Όντως τώρα; Αυτός είναι ο Banksy;
Κάθε έργο του γίνεται είδηση. Και κάθε λίγα χρόνια, το ίδιο ερώτημα επιστρέφει: Μα ποιος είναι τελικά; Η απάντηση, για άλλη μια φορά, δεν είναι τόσο απλή.
Περιεχόμενα
Αν ο Banksy ήταν απλώς ένας street artist, το μυστήριο της ταυτότητάς του θα είχε λυθεί εδώ και χρόνια ή δεν θα ενδιέφερε κανέναν. Αλλά δεν είναι ένα απλό τυπάκι. Το όνομά του είναι πλέον brand, συνδέεται με ένα αντικαθεστωτικό αφήγημα, με ξεκάθαρη πολιτική στάση. Ταυτόχρονα τα έργα του έχουν αποκτήσει χρηματιστηριακή αξία και έχουν γίνει διεθνές pop culture φαινόμενο. Όπως κάθε καλό, ιντριγκαδόρικο αφήγημα, χρειάζεται κι έναν μύθο για να επιβιώσει. Κάποιοι βέβαια προσπαθούν να τον χαλάσουν.
Η στιγμή που το μυστήριο «λύθηκε»
Τα πιο πρόσφατα στοιχεία είναι από έρευνα του Reuters, και όχι άλλη μία θεωρία που γεννήθηκε στο Reddit. Η πολυετής δημοσιογραφική προσπάθεια ξεκίνησε από τα χαλάσματα ενός βομβαρδισμένου χωριού στην Ουκρανία και καταλήγει σε έναν ξεχασμένο αστυνομικό φάκελο στη Νέα Υόρκη του 2000. Εκεί, μέσα σε χειρόγραφες καταθέσεις και δικαστικά έγγραφα, εμφανίζεται ένα όνομα:
Robin Gunningham.
Είναι το όνομα του άνθρώπου που συνελήφθη επ’ αυτοφώρω να αλλοιώνει μια διαφημιστική πινακίδα του Marc Jacobs στο Μανχάταν, με χιούμορ, ειρωνεία και αισθητική που μοιάζει ανατριχιαστικά με το πρώιμο DNA του Banksy. Η λεπτομέρεια που κάνει τη διαφορά είναι πως υπάρχει ομολογία. Με υπογραφή μάλιστα.
View this post on Instagram
Από ένα rooftop στο Manhattan… σε ένα κατεστραμμένο διαμέρισμα στην Ουκρανία
Fast forward δύο δεκαετίες μετά. Σε ένα βομβαρδισμένο κτίριο κοντά στο Κίεβο, δύο άνδρες με κουκούλες και μάσκες κατεβαίνουν από ένα ασθενοφόρο, βγάζουν στένσιλ και μέσα σε λίγα λεπτά δημιουργούν ένα από τα πιο σουρεαλιστικά έργα του Banksy: έναν άνδρα σε μπανιέρα, να τρίβει την πλάτη του μέσα στα ερείπια.
Η σκηνή είναι σχεδόν κινηματογραφική. Και, όπως κάθε καλό κινηματογραφικό μυστήριο, γεμάτη μικρές λεπτομέρειες δεν «κολλάνε» αμέσως για να λυθεί.
Μάρτυρες βλέπουν πρόσωπα. Δημοσιογράφοι δείχνουν φωτογραφίες. Ένα όνομα όμως προκαλεί τις περισσότερες αντιδράσεις: ο Robert Del Naja, μέλος των Massive Attack και χρόνια «ύποπτος» στη μυθολογία του Banksy, καθώς και ο ίδιο είναι καλλιτέχνης που δημιουργεί με την τεχνοτροπία του στένσιλ. Λίγο αργότερα, προκύπτει κάτι πιο ενδιαφέρον: στοιχεία μετανάστευσης δείχνουν ότι την ίδια ημέρα που ο Del Naja μπήκε στην Ουκρανία, πέρασε τα σύνορα και ένας… David Jones.
Πρόκειται για το πιο κοινό όνομα στη Βρετανία. Σχεδόν ειρωνικά συνηθισμένο. Το twist; Η ημερομηνία γέννησης του Jones ταιριάζει με εκείνη του σήμερα 51 ετών, Robin Gunningham.
View this post on Instagram
Η μεγάλη ειρωνεία
Κάπου εδώ αρχίζει να γίνεται ενδιαφέρον και λίγο άβολο. Ο Banksy δεν είναι πια ο τύπος που τρέχει να ξεφύγει από την αστυνομία στο Μπρίστολ. Είναι ένας από τους πιο εμπορικά επιτυχημένους καλλιτέχνες στον κόσμο. Ένα έργο του μπορεί να πουληθεί για εκατομμύρια. Η αγορά του κινείται σαν χρηματιστήριο. Και η «ανωνυμία» του είναι βασικό asset. Η ίδια ανωνυμία που κάποτε τον προστάτευε από συλλήψεις, σήμερα προστατεύει την αξία του brand του. Δημιουργεί hype, σπανιότητα, πυροδοτεί το αφήγημα. Είναι το καλλιτεχνικό ισάξιο του να μην δίνεις συνεντεύξεις για να αυξήσεις τη ζήτηση.
Και εδώ έρχεται το ερώτημα που πολλοί θαυμαστές του αποφεύγουν: είναι ο Banksy όντως αντικομφορμιστής;
«Ένας νόμος για όλους… εκτός από έναν»
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμα πιο καυστικό. Η τέχνη του Banksy παραμένει, τεχνικά, παράνομη. Το γκραφίτι κατά τον νόμο είναι βανδαλισμός. Και όμως, όταν εμφανίζεται έργο του δεν καλούν την αστυνομία αλλά οίκους δημοπρασιών!
Όταν το κάνουν άλλοι είναι έγκλημα, όταν το κάνει ο Banksy είναι επένδυση.
Είναι χαρακτηριστικό το παράδειγμα του γκραφίτι στο Royal Courts of Justice του Λονδίνου. Το έργο που σατίριζε ευθέως τη δικαιοσύνη εμφανίστηκε σε προστατευόμενο κτίριο και το Βρετανικό κράτος πλήρωσε πάνω από 20 χιλιάδες λίρες για να το αφαιρέσει. Ο καλλιτέχνης φυσικά δεν επιβαρύνθηκε με κάποιο τρόπο.
View this post on Instagram
Μπροστά σε κάθε νέο κύμα «αποκαλύψεων», η αντίδραση του Banksy και του κύκλου του παραμένει σταθερά σιωπηρή, μια μεθοδική αποφυγή επιβεβαίωσης ή διάψευσης. Ο ίδιος δεν σχολιάζει, η ομάδα του αποφεύγει να πάρει θέση και ο δικηγόρος του περιορίζεται στο να αμφισβητεί επιμέρους στοιχεία, χωρίς να ανοίγει ποτέ πλήρως τα χαρτιά του. Όσο δεν υπάρχει οριστική απάντηση, καμία εκδοχή δεν ακυρώνεται πλήρως. Και όσο καμία εκδοχή δεν ακυρώνεται, όλες παραμένουν πιθανές. Έτσι, κάθε νέα πληροφορία τροφοδοτεί το μύθο . Σε έναν κόσμο όπου η υπερέκθεση είναι σχεδόν δεδομένη, αυτή η ελεγχόμενη απουσία λειτουργεί σαν αντίστροφη δημοσιότητα: όσο λιγότερα λέγονται, τόσο περισσότερο συζητιούνται.
Και αν τελικά… ξέρουμε ήδη;
Αν αφήσουμε στην άκρη τον ενθουσιασμό που προκαλούν οι «νέες αποκαλύψεις», τα βασικά στοιχεία δεν είναι καινούρια. Το όνομα Robin Gunningham συνδέεται με τον Banksy εδώ και σχεδόν δύο δεκαετίες. Αυτό που έχει αλλάξει τώρα είναι το βάθος και η συνοχή των στοιχείων που το συνοδεύουν. Για πρώτη φορά φαίνεται να κουμπώνουν μεταξύ τους παλιά αστυνομικά αρχεία, φωτογραφικές συγκρίσεις, μαρτυρίες, διαδρομές ταξιδιών, ακόμη και η φερόμενη αλλαγή ονόματος σε κάτι αντίστοιχο του Γιώργος Παπαδόπουλος. Μόνο του δεν στέκει τίποτα, μαζί όμως σχηματίζουν μια συνολική εικόνα που θέλοντας και μη, μοιάζει πειστικό. Σε ένα δικαστήριο μπορεί να μην αρκούσαν, όμως η δημόσια σφαίρα φαίνεται πεπισμένη.
View this post on Instagram
Η ταυτότητα του Banksy έχει σημασία
Τι θα άλλαζε αν αύριο εμφανιζόταν δημόσια, με όνομα και φάτσα; Θα «διαβαζόταν» το ίδιο ένα έργο του αν συνοδευόταν από μια συγκεκριμένη ταυτότητα; Ή μέρος της δύναμής του θα χανόταν, ακριβώς επειδή θα έπαυε να είναι ανώνυμο;
Ας υποθέσουμε ότι αύριο το πρωί ο Banksy εμφανίζεται δημόσια, με όνομα και πρόσωπο. Τι αλλάζει πραγματικά; Οι τιμές των έργων του πιθανότατα δεν θα καταρρεύσουν, ίσως μάλιστα συμβεί το αντίθετο. Η αγορά αγαπά τη βεβαιότητα, αλλά λατρεύει και μια ζουμερή ιστορία, ειδικά όταν μπορεί να την κεφαλαιοποιήσει.
Τα μουσεία θα αποκτήσουν κάτι που μέχρι σήμερα δεν είχαν: έναν «επίσημο» δημιουργό για να τοποθετήσουν ιστορικά. Όμως τα έργα του θα χάσουν ένα μέρος της βαρύτητάς τους. Από παρεμβάσεις ενός άγνωστου, θα μετατραπούν σε έργα ενός πολύ συγκεκριμένου ανθρώπου.
Το κοινό είναι αυτό που θα «χάσει» τα περισσότερα. Ο Banksy σήμερα μπορεί να είναι ο καθένας. Αύριο θα είναι απλώς κάποιος.
Το μυστήριο είναι αναπόσπαστο μέρος του έργου του. Δημιουργεί απόσταση, αφήνει χώρο για ερμηνεία και μετατρέπει κάθε παρέμβαση σε κάτι μεγαλύτερο από τον δημιουργό της. Χωρίς αυτό, ο Banksy ίσως να παρέμενε ένας εξαιρετικός καλλιτέχνης, αλλά όχι το φαινόμενο που είναι σήμερα.
Μήπως τελικά δεν θέλουμε να ξέρουμε;
Ο ίδιος ο Banksy έχει πει ότι «η αορατότητα είναι υπερδύναμη». Σε μια εποχή εικόνας και υπερέκθεσης εκείνος κατάφερε να γίνει αναγνωρίσιμος παγκομίως, μένοντας κρυφός. Είτε ο Banksy είναι ο Robin Gunningham, είτε έχει κάποιο άλλο όνομα, είτε πίσω από τον μύθο κρύβεται ολόκληρη ομάδα, η ουσία παραμένει ίδια.
Ο Banksy έχει περάσει στο φάσμα της ιδέας.
