5 πράγματα για τον Νίκο Καζαντζάκη που φανερώνουν το coolness του
Ας κάνουμε μια βουτιά στο πραγματικό σύμπαν του Νίκου Καζαντζάκη, απ' το θυελλώδη έρωτα με την Ελένη, ως την επιστολή που έλαβε απ' τον Καμί.
Γεννημένος σαν σήμερα, στις 18 Φεβρουαρίου 1883, ο Νίκος Καζαντζάκης, ο πιο διαβασμένος μοντέρνος Έλληνας παγκοσμίως, έζησε μια πολυτάραχη ζωή -κόντρα στο στερεότυπο που θέλει τους συγγραφείς ήσυχους και καμπουριασμένους, να παρατηρούν μειλίχια και να γράφουν.
Αντίθετα, πολέμησε για όσα πίστευε και πολεμήθηκε για τα ιδανικά του –πολεμήθηκε ακόμη και όταν ήταν στο φέρετρό του. Στο πλάι του, η Ελένη Καζαντζάκη, η δεύτερη σύζυγός του. Στο «πλάι» του και όχι «πίσω» του, όπως ήθελε το γνωστό κλισέ των προηγούμενων δεκαετιών («πίσω από κάθε μεγάλο άντρα κρύβεται μια δυναμική γυναίκα»).
Παρόλο που η συγγραφική του αξία αναγνωρίστηκε παγκοσμίως, ο Νίκος Καζαντζάκης δεν έζησε τη μεγαλύτερη τιμή που μπορεί να βιώσει ένας συγγραφέας: Να τιμηθεί με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Αυτό γιατί το Ελληνικό Κράτος χρησιμοποίησε κάθε θεμιτό και αθέμιτο μέσο για να αποτρέψει αυτή τη βράβευση. Ήταν ο Έλληνας πρεσβευτής στη Σουηδία, Πίνδαρος Ανδρουλής, και το -τότε- μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, Σπύρος Μελάς, οι οποίοι είχαν αναλάβει το «καθήκον» να διασπείρουν θλιβερά μυθεύματα για τον Καζαντζάκη στα μέλη της Σουηδικής Ακαδημίας, εξασφαλίζοντας πως δεν θα κερδίσει το περίβλεπτο βραβείο.
Έτσι, αν και ο Καζαντζάκης είχε προταθεί 9 φορές για το Νόμπελ, εν τούτοις, δεν κατάφερε ποτέ να το κερδίσει. Η συγγραφική του αξία, βέβαια, μπορεί να αξιολογηθεί όχι μόνο από τις λίστες των ευπώλητων βιβλίων, αλλά και από έναν άλλον δείκτη, σχετικά μπακαλιστικό, αλλά αλάνθαστα αξιόπιστο: Δεν υπάρχουν πολλοί συγγραφείς των οποίων τα βιβλία του να γίνονται ταινία από αναγνωρισμένους σκηνοθέτες.
Ειδικότερα, τρία βιβλία του Νίκου Καζαντζάκη έγιναν ταινίες. Το «Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται» από τον Ζιλ Ντασέν με τη Μελίνα Μερκούρη που σήκωσε στο πόδι τις Κάννες. Ακολούθησε το «Ο Βίος και η Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά» που κέρδισε 7 υποψηφιότητες Όσκαρ (Καλύτερης Ταινίας, Σκηνοθεσίας, Α’ Ανδρικού Ρόλου, Διασκευασμένου Σεναρίου) και εξασφάλισε τρία (Β’ Γυναικείου Ρόλου για τη Λίλα Κέντροβα, Όσκαρ Φωτογραφίας για τον Ουόλτερ Λάσαλι, Όσκαρ Καλλιτεχνικής Διεύθυνσης για τον Βασίλη Φωτόπουλο). Τέλος, το «Ο Τελευταίος Πειρασμός», με σκηνοθέτη τον Μάρτιν Σκορσέζε, ο οποίος έπρεπε να περιμένει οκτώ χρόνια για να κάνει το όνειρό του πραγματικότητα.
Όλα αυτά είναι λίγο πολύ γνωστά. Ας κάνουμε μια βουτιά στο πραγματικό σύμπαν του Νίκου Καζαντζάκη.
Ο θυελλώδης έρωτας με την Ελένη Καζαντζάκη
Ο Νίκος Καζαντζάκης είχε 22 χρόνια διαφορά από την Ελένη. Όταν γνωρίστηκαν, εκείνη ήταν 21, ενώ ο εκείνος ήταν παντρεμένος τυπικά με τη Γαλάτεια, με τον χωρισμό να είναι απλά θέμα χρόνου. Το φλερτ των δύο κρατά χρόνια, με τον Καζαντζάκη κάποια στιγμή να «σπάει». Εκείνος είναι στη Μόσχα και στέλνει ανταποκρίσεις στις Ελληνικές εφημερίδες για τα όσα συμβαίνουν στην κομμουνιστική Σοβιετική Ένωση. Εκείνη ζει στο Παρίσι, ανταποκρίτρια της Καθημερινής.
Τότε είναι που της στέλνει ένα γράμμα για να ξεκαθαρίσει το “It’s complicated” status μεταξύ τους. Της ζητά να πάει να συναντήσει την πρώην του, Έλσα Λάνγκε, στο Ντίσελντορφ και να μείνει μαζί της για μια εβδομάδα. Αν όσα της πει η Έλσα για εκείνον την ευχαριστήσουν, τότε της ζητά να πάρει το επόμενο τρένο για Μόσχα και να ζήσουν μαζί. Αν όχι, όλα τελειώνουν. Ποιος θα ζητούσε από την επίδοξη σύντροφό του να πάει να ζήσει για μια εβδομάδα με την πρώην του; Κανείς από όσους γνωρίζω. Και μιλάμε για ενάμιση αιώνα πριν.
Η Ελένη, όντως, επισκέπτεται την Έλσα και ζει μαζί της για μια εβδομάδα. Επόμενος σταθμός: Μόσχα!
Η επιστολή του Καμί για το Νόμπελ Λογοτεχνίας που κέρδισε
Τον Οκτώβριο του 1957 ο Νίκος Καζαντζάκης νοσηλευόταν στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο του Φράιμπουργκ. Ήταν για ένατη φορά υποψήφιος για το Νόμπελ και ήταν πολλοί που πίστευαν πως είχε έρθει η στιγμή να το κερδίσει. Όμως, τελικά, είναι ο Αλμπέρ Καμί που κερδίζει. Η ανακοίνωση της Σουηδικής Ακαδημίας δεν πτοεί καθόλου τον Έλληνα συγγραφέα, ο οποίος ζητά από την απογοητευμένη Ελένη να στείλει αμέσως μια συγχαρητήρια επιστολή στον Γάλλο φιλόσοφο. Ήταν η τελευταία επιστολή που θα έστελνε, καθώς λίγες ημέρες μετά θα αφήσει την τελευταία του πνοή. Ένα χρόνο αργότερα, η Ελένη Καζαντζάκη θα λάβει μια θερμή επιστολή από τον Καμί, ο οποίος αναφέρει πως «ο Καζαντζάκης άξιζε 100 φορές παραπάνω το Νόμπελ».
Το κόλπο που βρήκαν με την Ελένη για να μην μαλώνουν
«Μιλάμε πάντα στο πληθυντικό, έτσι, όταν μαλώνουμε δεν γίνεται να πούμε λόγια προσβλητικά». Αυτή η απάντηση διασκέδαζε πάντοτε όσους βρίσκονταν στην παρέα του ζευγαριού και αναρωτιόντουσαν γιατί αφού είναι ζευγάρι, μιλάνε σαν να γνωρίστηκαν μόλις. Όντως, το ζευγάρι δεν λογομαχούσε σχεδόν ποτέ. Η μόνη φορά που ακούστηκαν βαριά λόγια ήταν όταν η πρώην σύζυγος του Νίκου Καζαντζάκη έγραψε ένα μυθιστόρημα – λίβελλο που διέσυρε τον συγγραφέα, αφού ήταν ξεκάθαρο πως περιέγραφε μεροληπτικά την κοινή τους ζωή. Η Ελένη έγινε έξαλλη και ο Νίκος μπροστά στους καλεσμένους της είπε «Ελένη, σταμάτα». Αυτός ήταν ο καβγάς τους.
Πώς η Ελένη κατάφερε να τον κάνει να γράφει μυθιστορήματα
Ο Νίκος Καζαντζάκης μισούσε να γράφει μυθιστορήματα, αφού τα δεν ήθελε να γράφει τόσο μεγάλα κείμενα. Προτιμούσε τα θεατρικά. Όμως η Ελένη είχε κάποια στιγμή μια φαεινή ιδέα, η οποία προέκυψε από ένα τελετουργικό του ζευγαριού. Κάθε βράδυ, όταν ξάπλωναν στο κρεβάτι, ο Καζαντζάκης τής έλεγε ιστορίες από την Κρήτη για να κοιμηθεί. Αυτές οι ιστορίες, διανθισμένες και με δικά του, φανταστικά στοιχεία, συνάρπαζαν την Ελένη, η οποία πίστευε πως το υλικό αυτό θα μπορούσε να απογειωθεί από την πένα του συζύγου της. Δικαιώθηκε κάποιες δεκαετίες αργότερα, όταν ο Νίκος Καζαντζάκης έγραψε το Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, το οποίο έγινε best seller σε Ευρώπη και Αμερική.
Ο γάμος που άργησε… κάτι δεκαετίες
Παρόλο που έναν αιώνα πριν η θέση της γυναίκας ήταν είτε στο σπίτι, είτε πίσω από τον σύζυγό της, όταν έβγαινε από το σπίτι, το ζεύγος Καζαντζάκη δεν είχε καμία διάθεση να ακολουθεί την πεπατημένη. Χρειάστηκε να περάσουν 19 χρόνια για να παντρευτούν η Ελένη και ο Νίκος και ο γάμος έγινε τελείως απρόσμενα, το 1945. Κουμπάροι τους ήταν ο κολλητός φίλος του, ποιητής, Άγγελος Σικελιανός, και η σύζυγός του, Άννα Σικελιανού. Μάλιστα, ο Νίκος Καζαντζάκης συνειδητοποίησε πως ξέχασε τις βέρες, την ώρα του μυστηρίου στον Άγιο Γεώργιο Καρύτση, όταν και της ζήτησε ο ιερέας. Έτσι, οι δυο τους παντρεύτηκαν με τις βέρες των κουμπάρων τους.
