Aποστάσεις Ευγενείας

Photografic performance by Spencer Tunick

Η ουρά στο ταχυδρομείο ήταν τεράστια. Ήμουν 17^η . Ατημέλητες νοικοκυρές, παππούδες, μηχανόβιοι με το κράνος στο χέρι, πιτσιρίκες στέκονταν μπροστά μου βαριεστημένοι περιμένοντας να έρθει η σειρά τους. Η μικρή αίθουσα μύριζε συνωστισμό – αυτήν την ακαθόριστη μυρωδιά που αναδύουν πολλοί άνθρωποι μαζί. Κάθε φορά που η πόρτα άνοιγε και κάποιος καινούργιος προστιθετο  στο convoy μας, μια καθιστή γιαγιά του μοίραζε αριθμό προτεραιότητας «Εσύ είσαι μετά τον κύριο με το μπλε σακίδιο».

Μπροστά μου ήταν ένα ξανθό κορίτσι γύρω στα 25. Φορούσε ένα λουλουδάτο φόρεμα, κι ήταν μάλλον ό,τι πιο χρωματιστό υπήρχε μες στη μικρή αίθουσα.

Πίσω μου είχα έναν λαϊκό νευρικό πενηντάρη, που μάσαγε τσίχλα κι έπαιζε κάποιο παιχνίδι στο κινητό του στη διαπασών. Όσο η ουρά προχωρούσε, τόσο η απόσταση ανάμεσα σε κείνον και σε μένα μίκραινε. Μπορούσα πλέον ν’ ακούσω όλους τους ήχους που έκανε με το στόμα του, ενώ όσο πλησίαζε, με τύλιγε μια μυρωδιά μπαγιάτικου καπνού και μέντας.

Στο επόμενο βήμα, ένιωσα το κινητό του ν’ ακουμπά την πλάτη μου. Γύρισα εκνευρισμένη: «Μπορείτε να πάτε πιο κει παρακαλώ; Μπορείτε να μην μ’ ακουμπάτε;»

«Γιατί, τι θα πάθεις, θα σε μαγαρίσουμε δηλαδή;» μου πέταξε με ύφος βαρύμαγκα.

«Γιατί είναι ο προσωπικός μου χώρος. Δεν θέλω να μ’ ακουμπάτε, καταλάβατε;»

Με κοίταξε σαν να είχα μόλις κατέβει από τον Άρη, έσκασε ένα ειρωνικό γελάκι κι έκανε ένα βήμα πίσω. Το περιστατικό έφερε χωροταξική αναστάτωση. Στα επόμενα λεπτά όλοι διόρθωναν τις αποστάσεις μεταξύ τους. Τις αποστάσεις ευγενείας. Αλλά πώς ορίζονται αυτές; Γιατί για κάποιους ανθρώπους η σωματική επαφή τους με αγνώστους είναι τόσο ενοχλητική, ενώ σε άλλους περνά απαρατήρητη;

Αρκεί να καθίσει κανείς έξω από το προαύλιο ενός σχολείου για να καταλάβει πώς εξελίσσεται η σωματική επαφή. Όσο μικρότερα είναι τα παιδιά, τόσο πιο πολύ αγγίζονται, σπρώχνονται, συνωστίζονται. Στις τελευταίες τάξεις του λυκείου οι αποστάσεις που τηρούν μαρτυρούν και τις υπάρχουσες σχέσεις. Αλλά ακόμα κι εκεί επικρατεί ένα είδος αθωότητας. Δεν έχει ακόμα εισβάλλει στη ζωή τους η αυστηρότητα των επαγγελματικών σχέσεων, δεν έχουν μάθει ακόμα να προφυλάσσουν αυτό που ονομάζεται «ζωτικός χώρος», δεν έχουν αισθανθεί απειλούμενοι.

Ένας από τους πρώτους που μελέτησε εκτενώς το θέμα του προσωπικού χώρου που έχει ανάγκη ένας άνθρωπος για να αισθάνεται ασφάλεια και άνεση μέσα στο κοινωνικό σύνολο, είναι ο καθηγητής ανθρωπολογίας και κοινωνικών επιστημών EdwardT. Hall, ο οποίος το 1963 ανέπτυξε την θεωρία της Προξημικής (Proxemics). Σύμφωνα με αυτήν οι αποστάσεις που κρατάμε από τους άλλους εξαρτώνται από την σχέση που έχουμε μαζί τους. Συγκεκριμένα, στις πολύ στενές σχέσεις, η σωματική απόσταση κυμαίνεται μεταξύ 15 και 40 εκατοστών, στις φιλικές σχέσεις μεταξύ 45 και 125 εκατοστών, στις κοινωνικές σχέσεις μεταξύ 120 και 360 εκατοστών, ενώ με τους αγνώστους η απόσταση ξεπερνά τα 360 εκατοστά.

Υπάρχουν όμως και άλλοι παράγοντες που επηρεάζουν τα κριτήρια που ορίζουν τον προσωπικό χώρο, όπως οι πολιτισμικές καταβολές. Στις βόρειες χώρες με ψυχρό κλίμα (αλλά και στην Ιαπωνία) οι άνθρωποι συνηθίζουν να κρατούν μεγαλύτερες αποστάσεις ο ένας από τον άλλον και να αγγίζονται λιγότερο. Η χρήση των χεριών τους επίσης, είναι πολύ πιο περιορισμένη την ώρα που μιλούν, απ’ ότι στις χώρες του Νότου και στην Αφρική, όπου συνηθίζουν να καταργούν τις αποστάσεις και να καταλαμβάνουν μεγαλύτερο χώρο με τις κινήσεις τους.

Άλλος σημαντικός παράγοντας είναι η κοινωνική τάξη. Από τον Μεσαίωνα ήδη, η άρχουσα τάξη θεωρούσε επιλήψιμη την έντονη εκδήλωση συναισθημάτων και την άσκοπη σωματική επαφή, ενώ στους κύκλους των χωρικών, συνέβαινε ως επί το πλείστον το αντίθετο.

Ο Ελβετός ζωολόγος Heini Hediger, πάνω στον οποίο βασίστηκε μεγάλο μέρος της έρευνας του Edward T. Hall, εισήγαγε το 1942 έναν νέο κλάδο στην επιστήμη της βιολογίας, που ονομάστηκε «βιολογία των ζωολογικών κήπων». Η μακρόχρονη έρευνά του επικεντρώθηκε στη μελέτη των ζώων που ζούσαν σε αυτό το πλαίσιο και άρα είχαν αναπτύξει ένα είδος κοινωνικοποίησης. Κατέληξε λοιπόν στο συμπέρασμα ότι οι αποστάσεις που κρατούσαν τα ζώα μεταξύ τους χωρίζονταν σε τρεις κατηγορίες: την απόσταση φυγής, την απόσταση επίθεσης και την απόσταση επικοινωνίας. Ο Hallαπέδειξε στην συνέχεια ότι στους ανθρώπους οι δυο πρώτες κατηγορίες έχουν εξαλειφθεί, με την έλευση του πολιτισμού, κι ότι παραμένει μόνον η κοινωνική απόσταση, αυτό που ονομάζουμε απόσταση ευγενείας.

Την ίδια στιγμή που στη Δύση διεκδικούμε τον προσωπικό μας χώρο σε κάθε έκφανση της καθημερινής ζωής, προσαρμόζοντας σε αυτό τη ρυμοτομία των πόλεών μας, την αρχιτεκτονική των σπιτιών μας και την διάπλαση κάθε δημόσιου χώρου, στις λιγότερο ευνοημένες οικονομικά χώρες οι άνθρωποι στοιβάζονται, στριμώχνονται, ασφυκτιούν από την εγγύτητα των επαφών τους.  Προφανώς ο χώρος είναι εμπορεύσιμος. Με χρήματα αγοράζει κανείς μεγαλύτερο χώρο να ζει, μεγαλύτερο αυτοκίνητο, αγοράζει κήπο, νοικιάζει μονόκλινο στο νοσοκομείο. Το χρήμα επεκτείνει τον προσωπικό μας χώρο πέραν εμών των ιδίων και σε όσα μας περιβάλλουν.

Ο ζωτικός χώρος όμως, αυτός ο αϋλος κύκλος που προστατεύει το σώμα μας και την ιδιωτικότητά του, δεν θα έπρεπε να είναι σε όλους τους ανθρώπους ίδιος και μη προσβαλλόμενος; Δεν είναι οξύμωρο να συμπιέζονται οι άνθρωποι έτσι, σ’ έναν πλανήτη που υπάρχει τόσος χώρος;

Είχε φτάσει η σειρά μου στο ταχυδρομείο. Το κινητό του πενηντάρη πίσω μου είχε σωπάσει και μασούσε την τσίχλα του διακριτικά. Δεν ένιωθα πλέον την ανάσα του στην πλάτη μου. Βγαίνοντας, με κοίταξε. Του χαμογέλασα. Η ισορροπία είχε επανέλθει.