Χατζιδάκις-Παπαμιχαήλ: Σε ποιον ανήκει τελικά η εικόνα και το έργο ενός καλλιτέχνη;
Ο νομικός Βασίλης Σωτηρόπουλος απαντά στο ερώτημα των ημερών.
Περιεχόμενα
Τα πνευματικά δικαιώματα και η προστασία τους (ή κατά περιπτώσεις η υπερβολή της) ήταν ο βασικό θέμα συζήτησης αυτή την εβδομάδα, χάρη σε δύο περιστατικά. Πρώτα ήταν η συναυλία του Μανώλη Μητσιά με τίτλο «Τα καλοτάξιδα τραγούδια του Νίκου Γκάτσου», στην οποία δεν επιτράπηκε η παρουσίαση τραγουδιών του Μάνου Χατζιδάκι, από τον θετό γιο και νόμιμο διαχειριστή του έργου του σπουδαίου συνθέτη Γιώργου Χατζιδάκι. Μερικές μέρες αργότερα, ήρθε μια δημοσίευση από τον Γιάννη Παπαμιχαήλ, γιο της Αλίκης Βουγιουκλάκη και του Δημήτρη Παπαμιχαήλ, με την οποία «απαγόρευσε» τη χρήση οποιασδήποτε φωτογραφίας αλλά και του ονόματος της μητέρας του χωρίς προηγούμενη άδεια από τον ίδιο.
Με όλα αυτά, η μικροκοινωνία των social media άστραψε και βρόντηξε, ανοίγοντας ένα πολύπαθο θέμα, αυτό των πνευματικών δικαιωμάτων το οποία στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης γίνεται ακόμα πιο περίπλοκο. Ποιος μπορεί τελικά να αποφασίζει για το καλλιτεχνικό έργο και τη χρήση του και με ποιους όρους; Και όταν μιλάμε για την όψη και το όνομα ενός καλλιτέχνη ή δημιουργού, τότε τι γίνεται; Μπορεί να το χρησιμοποιήσει οποιοσδήποτε;
Ας πιάσουμε όμως το κουβάρι απ’ την αρχή, αφήνοντας εδώ την ανακοίνωση του Γιώργου Χατζιδάκι, που εξηγεί τι συνέβη με τη συναυλία όπου ο Μητσιάς απήγγειλε αντί να τραγουδήσει τον «Γιάννη τον φονιά».
Η ανακοίνωση του Γιώργου Χατζιδάκι
«Μετά από όλα αυτά που έχουν ειπωθεί και γραφτεί, θέλω να ενημερώσω ότι ποτέ δεν απαγόρευσα στον κ. Μανώλη Μητσιά να τραγουδά το συγκεκριμένο τραγούδι. “Ο Γιάννης ο Φονιάς”, όπως και άλλα τραγούδια του Μάνου Χατζιδάκι, συμπεριλαμβάνονται στις συναυλίες του όλα αυτά τα χρόνια. Συνεπώς, όσα αναφέρονται και αναπαράγονται δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.
Η απαγόρευση είχε εξαρχής απολύτως συγκεκριμένο αντικείμενο και αφορούσε αποκλειστικά την εταιρεία παραγωγής και τη συγκεκριμένη σειρά συναυλιών που η εταιρεία αυτή διοργανώνει.
Προφανώς και συνειδητά, επιχειρείται με τρόπο αποπροσανατολιστικό η σύνδεση της απαγόρευσης αυτής με το συγκεκριμένο τραγούδι και τον κύριο Μανώλη Μητσιά, ενώ όλοι οι συμμετέχοντες γνώριζαν εδώ και μήνες, ότι για αυτή τη σειρά συναυλιών δεν τους είχε δοθεί άδεια να συμπεριλάβουν μουσικά έργα του Μάνου Χατζιδάκι. Επομένως, δεν παρουσιάζουν τα πραγματικά γεγονότα και δημιουργούν ψευδείς εντυπώσεις.
Επίσης, θέλω να τονίσω ότι αν για οποιοδήποτε λόγο η κυρία Αγαθή Δημητρούκα, δεν επιθυμούσε να συμπεριληφθούν μουσικά έργα στα οποία είναι συνδημιουργός ο Νίκος Γκάτσος, σε συναυλία του Μάνου Χατζιδάκι, θα το σεβόμουν και δεν θα το μετέτρεπα σε δημόσιο “θέαμα”.
Τέλος, οφείλουν να κατανοήσουν όλοι, ότι τα μουσικά έργα δεν ανήκουν ούτε στους ερμηνευτές που κατά καιρούς τα έχουν ερμηνεύσει, ούτε αποτελούν κοινό κτήμα, όπως άκουσα να λέγεται από μερικούς. Τα μουσικά έργα ανήκουν στους δημιουργούς τους και κατ’ επέκταση, σε αυτούς που οι δημιουργοί όρισαν να τους εκπροσωπούν.
Όποιος αμφισβητεί αυτό που είναι νομικά κατοχυρωμένο εδώ και δεκαετίες — ιδίως εάν κινείται επαγγελματικά στον καλλιτεχνικό χώρο με οποιαδήποτε ιδιότητα — είτε στερείται βασικών γνώσεων για την πνευματική ιδιοκτησία, είτε έχει ιδιοτελή κίνητρα.
Γιώργος Χατζιδάκις».
Μπορεί ένας κληρονόμος να απαγορεύσει την παρουσίαση ενός καλλιτεχνικού έργου;
Και ερχόμαστε τώρα και ρωτάμε: Μπορεί ένας κληρονόμος να αποκλείσει την παρουσίαση ενός καλλιτεχνικού έργου από συγκεκριμένα άτομα/σε συγκεκριμένες περιστάσεις και με ποιους περιορισμούς; Ο νομικός Βασίλης Σωτηρόπουλος μας δίνει την απάντηση.
«Ο κληρονόμος πνευματικών δικαιωμάτων, για 70 χρόνια μετά τον θάνατο του δημιουργού έχει το δικαίωμα να αδειοδοτεί ή να μην αδειοδοτεί την χρήση των έργων. Επομένως, για όλο αυτό το χρονικό διάστημα έχει πλήρη ευχέρεια να αποκλείσει την εκάστοτε παρουσίαση του έργου. Το δικαίωμα είναι απόλυτο και δε υπάρχουν περιορισμοί, εκτός βέβαια εάν έχει προηγηθεί γενική αδειοδότηση όπως γίνεται στους οργανισμούς συλλογικής διαχείρισης έργων. Σε μια τέτοια περίπτωση, κατά την οποία τα συλλογικά δικαιώματα έχουν ήδη εκχωρηθεί, η απαγόρευση μεμονωμένης παρουσίασης επιτρέπεται μόνο σε περίπτωση παραβίασης του λεγόμενου ηθικού δικαιώματος, το οποιο αφορά την τυχόν αντίρρηση που θα είχε ο θανών από μια συγκεκριμένη χρήση του έργου».
Διαβάστε επίσης
Η ανακοίνωση του Γιάννη Παπαμιχαήλ
«Απαγορεύεται να χρησιμοποιείται από οποιονδήποτε το όνομα και η εικόνα της μητέρας μου χωρίς την άδειά μου. Επίσης δεν επιτρέπω την εικόνα της μητέρας μου με χρήση AI» έγραψε στον επίσημο λογαριασμό της Αλίκης Βουγιουκλάκη στο Instagram.
Μπορεί κάποιος να απαγορεύσει να χρησιμοποιείται το όνομα ή εικόνα ενός θανόντα;
Και εδώ μας δημιουργήθηκαν ερωτήματα, τα οποία απευθύναμε και πάλι στον κ. Σωτηρόπουλο: Η εικόνα και το όνομα ενός ατόμου μπορεί να προστατευτεί ως πνευματικό δικαίωμα ή μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε οποιοδήποτε καλλιτεχνικό έργο;
«Στο ελληνικό δίκαιο, η εικόνα εφόσον αποτυπώνεται σε φωτογραφικό ή εικαστικό έργο προστατεύται με την έννοια των δικαιωμάτων του δημιουργού ή του φωτογράφου. Το ίδιο το μοντέλο εφόσον είναι εν ζωή, μπορεί να απαγορεύσει την χρήση της εικόνας του καθώς και του ονόματός του, με βάση τις διατάξεις για την προστασία προσωπικών δεδομένων. Ωστόσο, αυτοί οι περιορισμοί δεν αποτελούν “πνευματικό δικαίωμα”, αλλά στοιχεία της προσωπικότητας ενός ατόμου.
Οι κληρονόμοι του ατόμου όμως μπορούν να απαγορεύσουν μόνο τη χρήση φωτογραφικού ή οπτικοακουστικού υλικού μόνον εφόσον είναι και δικαιούχοι των σχετικών δικαιωμάτων από τους δημιουργούς. Όχι ως κληρονόμοι. Ως κληρονόμοι έχουν μόνο το δικαίωμα της προστασίας της μνήμης του θανόντος από τυχόν κακόβουλη και βάναυση εξύβριση ή από συκοφαντική δυσφήμηση. Εάν λοιπόν γίνεται η χρήση ενός ονόματος διάσημου προσώπου σε ένα καλλιτεχνικό έργο ή και σε ένα συγγραφικό έργο όπως είναι η βιογραφία, αυτό δεν μπορεί να απαγορευθεί από τους κληρονόμους. Το ίδιο ισχύει και για την εικόνα του προσώπου, εάν ο κληρονόμος δεν είναι δικαιούχος πνευματικών δικαιωμάτων κάποιας φωτογραφίας συγκεκριμένης που χρησιμοποιείται.
Μόνο λοιπόν αν μια τέτοια χρήση κριθεί ότι προσβάλλει βάναυσα και κακόβουλα την μνήμη θανόντος μπορεί να επέμβει ο κληρονόμος. Κατά τ’ άλλα, το όνομα και η εικόνα ενός θανόντος δεν προστατεύεται νομικά και αποτελεί ύλη που έχει περιέλθει στον “δημόσιο τομέα”, δηλαδή επιτρέπεται η ελεύθερη χρήση του χωρίς άδεια».
