Η εποχή της οργής: Μήπως τα social media δεν μας βοηθούν να εκτονωθούμε, αλλά να θυμώνουμε περισσότερο;

Μπαίνει μέσα στο γραφείο μου ο Θοδωρής, για το προγραμματισμένο του ραντεβού και τον βλέπω σκυθρωπό. «Πώς είμαστε;» τον ρωτάω χαμογελαστή και μου απαντά ξεφυσώντας «Υπάρχουν ημέρες που ανοίγω το κινητό μου και, μέσα σε λίγα μόλις λεπτά, έχω θυμώσει με πέντε διαφορετικά πράγματα. Με μια πολιτική απόφαση, με μια είδηση που αφορά την κακοποίηση ενός παιδιού, με ένα βίντεο όπου κάποιος συμπεριφέρεται απάνθρωπα, με ένα ειρωνικό σχόλιο κάτω από μια ανάρτηση, με έναν άνθρωπο που δεν γνωρίζω και πιθανότατα δεν θα γνωρίσω ποτέ. Και αναρωτιέμαι πόσος από αυτόν τον θυμό είναι πραγματικά δικός μου; Πόσος μου προσφέρθηκε έτοιμος προς κατανάλωση;».

Ο θυμός ως φυσιολογική ανθρώπινη λειτουργία

Ως ψυχολόγος, συνηθίζω να λέω – και πιστεύω φυσικά- ότι κανένα συναίσθημα δεν είναι αυθύπαρκτο. Όλα είναι απότοκα σκέψεων και διεργασιών.

Η οργή είναι το «εσωτερικό μας καμπανάκι» όταν κάτι παραβιάζει τα όριά μας, όταν μια αδικία μάς αφορά, όταν μια κατάσταση απαιτεί αντίδραση. Αν δεν υπήρχε η οργή, ίσως να μην υπήρχαν ούτε επαναστάσεις, ούτε κοινωνικά κινήματα, ούτε διεκδικήσεις δικαιωμάτων. Πολλές από τις σημαντικότερες αλλαγές στην ανθρώπινη ιστορία γεννήθηκαν επειδή κάποιοι άνθρωποι αρνήθηκαν να συνηθίσουν την αδικία.

Διαβάστε επίσης

VIRAL

Χατζιδάκις-Παπαμιχαήλ: Σε ποιον ανήκει τελικά η εικόνα και το έργο ενός καλλιτέχνη;

Αναρωτιέμαι όμως αν έχουμε πάψει να χρησιμοποιούμε την οργή ως κινητήρια δύναμη και έχουμε αρχίσει να ζούμε μέσα σε αυτήν. Δεν είμαι βέβαιη ότι η ανθρώπινη ψυχή ήταν ποτέ προορισμένη να δέχεται τόσες πολλές αφορμές για θυμό μέσα σε μία μόνο ημέρα. 

Πόσο θυμό αντέχουμε;

Πριν από μερικές δεκαετίες, οι περισσότερες συγκρούσεις που μας αφορούσαν βρίσκονταν μέσα στον μικρό μας κόσμο. Στην οικογένεια, στη δουλειά, στη γειτονιά μας. Σήμερα, μέσα σε ένα τέταρτο, μπορούμε να πληροφορηθούμε έναν πόλεμο στην άλλη άκρη του πλανήτη, μια γυναικοκτονία, μια οικονομική κρίση, μια περιβαλλοντική καταστροφή, μια δημόσια διαπόμπευση και δεκάδες προσωπικές ιστορίες ανθρώπων που δεν θα συναντήσουμε ποτέ. Κάθε μία από αυτές τις πληροφορίες ενεργοποιεί το ίδιο βιολογικό σύστημα.

Ο εγκέφαλος δεν διακρίνει πάντα αν η απειλή βρίσκεται μπροστά μας ή πίσω από μια οθόνη, αλλά αντιδρά! Απελευθερώνει ορμόνες του στρες, ετοιμάζει το σώμα να παλέψει. Μόνο που δεν υπάρχει πού να κατευθυνθεί αυτή η ενέργεια, κανείς δεν πολεμά έναν αλγόριθμο. Έτσι, μένουμε οργισμένοι με την κοινωνία, το σύστημα, το διπλανό μας, την κοπελίτσα στο Instagram που διαφημίζει τις κρέμες για την κυτταρίτιδα, κι ούτω καθ’ εξής.

Για πολλά χρόνια η ψυχολογία υποστήριζε ότι η έκφραση του θυμού λειτουργεί σαν βαλβίδα αποσυμπίεσης, ότι χρειάζεται να «τα βγάλουμε από μέσα μας». Η εικόνα ήταν σχεδόν μηχανική: σαν μια χύτρα που πρέπει να αφήσει ατμό για να μην εκραγεί.

Η χύτρα έσκασε

Οι σύγχρονες έρευνες δείχνουν ότι όταν εκφράζουμε επανειλημμένα τον θυμό μας χωρίς να αλλάζει κάτι στην πραγματικότητα, δεν αποφορτιζόμαστε απαραίτητα. Συχνά συμβαίνει το αντίθετο, ενισχύουμε δηλαδή τις ίδιες νευρωνικές διαδρομές. Εξασκούμαστε στην οργή, καθώς δεν εξασκείται ο εγκέφαλος στη διαχείριση των ερεθισμάτων με άλλο, πιο λειτουργικό, τρόπο.

Είναι σαν να ανοίγουμε κάθε μέρα το ίδιο μονοπάτι μέσα σε ένα δάσος. Όσο περισσότερο περνάμε από εκεί, τόσο πιο εύκολο γίνεται να το ακολουθήσουμε ξανά.

Κάπως έτσι λειτουργεί και ο εγκέφαλος. Λέγεται νευροπλαστικότητα και μπορεί να λειτουργήσει και υπέρ των αλλαγών, των νέων συνηθειών, αρκεί να κάνουμε τη νέα αρχή και να την ακολουθούμε με συνέπεια, συνέχεια. Όσο περισσότερο περνάμε από εκεί, τόσο πιο εύκολο είναι να το ακολουθήσουμε…

Κάθε νέα αφορμή συναντά όλες τις προηγούμενες. Δεν αντιδρούμε μόνο σε αυτό που βλέπουμε, αντιδρούμε σε όλα όσα έχουμε ήδη κουβαλήσει.

Κατακόκκινες θυμωμένες φατσούλες παντού

Εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη παγίδα των κοινωνικών δικτύων. Οι πλατφόρμες αυτές έχουν στόχο να κρατήσουν την προσοχή μας. Και η προσοχή του ανθρώπου έλκεται διαχρονικά από ό,τι προκαλεί ισχυρή συναισθηματική διέγερση. Ο θυμός, η αγανάκτηση, η αίσθηση αδικίας, η ηθική καταδίκη είναι από τα πιο αποτελεσματικά «μαγνητικά πεδία» της ανθρώπινης προσοχής. Δεν σημαίνει ότι υπάρχει κάποια συνομωσία, απλά δυστυχώς εμείς σταματάμε περισσότερο μπροστά σε ό,τι μας εξοργίζει παρά μπροστά σε ό,τι μας γαληνεύει. Έτσι δημιουργείται ένας κύκλος που δύσκολα αντιλαμβανόμαστε.

Ο αλγόριθμος στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μας δείχνει περισσότερο θυμό, επειδή αντιδρούμε σε αυτόν. Κι εμείς θυμώνουμε περισσότερο επειδή ο αλγόριθμος μάς δείχνει περισσότερο θυμό. Δεν είναι μόνο ένας τεχνολογικός μηχανισμός, ένας ψυχολογικός καθρέφτης που μεγεθύνει ό,τι ήδη υπάρχει μέσα μας.

Και όσο περισσότερο κοιταζόμαστε σε αυτόν, τόσο περισσότερο πιστεύουμε ότι ο κόσμος αποτελείται αποκλειστικά από αδικία, σύγκρουση και εχθρότητα.

Τα social media και τα burn outs

Δεν είναι τυχαίο ότι ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι περιγράφουν μια μόνιμη ψυχική εξάντληση. Δεν είναι μόνο οι δυσκολίες της ζωής, είναι και η συνεχής έκθεση σε συναισθηματικές πυρκαγιές. Καμία φωτιά από μόνη της δεν είναι αρκετή για να μας καταστρέψει. Αλλά όταν δεν προλαβαίνει να σβήσει η μία πριν ανάψει η επόμενη, τότε το νευρικό σύστημα παύει να ξεχωρίζει την έκτακτη ανάγκη από την καθημερινότητα.

Έχετε αναλογιστεί μήπως ότι θεωρείτε φυσιολογικό να ζείτε διαρκώς θυμωμένοι;

Προσωπικά, με φοβίζει η κακή συνήθεια. Να ξυπνάμε κάθε πρωί έτοιμοι να εξοργιστούμε με κάποιον άγνωστο, να αισθανόμαστε ότι αν δεν εκφράσουμε δημόσια την αγανάκτησή μας, τότε δεν νοιαζόμαστε αρκετά κι όλα αυτά να είναι κομμάτι της κανονικότητας. Ακόμη περισσότερο, με φοβίζει ότι έχουμε αρχίσει να συγχέουμε την έκφραση με τη συμμετοχή, γιατί το να γράψω ένα οργισμένο σχόλιο δεν σημαίνει απαραίτητα ότι συνέβαλα στην αλλαγή. Μερικές φορές σημαίνει απλώς ότι πρόσθεσα λίγο ακόμη θόρυβο σε έναν ήδη θορυβώδη κόσμο.

Ίσως το ερώτημα που χρειάζεται να κάνουμε στον εαυτό μας πριν πατήσουμε «Δημοσίευση» να είναι: «Αυτό που ετοιμάζομαι να γράψω θα αλλάξει κάτι έξω από εμένα ή απλώς θα συντηρήσει αυτό που συμβαίνει μέσα μου;»

Δεν έχω εύκολες απαντήσεις, ξέρω όμως ότι το να είσαι ψυχικά υγιής δεν σημαίνει να μην θυμώνεις, σημαίνει να μπορείς να επιλέγεις τι θα κάνεις το θυμό σου, πώς θα τον διαχειριστείς. Γιατί όταν δεν τον διαχειρίζεσαι και γίνεται μόνιμη οργή, μετατρέπεται σε ταυτότητα. Δε σε κινητοποιεί, δεν είναι έκφραση ιδεών, σε ορίζει.

Κάπως έτσι μου περνάει από το μυαλό πως, αθόρυβα και σχεδόν ανεπαίσθητα, είναι τα social media εκείνα που έχουν μάθει να χρησιμοποιούν τον θυμό μας.