Στη «Μέρα Αποκάλυψης» του Στίβεν Σπίλμπεργκ οι εξωγήινοι είμαστε εμείς

Στις «Στενές Επαφές Τρίτου Τύπου» (1977), δηλαδή την πρώτη φορά που ο εμβληματικός σκηνοθέτης Στίβεν Σπίλμπεργκ επιχείρησε να αναπαραστήσει την εξωγήινη ύπαρξη στη μεγάλη οθόνη, ένα ΑΤΙΑ γίνεται η αφορμή γα να ξεδιπλωθούν «τα συλλογικά άγχη των Αμερικανών, ο φόβος απέναντι στο ξένο και τις συνωμοσιολογικές εμμονές μέχρι το θρησκευτικό άγχος της αναμέτρησης με κάτι που ξεπερνά το ανθρώπινο», όπως γράφαμε πρόσφατα. Έκτοτε, ο θεμελιωτής της μοντέρνας γλώσσας του εμπορικού σινεμά έχει ψηλαφήσει πολλάκις τη συγκεκριμένη θεματική, από το «E.T. ο Εξωγήινος» (1982) μέχρι τον «Πόλεμο των Κόσμων» (2005), σε τέτοιο βαθμό ώστε να θεωρείται ο κατεξοχήν εμπνευστής των σχετικών αναπαραστάσεων στο σύγχρονο σινεμά. Έτσι, το γεγονός πως η νέα δουλειά του με τίτλο «Μέρα Αποκάλυψης» βρίσκει τον Σπίλμπεργκ να επιδιώκει εκ νέου μια κινηματογραφική εξερεύνηση του διαπλανητικού αγνώστου, αναβαθμίζει αυτομάτως τη σημασία του φιλμ. Τι έχει, λοιπόν, να μας πει αυτήν τη φορά ο Αμερικανός για το μεγάλο, μυστηριώδες «εκεί έξω»;

Η ευθύνη της γνώσης

Το μεγάλο διακύβευμα που βαραίνει τους πρωταγωνιστές της «Μέρας Αποκάλυψης» σχετίζεται με την απάντηση στο εξής ερώτημα: ποιος αναλαμβάνει το χρέος να ενημερώσει την ανθρωπότητα για ένα γεγονός που αλλάζει το ρου της ιστορίας; Και έπειτα, πώς αποφασίζεται η ανάληψη των συνεπειών που, αναπόφευκτα, θα είναι μοιραίες; Μπροστά σε αυτό το ηθικό αδιέξοδο βρίσκονται οι κεντρικοί ήρωες, μια τηλεπαρουσιάστρια (Έμιλι Μπλαντ) και ένας υπάλληλος εταιρείας πληροφορικής που συνεργάζεται στενά (και απόρρητα) με το κράτος (Τζος Ο’Κόνορ). Οι μοίρες των δυο τους σμίγουν καθοριστικά, όταν η μεν αρχίζει να μιλά σε ζωντανή μετάδοση σε μια διάλεκτο που δεν καταλαβαίνει κανείς, σοκάροντας τους τηλεθεατές, και ο δε κλέβει αποκαλυπτικό αρχειακό υλικό που αποδεικνύει την ύπαρξη εξωγήινης ζωής στη Γη.

Με αυτόν τον τρόπο, η ταινία παίρνει περισσότερο τη χροιά κατασκοπικής περιπέτειας επιβίωσης παρά επιστημονικής φαντασίας φέρνοντας, παράλληλα, στο προσκήνιο επικαίρες ανησυχίες. Συγκεκριμένα, εκείνης που θέλει τεχνολογικά πανίσχυρες εταιρείες να εκτελούν κρίσιμα συμβόλαια για λογαριασμό κυβερνήσεων οι οποίες, με τη σειρά τους, επιθυμούν την απόκρυψη πληροφοριών ικανών να διαταράξουν την πυγμή τους. Οι χαρακτήρες των Μπλαντ και Ο’Κόνορ, έτσι, αποκτούν χροιά λαϊκών ηρώων, αφού τα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους ωχριούν απέναντι στα όπλα των αντιπάλων τους. Και επιπλέον, στόχος τους δεν είναι μια κοινωνική ανατροπή με όρους ταξικούς, όπως για παράδειγμα είδαμε στο «Μια Μάχη Μετά την Άλλη», αλλά η θεμελιώδης άρση μιας βαθιά ριζωμένης θρησκευτικότητας.

Μην πιστεύεις τα μάτια σου

Η ικανότητα της τεχνητής νοημοσύνης να παράγει «δικές της» εικόνες έβαλε οριστικό τέλος στη μέχρι πρότινος συλλογικά παραδεκτή σύμβαση πως μια φωτογραφία συνιστά αδιαμφισβήτητο τεκμήριο. Πλέον, όταν κοιτάζουμε ένα οπτικό παράγωγο που ανατρέπει τις προσδοκίες μας, κοινώς μας φαίνεται απίστευτο σε μικρό ή μεγάλο βαθμό, ενστικτωδώς διατηρούμε επιφυλάξεις.

Στη «Μέρα Αποκάλυψης», ο Σπίλμπεργκ εμβαθύνει στην εν λόγω αμηχανία με δύο ομολογουμένως ευρηματικούς τρόπους. Από τη μία, αντιπαραβάλλει το ρεαλισμό με την υπερβατικότητα, δηλαδή την εγγενή αντίφαση που υπάρχει στην εμπειρία της θρησκευτικής πίστης. Δε χρειάζεται να συναναστραφεί κανείς το ιερό για να πιστέψει, απλά το κάνει. Ωστόσο, παρότι εντοπίζονται αντίστοιχες ποιότητες σε ένα εξωγήινο ον, αφού προέρχεται από το υπερπέραν και είναι ισχυρότερο των ανθρώπων, δίχως κάτι να επικυρώνει αυτήν την ύπαρξη, δεν υφίσταται… ποίμνιο. Από την άλλη, ο σκηνοθέτης υπογραμμίζει την οργανική αδυναμία των ματιών, καθιστώντας τα θύματα υφαρπαγής. Πρόκειται για πρακτική που εφαρμόζει το πρόσωπο που ενσαρκώνει ο οσκαρικός Κόλιν Φερθ, ο ισχυρός άντρας της εταιρείας η οποία διεκπεραιώνει τις απόκρυφες κρατικές εντολές. Με τη βοήθεια εξωγήινης τεχνολογίας «βουτάει», όπως περιγράφεται χαρακτηριστικά, στα σώματα ανυποψίαστων υποκειμένων για να τα ετεροκατευθύνει και ταυτόχρονα, αντικαθιστά την πραγματικότητα με ό,τι θέλει εκείνος να βλέπουν. Βέβαια, όπως είναι φυσικό, η «σπιλμπερική» ματιά, pun intended, δεν αντιλαμβάνεται ως μονόδρομο τη βλαπτική χρήση προηγμένης τεχνολογίας.

Ερχόμαστε ειρηνικά, όντως

Ως κατεξοχήν… ουφολόγος, ο Σπίλμπεργκ εδώ προχωρά σε μια απλή επιλογή που όμως ξαφνιάζει. Ακολουθούν λίγα spoilers. Αντί να επινοήσει από το μηδέν την απεικόνιση εξωγήινων, όπως πρόσφατα είδαμε στο «Αποστολή Χαίρε Μαρία», ενστερνίζεται την πιο διαδεδομένη, δηλαδή εκείνη των γκρίζων πλασμάτων με τα ωοδή κεφάλια και τα μεγάλα μαύρα μάτια. Επιλογή – έκπληξη, διότι αυτό που μοιάζει να υποδηλώνει καλλιτεχνική αδυναμία του Αμερικανού, στην πραγματικότητα αποκαλύπτει την πραγματική πρόθεσή του. Ήτοι, να οραματιστεί πώς θα εξελισσόταν στα αλήθεια, στον κόσμο που ζούμε τώρα, μια «Μέρα Αποκάλυψης».

Ακολούθως, όπως και στη συγκινητική «Τεχνητή Νοημοσύνη» (2001), η πηγαία τάση του Σπίλμπεργκ δεν είναι να φοβηθεί το αλλότριο, αλλά να το πλησιάσει, να το μάθει και να μη θεωρήσει δεδομένα πως θέλει το κακό. Εν προκειμένω οι εξωγήινοι μπορεί τυπικά να πραγματοποιούν μια απόβαση, ωστόσο, δε φέρουν μαζί τους όπλα. Πλησιάζουν τους ανθρώπους διακριτικά, έχοντας υπόψη πως έχουν κοινά συμφέροντα. Υπό αυτήν την έννοια, δεν είναι τυχαίο πως όταν τελικά δημοσιοποιείται η ύπαρξή τους, εκείνο που κάνει σοκαριστική την καινοφανή γνώση είναι ακριβώς πως είχαν πέσει για δεκαετίες θύματα βασανισμών και φρικτής κακομεταχείρισης, κάτω από τη μύτη «ευυπόληπτων πολιτών».

Είναι η ενσυναίσθηση… υπερόπλο;

Εάν όλα τα παραπάνω, αθροιστικά, συμβάλλουν στο να είναι ένα απολαυστικά ψυχαγωγικό μπλοκμπάστερ η «Μέρα Αποκάλυψης», δεν συμβαίνει το ίδιο με τη χολιγουντιανή αφέλεια στην οποία καταφεύγει ο Σπίλμπεργκ. Σταθερά στη φιλμογραφία του δημιουργού η αθωότητα των ηρώων του και η ειλικρινής πεποίθηση πως συλλογικά όλοι θέλουμε το κοινό καλό, είναι ενέργειες που έχουν οδηγήσει σε συγκινησιακή φόρτιση και μερικά σπαρακτικά ημι-χάπι έντ (βλ. την προαναφερθείσα «Τεχνητή Νοημοσύνη»). Ωστόσο τώρα, στο σενάριο του εξαιρετικού κατά τα άλλα Ντέιβιντ Κεπ υπάρχουν στιγμές που φλερτάρει έντονα με τη γλυκερότητα.

Ας πούμε, στο παρελθόν μια κλασική μανιέρα του εμπορικού σινεμά ήταν το αυθαίρετο «η αγάπη όλα τα νικά», ένας ιδεαλισμός που δικαιολογούσε κυριολεκτικά τα πάντα. Πλέον, στην εποχή της ποπ ψυχολογίας, έχει καθιερωθεί η ενσυναίσθηση ως κατ’ εξοχήν ποιοτικός κριτής των ανθρώπινων σχέσεων. Δε λέμε, είναι πράγματι τρομερά πολύτιμος σε μια συγκυρία τρομακτικού κυνισμού και αποτρόπαιων ιστορικών γεγονότων. Για παράδειγμα, εκτυλίσσεται μια γενοκτονία δίπλα μας εδώ και σχεδόν τρία χρόνια, χωρίς να τη σταματάει κανείς. Από την άλλη, στη «Μέρα Αποκάλυψης» χρησιμοποιείται δραματουργικά όχι απλά σα μαγική λύση κάθε προβλήματος, αλλά σαν εργαλείο ικανό να σταματήσει ακόμα και δυνάμεις στα πρόθυρα Γ’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η τελευταία λέξη που ακούγεται στην ταινία, εξάλλου, είναι «ακούστε». Ο κόσμος θα ήταν σίγουρα καλύτερος όπως τον φαντάζεται ο Σπίλμπεργκ, να προσθέσουμε κιόλας ότι ο σκηνοθέτης επιδεικνύει ακόμα ακλόνητη εμπιστοσύνη στα ΜΜΕ (ευχαριστούμε), αλλά, μοιάζει αυτός τελικά σαν επιστημονική φαντασία, παρά η ύπαρξη εξωγήινων. Στη φάση που είμαστε, εν τω μεταξύ, μόνο αυτό δεν έχει συμβεί ακόμα.

Η ταινία «Μέρα Αποκάλυψης» κυκλοφορεί από την Tanweer (10/6). Περισσότερες κριτικές ταινιών εδώ.

Διαβάστε επίσης

CINEMA

Χωρίς τον Στίβεν Σπίλμπεργκ το sci-fi δεν θα ήταν αυτό που ξέρουμε σήμερα