και εσωτερικούς χώρους, καθώς υπήρξε και καθηγήτρια εφαρμοσμένων τεχνών, κουκλογράφος, αρχιτέκτονας, ζωγράφος, γλύπτης, εικονογράφος και συντάκτης περιοδικού. Μέσα από την καλλιτεχνική της παραγωγή και τις επαγγελματικές της συμμαχίες, αμφισβήτησε με συνέπεια τα ιστορικά όρια που διαχωρίζουν την καλές τέχνες από τη χειροτεχνία και το σχέδιο.

Πειραματίστηκε με μέσα που κυμαίνονται από υφάσματα μέχρι ξύλο. Γνωστή για την δεξιοτεχνία της στη γεωμετρική αφαίρεση, το ενσωμάτωσε στη διακόσμηση εσωτερικών χώρων, τη ζωγραφική και το σχέδιο υφασμάτων. Συνδέθηκε με τον Ντανταϊσμό και δημιούργησε μαριονέτες, γλυπτά και παραστάσεις σύμφωνα με τη στιγμή. Παραβλέπεται από τον θάνατό της το 1943, εξακολουθεί να αναγνωρίζεται ως σημαντική προσωπικότητα της συγκεκριμένης τέχνης και του κονστρουκτιβισμού. Συμμετείχε σε πολλές εκθέσεις και δίδαξε σε πανεπιστήμια καθ `όλη τη διάρκεια της καριέρας της, αφήνοντας μια κληρονομιά μέσα από το έργο της που παρουσίασε και τον αντίκτυπό της στους φοιτητές.

Λίγα λόγια για τη ζωή της

Η Sophie Henriette Gertrud Taeuber γεννήθηκε στο Νταβός της Ελβετίας το 1889 ως το μικρότερο από τα πέντε παιδιά. Ο Πρώσος πατέρας της ήταν φαρμακοποιός και η Ελβετίδα μητέρα της βοήθησε στη λειτουργία του φαρμακείου μέχρι που ο πατέρας της πέθανε από φυματίωση όταν εκείνη ήταν δύο ετών. Η οικογένειά της μετακόμισε στο Τρόγκεν, όπου η μητέρα της ίδρυσε μια πανσιόν. Το 1906, παρακολούθησε μια εμπορική σχολή στο St. Gallen και σπούδασε σχέδιο υφασμάτων, το οποίο εμπνεύστηκε από το πάθος της για το ράψιμο που της δίδαξε η μητέρα της.

Δύο χρόνια αργότερα, η Taeuber μετακόμισε στο Μόναχο στη σχολή του Γερμανού καλλιτέχνη Wilhelm von Debschitz. Ανάμεσα στα δύο χρόνια που φοιτούσε στο εργαστήριό του, παρακολούθησε ένα χρόνο στη Σχολή Τεχνών και Χειροτεχνίας στο Αμβούργο. Με την έναρξη του Α` Παγκοσμίου Πολέμου το 1914, επέστρεψε στην Ελβετία και εντάχθηκε στην ελβετική συλλογική καλλιτεχνών Schweizerischer Werkbund το επόμενο έτος. Την ίδια χρονιά σπούδασε στο Laban School of Dance της Ζυρίχης και έγινε μέλος μιας ομάδας καλλιτεχνών του Monte Verita στην Ascona.

Dada Head από τη Sophie Taeuber-Arp, Φωτογραφία από τον Wolfgang Morell, μέσω των New York Times

Εκεί γνώρισε τον καλλιτέχνη Dada Jean Arp σε μια έκθεση στην Tanner Gallery το 1915. Παντρεύτηκαν επτά χρόνια αργότερα και έγιναν δημιουργικοί συνεργάτες. Ήταν καθηγήτρια κλωστοϋφαντουργίας στη Σχολή Εφαρμοσμένων Τεχνών της Ζυρίχης από το 1916 έως το 1929. Συνδέθηκε με τη Ζυρίχη κατά τη διάρκεια εκείνης της περιόδου μέσω του καλλιτεχνικού νυχτερινού κέντρου Cabaret Voltaire και συνυπέγραψε το Μανιφέστο του Ντάντα της Ζυρίχης το 1918.

Το 1926, το ζευγάρι μετακόμισε στο Στρασβούργο της Γαλλίας και της ανέθεσαν να σχεδιάσει κονστρουκτιβιστικούς εσωτερικούς χώρους για εμβληματικά κτίρια όπως το Café de l`Aubette. Έγιναν Γάλλοι πολίτες και μετακόμισαν σε ένα σπίτι έξω από το Παρίσι στο MEudon/Val-Fleury. Η Taeuber-Arp συνδέθηκε με την ομάδα αφηρημένων καλλιτεχνών Cercle et Carré τη δεκαετία του `30 και την ομάδα Abstraction-Création από το 1931-1934. Στα τέλη της δεκαετίας του `30, δημιούργησε μια κονστρουκτιβιστική επιθεώρηση με το όνομα Plastique στο Παρίσι και εντάχθηκε στην ένωση Ελβετών ζωγράφων γνωστή ως Allianz. Για να γλιτώσει από τη ναζιστική κατοχή, το ζευγάρι κατέφυγε στο Grasse της Γαλλίας και ίδρυσε μια αποικία τέχνης το 1940. Δύο χρόνια αργότερα, κατέφυγαν ξανά στην Ελβετία. Σε ένα ατύχημα, η Taeuber-Arp έφυγε από τη ζωή το 1943 λόγω τυχαίας δηλητηρίασης από μονοξείδιο του άνθρακα.

Κονστρουκτιβισμός

Elementary Forms by Sophie Taeuber-Arp, 1917, μέσω It’s Nice That

Η Sophie Taeuber-Arp σπούδασε σχέδιο υφασμάτων στη Σχολή Εφαρμοσμένων Τεχνών στο Saint Gallen της Ελβετίας από το 1908-1910. Μετά την παρακολούθησή της εκεί, μετακόμισε στο Μόναχο για να συνεχίσει να σπουδάζει σχέδιο κλωστοϋφαντουργίας, υφαντουργία και χάντρες. Μεταξύ 1916 και 1929, δίδαξε σχέδιο υφασμάτων στη Σχολή Εφαρμοσμένων Τεχνών της Ζυρίχης. Μέσω των υφασμάτων της, ανέπτυξε ένα άκρως κονστρουκτιβιστικό στυλ. Η κίνηση του Κονστρουκτιβισμού  ιδρύθηκε το 1915 από έναν Ρώσο καλλιτέχνη και ορίστηκε από τις γεωμετρικές μορφές και θεωρούσε την τέχνη ως μέσο βιομηχανικής παραγωγής.

Ένα από τα πρώτα της παραδείγματα των κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα κατηγοριοποιείται ως Κονστρουκτιβιστικές Στοιχειώδεις Μορφές (1917). Αυτό το κομμάτι σχεδιάστηκε για να κρεμιέται σε έναν τοίχο σαν πίνακας ζωγραφικής, κάτι που ήταν επαναστατικό για το κέντημα. Εκείνη την εποχή, οι καλές τέχνες δεν είχαν αναγνωρίσει πλήρως την αφαίρεση ως καλλιτεχνική πρακτική, έτσι παρήγαγε μη αναπαραστατικό έργο μέσω των υφασμάτων της. Πέρα από την καινοτομία της, το εν λόγω έργο αποκαλύπτει τη σε βάθος κατανόηση του χρώματος και του σχήματος. Η Taeuber-Arp ήταν μια σημαντική προσωπικότητα σε σχέση με τον εφευρετικό συνδυασμό τέχνης και design. Ένα “πάντρεμα” που έπρεπε να διαδοθεί. 

Café de l`Aubette σχεδιασμένο από τη Sophie Taeuber-Arp, φωτογραφία από τον Claude-Truong-Ngoc, 2006, μέσω Metalocus

Εκτός από το κονστρουκτιβιστικό σχέδιο κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων, αυτό το στυλ μεταφράστηκε και στις πρακτικές του εσωτερικού σχεδιασμού της. Ενσωματώνοντας αφηρημένες έννοιες που δεν είχαν ξαναδεί σε έναν εσωτερικό χώρο, η Taeuber-Arp δημιούργησε μια μοντερνιστική εμφάνιση που ανέπτυξε πριν εφευρεθεί το εντυπωσιακό σχέδιο Bauhaus. Μαζί με τον σύζυγό της Jean Arp και τον avant-garde καλλιτέχνη Theo van Doesburg, εργάστηκε στο σχεδιασμό του Café de l`Aubette στο Στρασβούργο της Γαλλίας από το 1926-1928.

Ο χώρος ήταν γεμάτος με γεωμετρικά σχήματα με σκληρές άκρες που διείσδυσαν όχι μόνο στους τοίχους αλλά και στα τραπέζια και τις καρέκλες. Έδωσε έμφαση στην ενότητα και την αρμονία στο σχέδιό της, χρησιμοποιώντας ουτοπικές ιδέες για να παράγει ομορφιά. Πριν ακόμη περάσει μια δεκαετία από τη δημιουργία του, καταστράφηκε από Πάρτι των Ναζί μετά την ταμπέλα εκφυλισμένη τέχνη. Έκτοτε έχει αναστηλωθεί και θεωρείται η “Capella Sistina” της αφηρημένης τέχνης.

Ντανταϊσμός

Η Sophie-Taeuber-Arp παίζει στο Galerie Dada, Ζυρίχη, 1917, μέσω των New York Times

Επειδή η Ελβετία παρέμεινε ουδέτερη σε όλη τη διάρκεια του Α` Παγκοσμίου Πολέμου, έγινε ένα ασφαλές καταφύγιο για τους καλλιτέχνες να εκφράζονται ελεύθερα. O Ντανταϊσμός γεννήθηκε στον απόηχο του πολέμου καθώς οι καλλιτέχνες επαναστάτησαν ενάντια στις κοινωνικές συμβάσεις που πίστευαν ότι επιδείνωσαν τη σύγκρουση. Ως μία από τις λίγες γυναίκες καλλιτέχνες που συνδέονται με αυτό το κίνημα, η Taeuber-Arp έσπασε τα εμπόδια και πειραματίστηκε με την απόδοση, το κολάζ και τη γλυπτική κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Το 1916, δημιούργησε ένα αντικείμενο χωρίς τίτλο από βερνικωμένο και λακαρισμένο ξύλο, σήμερα γνωστό ως Dada Bowl. Μετέτρεψε ένα παραδοσιακά λειτουργικό αντικείμενο σε ένα διφορούμενο, ένα χειροποίητο αντικείμενο που φαινομενικά είναι κατασκευασμένο από μηχανή. Ο συνδυασμός εφαρμοσμένων και καλών τεχνών ήταν ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα της avant-garde.

Το 1917 πραγματοποίησε μια από τις πιο εμβληματικές της παραστάσεις στα εγκαίνια της Galerie Dada της Tzara. Φορώντας μια μάσκα που δημιούργησε ο Ρουμάνο-Ισραηλινός καλλιτέχνης Marcel Janco, η Taeuber-Arp χόρεψε σε ποιήματα που έγραψε ο Γερμανός καλλιτέχνης Hugo Ball. Φορούσε συχνά μάσκες και χρησιμοποιούσε ψευδώνυμα ως ερμηνεύτρια. Τόσο οι φοιτητές όσο και οι καθηγητές της Σχολής Εφαρμοσμένων Τεχνών της Ζυρίχης αποθαρρύνθηκαν να συσχετιστούν με την πρωτοπορία. Αλλά αφού δίδαξε εκεί για λίγο, ο διευθυντής του σχολείου της ζήτησε να δημιουργήσει μαριονέτες για το έργο King Stag.

Deramo, The King της Sophie Taeuber-Arp, 1918, via MoMA, Νέα Υόρκη

Με την επιτυχία αυτών των μαριονέτων, σχεδίασε ένα σετ ξύλινων κεφαλών το 1920 που ονομάζεται Κεφάλια Ντανταισμού. Βασίστηκαν σε μοντέλα που χρησιμοποιούσαν οι κατασκευαστές καπέλων και ήταν διακοσμημένα με στολίδια με χάντρες. Ως αποτέλεσμα του συνδυασμού χειροτεχνίας και καλών τεχνών και των αφηρημένων ανθρώπινων προσώπων τους, είναι χαρακτηριστικά έργα του Ντανταϊσμού. Απομακρύνθηκε από το να ορίσει τον εαυτό της ως Ντανταϊστή όταν το κίνημα έφτασε στο mainstream. Ο ριζοσπαστισμός και η ανοησία ήταν δύο βασικά στοιχεία του Ντανταϊσμού και με την αυξανόμενη δημοτικότητά του, η Taeuber-Arp θεώρησε αυτή τη μετάβαση ως ειρωνική με αρνητικό τρόπο.

Οι πίνακες 

Σύνθεση Κύκλων και Ημικυκλών από τη Sophie Taeuber-Arp, 1935, via Buffalo AKG Art Museum

Παρόμοια με τη συσχέτισή της με τον κονστρουκτιβισμό, το έργο της Sophie ήταν χαρακτηριστικά συγκεκριμένο. Ένα κίνημα που ορίστηκε για πρώτη φορά το 1930 από την Doesburg αλλά υπήρχε πριν από τότε, περιελάμβανε τέχνη που επικεντρωνόταν στη γεωμετρική αφαίρεση που δεν είχε συμβολισμό και ρεαλισμό. Εκτός από τα προαναφερθέντα μέσα με τα οποία ασχολήθηκε, η Taeuber-Arp ήταν επίσης ζωγράφος. Χρησιμοποιούσε γκουάς σε χαρτί για η Σύνθεση Κύκλων και Ημικυκλίων δημιουργήθηκε το 1935. Η επιλογή των χρωμάτων της και ο συνδυασμός των δύο σχημάτων δίνουν στον πίνακα μια αίσθηση κίνησης. Ως avant-garde χορεύτρια και performer, η τέχνη της κίνησης κυριαρχούσε στη ζωή της. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ανήκε στην ομάδα Abstraction-Création στο Παρίσι, η οποία εκτιμούσε ιδιαίτερα τη γεωμετρική αφηρημένη τέχνη όπως αυτό το κομμάτι.

Πέντε χρόνια νωρίτερα, η Taeuber-Arp συνδέθηκε με τη συλλογικότητα καλλιτεχνών με το όνομα Cercle et Carre (Κύκλος και Τετράγωνο), που δημιουργήθηκε το 1930. Εκείνη την εποχή, το σουρεαλιστικό κίνημα ακμάζει, αλλά αυτή η ομάδα προτιμούσε τη γεωμετρική αφαίρεση “Σύνθεση κύκλων και επικαλυπτόμενων γωνιών” έγινε την ίδια χρονιά που ιδρύθηκε η ομάδα. Πειραματίστηκε με τη μορφή και το χρώμα χρησιμοποιώντας λάδι σε καμβά, δημιουργώντας ένταση και αρμονία ταυτόχρονα.

Composition of Circles and Overlapping Angles by Sophie Taeuber-Arp, 1930, via MoMA, Νέα Υόρκη

Η παρουσιαζόμενη γεωμετρία αναδεικνύει το απόλυτο έναντι της ανθρώπινης αναπαράστασης. Είναι εμφανείς μερικές διαφορετικές διχοτομίες: μαύρο και άσπρο, κύκλος και τετράγωνο και κόκκινο και μπλε. Αν και χρησιμοποιείται αντίθεση, αυτά τα στοιχεία σύγκρουσης εξισορροπούν το ένα το άλλο. Αυτός ο πίνακας είναι ένα παράδειγμα ενός καθοριστικού κομματιού στο χαρτοφυλάκιο της Taeuber-Arp που δημιουργήθηκε με ένα παραδοσιακό μέσο τέχνης. Ωστόσο, οι κάθετες και οριζόντιες γραμμές που ενσωματώνονται αντικατοπτρίζουν το πάθος της για τις εφαρμοσμένες τέχνες.

«Η επιθυμία να εμπλουτιστούν και να ωραιοποιηθούν τα πράγματα δεν μπορεί να ερμηνευτεί υλιστικά, δηλαδή με την έννοια της αύξησης της αξίας τους ως κτήματα. μάλλον, πηγάζει από το ένστικτο της τελειότητας και τη δημιουργική πράξη».

Η Taeuber-Arp πέρασε τα τελευταία της χρόνια στην εξορία στη Νότια Γαλλία κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής. Σε αυτή την τελευταία φάση της καριέρας της, συνέβαλε στα έντυπα χαρτοφυλάκια5 Κατασκευές + 5 Συνθέσεις και10 Προέλευση, που δημοσιεύτηκαν από την ένωση Ελβετών μοντέρνων καλλιτεχνών Allianz, και έκανε μια σειρά από πληθωρικά γραμμικά σχέδια που φαίνονται αυτοσχέδια αλλά στην πραγματικότητα σχεδιάζονται και εκτελούνται με ακρίβεια. Μετά τον αιφνίδιο θάνατο της Taeuber-Arp, η Arp εργάστηκε για να προωθήσει την κληρονομιά της, εν μέρει με την παραγωγή μιας σειράς μεταθανάτων «αναδημιουργιών» των έργων τέχνης της.

Η Sophie Taeuber-Arp ήταν μια απίστευτα πολυτάλαντη εικαστικός που συχνά επισκιαζόταν από τον σύζυγό της. Σήμερα, όμως, θεωρείται σημαντική πρωτοπόρος για το συνδυασμό των καλών τεχνών με τη χειροτεχνία και το σχέδιο.