Τι διδάσκει η Οδύσσεια για την ηγεσία και την ελίτ
Με τους μνηστήρες να παρτάρουν ανά τρεις σκηνές, Όμηρος και Νόλαν με έκαναν να σκεφτώ «ποια η φάση με τις ελίτ κάθε εποχής»!
Περιεχόμενα
Η Οδύσσεια του Νόλαν είναι μια καλή αφορμή για να σκύψουμε και πάλι σε διαχρονικές ιστορίες. Οι ιστορίες αυτές γίνονται διαχρονικές γιατί αναδεικνύουν όλες εκείνες τις παθογένειες που εκπορεύονται από τις κοινωνικές και πολιτικές δομές της εξουσίας. Παρακολουθώντας το έπος του… Νόλαν, κόλλησα με το σκηνικό που εκτυλίσσεται στο παλάτι του βασιλείου της Ιθάκης.
Η Οδύσσεια και η ηγεσία
Με τον φυσικό ηγέτη χαμένο επί 20 χρόνια, είναι η ελίτ της Ιθάκης και των γύρω… χωριών, που διεκδικεί την Πηνελόπη. Όχι κατ’ ανάγκη για τα κάλλη της, αλλά κυρίως για τον θρόνο! Τι κάνει αυτή η ελίτ, όσο λείπει ο βασιλιάς, πέρα από το να εποφθαλμιά την εξουσία: Παρτάρει στην υγειά των κορόιδων, χωρικών, βοσκών και γενικότερα των παραγωγικών μονάδων του νησιού.
Με μια ηγεσία αδύναμη, αφού ακόμη και ο Τηλέμαχος είναι «βασιλιάς εν αναμονή» -στο καλύτερο σενάριο, που προσπαθεί απλά να κερδίσει χρόνο για να μην υπάρξει «επόμενη ημέρα», οι μνηστήρες δρουν αλόγιστα, προς όφελός τους. Κι εδώ η Οδύσσεια διδάσκει πολιτική οικονομία. Οι μνηστήρες δεν έγιναν άπληστοι ξαφνικά. Ίσως να ήταν, ίσως και όχι. Η απληστία τους, όμως, πυροδοτήθηκε από την απουσία του Οδυσσέα.
Κενό εξουσίας δεν υπάρχει!
Καθόλου τυχαία ο Όμηρος επανέρχεται στα συμπόσια των μνηστήρων. Περιγράφει ένα βασίλειο σε παρακμή, όσο ο Βασιλιάς λείπει. Προσοχή, όμως! Η εξουσία δεν λείπει, μαζί με τον Βασιλιά. Την εξουσία την έχουν καταχραστεί οι μνηστήρες της, αφού η εξουσία δεν κατοικεί σε κάποιον θρόνο ή στο κεφάλι κάποιου σαν στέμμα. Έτσι, η αριστοκρατία της Ιθάκης καρπώνεται τα οφέλη εις βάρος του λαού εκμεταλλευόμενη αυτό το κενό.
Και αυτό το κάνει με χαρακτηριστική, σχεδόν επιδεικτική άνεση, για έναν κεφαλαιώδη λόγο: Δεν λογοδοτεί πουθενά! Δεν υπάρχει ο Βασιλιάς, δεν υπάρχει κανείς στον οποίο να θεωρεί πως θα πρέπει να λογοδοτήσει. Ο λαός απλά παράγει και υπομένει. Και αυτή ακριβώς η ιδέα με έκανε να περάσω μία ώρα μετά την προβολή της ταινίας: Το πρόβλημα μιας κοινωνίας δεν είναι ότι διαθέτει ελίτ. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η ελίτ παύει να λογοδοτεί.
Ένα φαινόμενο πολύ σύγχρονο, χιλιάδων ετών
Ας μεταμφιεστούμε για λίγο σε οπαδούς του κυνικού realpolitik. Όχι γιατί η πολιτική πρέπει να είναι κυνική, αλλά γιατί η πραγματικότητα σπάνια είναι ρομαντική. Από μια νομαδική φυλή μέχρι τις πιο σύγχρονες δημοκρατίες, οι ελίτ δεν εξαφανίζονται ποτέ. Όσο υπάρχει πυραμιδική δομή εξουσίας, θα υπάρχουν τριγύρω της. Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν μπορούν να εξαφανιστούν, αλλά ποιος θα τις κρατήσει υπόλογες.
Και είναι αθεράπευτα ρομαντική η ιδέα πως μπορεί να υπάρξει χώρα που δεν διαθέτει ελίτ. Πάντα θα υπάρχουν τα συστήματα εκείνα γύρω από την εξουσία που θα βοηθούν στην εδραίωσή της. Ωστόσο, υπάρχουν και εκείνοι οι εκπρόσωποι της ελίτ που έχουν τη στοιχειώδη ευφυία να αντιλαμβάνονται ότι η ισχύς τους περνά μέσα από την ισχύ του ίδιου του κράτους, Αυτοί, που στα παλιά βιβλία αναφέρονται ως «ευπατρίδες».
Όμως, μια ισχυρή ηγεσία δεν υπάρχει μόνο για να κυβερνά τον λαό, αλλά και για να εμποδίζει την ελίτ να αυτονομηθεί. Αυτό είναι το διαχρονικό αντίβαρο. Για να λειτουργεί αυτή η άσκηση ισορροπίας θα πρέπει να αναδειχθεί ένας ηγέτης του οποίου η εξουσία αναγνωρίζεται από όλους. (Η εξουσία, όχι οι αποφάσεις του). Όταν η αντ’ αυτού (Πηνελόπη) δεν διαθέτει την πυγμή. Όταν ο επόμενος στη σειρά (Τηλέμαχος) εμφανίζεται αδύναμος. Η απουσία της λογοδοσίας σε κάποιον ισχυρότερο θα κάνει νομοτελειακά τους αριστοκράτες αδηφάγους. Και τα θεμέλια του Βασιλείου σάπια.
