Δεν είναι όλοι οι πρώην “narcissists”

ΕΡΧΕΣΑΙ ΣΥΧΝΑ ΕΔΩ;

ΠΡΟΣΘΗΚΗ ΣΤΗ GOOGLE

«Δεν τα βρήκαμε». «Δεν ήταν έτοιμος». «Δεν ήθελε τα ίδια πράγματα». «Με πλήγωσε». «Ήταν εγωιστής». «Τελικά δεν μου έκανε καλό».

Σήμερα, μια αποτυχημένη σχέση μπορεί να συνοψιστεί μέσα σε λίγα λεπτά με ένα εντυπωσιακά πιο περίπλοκο ψυχολογικό λεξιλόγιο. Εκείνος ήταν narcissist. Εκείνη είχε avoidant attachment. Αυτό που συνέβη ήταν gaslighting. Η έντονη αρχή ήταν love bombing. Η απόσταση που ακολούθησε ήταν emotional unavailability. Η επιστροφή μετά τον χωρισμό ήταν hoovering. Και το γεγονός ότι ακόμη τον σκέφτεσαι; Trauma bond.

Μπορεί όλα αυτά πράγματι να συμβαίνουν. Και συμβαίνουν.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν συμβαίνουν, τουλάχιστον σύμφωνα με το TikTok, σε όλους.

Τα social media έκαναν κάτι αναμφισβήτητα σημαντικό: έδωσαν σε εκατομμύρια ανθρώπους λέξεις για εμπειρίες που παλαιότερα δυσκολεύονταν ακόμη και να περιγράψουν. Ένας άνθρωπος που βρίσκεται μέσα σε μια πραγματικά χειριστική ή κακοποιητική σχέση μπορεί να αναγνωρίσει συμπεριφορές που μέχρι τότε θεωρούσε φυσιολογικές. Κάποιος άλλος μπορεί να καταλάβει γιατί δυσκολεύεται να βάλει όρια. Κάποιος μπορεί, για πρώτη φορά, να συνειδητοποιήσει ότι αυτό που βιώνει δεν είναι απλώς «μια δύσκολη σχέση».

Αυτό είναι πολύτιμο.

Αλλά κάπου ανάμεσα στην ψυχολογική ενημέρωση και στα reels των τριάντα δευτερολέπτων συνέβη κάτι παράξενο: η γλώσσα της ψυχολογίας πέρασε από το θεραπευτικό δωμάτιο στην καθημερινότητα και από την καθημερινότητα έγινε internet slang.

Και ξαφνικά όλοι άρχισαν να διαγιγνώσκουν όλους.

Ο πρώην σου μπορεί απλώς να ήταν κακός πρώην

Ας πούμε κάτι σχεδόν απαγορευμένο στην εποχή των red flags: ένας άνθρωπος μπορεί να συμπεριφέρθηκε απαίσια χωρίς να πάσχει από κάποια διαταραχή προσωπικότητας.

Μπορεί να ήταν εγωιστής.

Μπορεί να ήταν ανώριμος.

Μπορεί να φοβόταν τη δέσμευση.

Μπορεί να είπε ψέματα επειδή δεν είχε το θάρρος να πει την αλήθεια.

Μπορεί να ήθελε να σε έχει στη ζωή του χωρίς να είναι διατεθειμένος να σου προσφέρει τη σχέση που ήθελες.

Μπορεί να σε αγάπησε και παρ’ όλα αυτά να μην ήξερε να σε αγαπήσει καλά.

Μπορεί ακόμη —και αυτό είναι ίσως το δυσκολότερο να αποδεχτούμε— να μην ήθελε τελικά το ίδιο πράγμα με εσένα.

Τίποτα από αυτά δεν τον κάνει αυτομάτως narcissist.

Η ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας είναι κλινικός όρος. Δεν είναι συνώνυμο του «ήταν εγωκεντρικός», ούτε του «με πλήγωσε», ούτε του «επέστρεφε όταν απομακρυνόμουν», ούτε του «δεν μου έδωσε όσα χρειαζόμουν».

Κι όμως, στο διαδίκτυο οι αποχρώσεις εξαφανίζονται εύκολα.

Ένας άνθρωπος που σου κάνει πολλά κομπλιμέντα στην αρχή κάνει love bombing. Κάποιος που χρειάζεται απόσταση είναι avoidant. Κάποιος που θυμάται διαφορετικά έναν καβγά κάνει gaslighting. Κάποιος που στέλνει μήνυμα μετά τον χωρισμό κάνει hoovering.

Αν συνεχίσουμε έτσι, σε λίγο η ανθρώπινη ατέλεια θα χρειάζεται DSM.

Γιατί όμως μας ανακουφίζει τόσο πολύ μια διάγνωση;

Υπάρχει ένας λόγος που αυτή η γλώσσα έγινε τόσο δημοφιλής. Δεν είναι μόνο η επιρροή των social media.

Είναι ότι η διάγνωση προσφέρει κάτι που ένας χωρισμός συνήθως αρνείται να μας δώσει: βεβαιότητα.

Οι σχέσεις τελειώνουν συχνά μέσα σε ένα χάος αντιφάσεων. Κάποιος μπορεί να σου είπε ότι σε αγαπά και μετά να έφυγε. Να ήταν τρυφερός και αργότερα ψυχρός. Να σε διεκδίκησε και στη συνέχεια να απομακρύνθηκε. Να επέστρεψε, να ξαναέφυγε, να υποσχέθηκε πράγματα που τελικά δεν μπόρεσε να πραγματοποιήσει.

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν αγαπά ιδιαίτερα τις ιστορίες χωρίς καθαρό τέλος.

Θέλει εξήγηση.

Και το «ήταν narcissist» προσφέρει μια εξαιρετικά καθαρή εξήγηση σε μια εξαιρετικά μπερδεμένη ιστορία.

Ξαφνικά όλα μπαίνουν στη θέση τους. Η αρχή ήταν love bombing. Η αλλαγή ήταν devaluation. Ο χωρισμός ήταν discard. Η επιστροφή ήταν hoovering.

Υπάρχει αρχή, μέση και τέλος.

Υπάρχει θύτης και θύμα.

Κυρίως, υπάρχει απάντηση.

Μόνο που οι πραγματικές σχέσεις σπανίως είναι τόσο τακτοποιημένες.

Το TikTok δεν ήταν στον καβγά σας

Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα της pop psychology: επιχειρεί να χωρέσει χρόνια ανθρώπινης συμπεριφοράς σε λίστες.

«7 σημάδια ότι βγαίνεις με narcissist».

«5 πράγματα που κάνει ένας avoidant όταν σε αγαπά».

«Αν σου πει αυτές τις 3 φράσεις, σε κάνει gaslighting».

Είναι ακαταμάχητο περιεχόμενο, ακριβώς επειδή μας δίνει την ψευδαίσθηση ότι οι άνθρωποι μπορούν να αποκωδικοποιηθούν.

Μόνο που ένας άνθρωπος δεν είναι checklist.

Και μια σχέση δεν μπορεί να διαγνωστεί από ένα reel.

Το ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι οι αλγόριθμοι γνωρίζουν πώς να ενισχύσουν αυτή την πεποίθηση. Αν σταθείς λίγο περισσότερο σε ένα βίντεο για avoidant partners, σύντομα θα δεις άλλα δέκα. Αν ψάξεις «signs of narcissistic ex», το feed σου μπορεί μέσα σε λίγες ημέρες να μετατραπεί σε έναν κόσμο όπου σχεδόν κάθε πρώην εμφανίζει τα ίδια χαρακτηριστικά.

Και τότε συμβαίνει κάτι ανθρώπινο: αρχίζουμε να αναγνωρίζουμε τη δική μας ιστορία παντού.

Δεν είναι κάθε ένταση love bombing

Υπάρχει και κάτι ακόμη που χάνεται όταν χρησιμοποιούμε τους όρους χωρίς διάκριση: η σημασία τους.

Το love bombing, για παράδειγμα, δεν σημαίνει απλώς ότι δύο άνθρωποι ερωτεύτηκαν πολύ έντονα και αντάλλαξαν εκατό μηνύματα μέσα σε ένα βράδυ.

Μερικές σχέσεις πράγματι ξεκινούν σαν φωτιά.

Οι άνθρωποι ενθουσιάζονται. Παρασύρονται. Λένε περισσότερα απ’ όσα ίσως θα έπρεπε. Κάνουν σχέδια για ταξίδια στο τρίτο ραντεβού. Μιλούν μέχρι τις τέσσερις το πρωί. Πιστεύουν για λίγο ότι βρήκαν επιτέλους «τον άνθρωπό τους».

Και μερικές φορές κάνουν λάθος.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η αρχική ένταση ήταν απαραίτητα οργανωμένη στρατηγική χειραγώγησης. Μπορεί απλώς δύο άνθρωποι να πίστεψαν ειλικρινά σε κάτι που τελικά δεν άντεξε.

Το ίδιο συμβαίνει με το gaslighting. Το να διαφωνεί κάποιος μαζί σου για το τι συνέβη δεν σημαίνει αυτομάτως ότι προσπαθεί συστηματικά να σε κάνει να αμφισβητήσεις την αντίληψή σου για την πραγματικότητα.

Οι άνθρωποι θυμούνται διαφορετικά.

Οι άνθρωποι υπερασπίζονται τον εαυτό τους.

Οι άνθρωποι λένε ανοησίες όταν θυμώνουν.

Και ναι, μερικές φορές οι άνθρωποι χειραγωγούν.

Η ωριμότητα βρίσκεται ακριβώς στην ικανότητα να ξεχωρίζουμε το ένα από το άλλο.

Όταν η θεραπευτική γλώσσα γίνεται όπλο

Υπάρχει μάλιστα μια ειρωνεία στην εποχή της ψυχολογικής αυτογνωσίας: η θεραπευτική γλώσσα μπορεί να χρησιμοποιηθεί με εξαιρετικά μη θεραπευτικό τρόπο.

«Βάζω boundaries» μπορεί μερικές φορές να σημαίνει «αρνούμαι να κάνω οποιαδήποτε δύσκολη συζήτηση».

«Προστατεύω την ενέργειά μου» μπορεί να σημαίνει «δεν θέλω να αναλάβω ευθύνη».

«Είσαι toxic» μπορεί να σημαίνει «μου είπες κάτι που δεν ήθελα να ακούσω».

Και το «αυτό είναι δικό σου trauma» μπορεί να γίνει ένας πολύ κομψός τρόπος να ακυρώσουμε το συναίσθημα του άλλου.

Οι λέξεις της ψυχολογίας δεν μας κάνουν αυτομάτως συναισθηματικά ώριμους.

Μερικές φορές απλώς μας κάνουν καλύτερους στο να κερδίζουμε έναν καβγά.

Υπάρχει κάτι που χάνουμε όταν ο άλλος γίνεται διάγνωση

Όταν χαρακτηρίζουμε έναν άνθρωπο με μία λέξη, σταματάμε εύκολα να τον βλέπουμε ως άνθρωπο.

Και αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να δικαιολογούμε εκείνους που μας πλήγωσαν.

Το αντίθετο.

Μπορείς να πεις: «Αυτό που μου έκανε ήταν απαράδεκτο» χωρίς να γνωρίζεις την κλινική εξήγηση.

Μπορείς να φύγεις από μια σχέση επειδή σε κάνει δυστυχισμένο χωρίς να αποδείξεις ότι ο άλλος έχει κάποια διαταραχή.

Μπορείς να βάλεις όρια σε έναν άνθρωπο χωρίς να τον χαρακτηρίσεις toxic.

Μπορείς ακόμη να δεχτείς κάτι πολύ πιο περίπλοκο: ότι ένας άνθρωπος είχε καλά στοιχεία και παρ’ όλα αυτά σου έκανε κακό.

Αυτή είναι ίσως η πιο δύσκολη αλήθεια.

Θα ήταν πολύ ευκολότερο αν όσοι μας πληγώνουν ήταν πάντοτε τέρατα. Δεν είναι.

Μερικές φορές είναι άνθρωποι που μας έκαναν να γελάσουμε, μας φρόντισαν, μας αγάπησαν με τον τρόπο που μπορούσαν και ταυτόχρονα μας απογοήτευσαν βαθιά.

Η μία αλήθεια δεν ακυρώνει την άλλη.

Ίσως δεν χρειάζεται να μάθεις «τι ήταν»

Μετά από έναν δύσκολο χωρισμό υπάρχει μια περίοδος κατά την οποία ψάχνουμε μανιωδώς το «γιατί».

Γιατί άλλαξε;

Γιατί επέστρεψε;

Γιατί είπε ότι με αγαπούσε;

Γιατί έκανε εκείνο;

Γιατί δεν έκανε αυτό;

Και κάπου εκεί εμφανίζεται η ατελείωτη βιβλιοθήκη του διαδικτύου, έτοιμη να μας προσφέρει εκατό πιθανές διαγνώσεις.

Ίσως όμως η σημαντικότερη ερώτηση δεν είναι:

«Τι είχε εκείνος;»

Αλλά:

«Πώς ένιωθα εγώ μέσα σε αυτή τη σχέση;»

Ένιωθα ασφαλής;

Μπορούσα να μιλήσω;

Υπήρχε συνέπεια;

Υπήρχε σεβασμός;

Μπορούσα να είμαι ο εαυτός μου;

Έπρεπε συνεχώς να αποδεικνύω την αξία μου;

Ήμουν περισσότερο ήρεμος ή περισσότερο αγχωμένος;

Αυτές οι ερωτήσεις δεν χρειάζονται διάγνωση του άλλου για να έχουν αξία.

Και ίσως εκεί βρίσκεται μια πολύ πιο ουσιαστική μορφή αυτογνωσίας.

Δεν χρειάζεται να είναι narcissist για να φύγεις

Η ψυχολογική γνώση είναι πολύτιμη όταν μας βοηθά να καταλάβουμε καλύτερα τον εαυτό μας και τους άλλους. Γίνεται λιγότερο χρήσιμη όταν τη χρησιμοποιούμε για να μετατρέψουμε κάθε δύσκολη ανθρώπινη σχέση σε κλινικό case study.

Γιατί όχι, δεν είναι όλοι οι πρώην narcissists.

Κάποιοι ήταν ανώριμοι. Κάποιοι φοβισμένοι. Κάποιοι εγωιστές. Κάποιοι μπερδεμένοι. Κάποιοι δεν ήξεραν τι ήθελαν. Κάποιοι ήξεραν πολύ καλά τι ήθελαν — απλώς δεν ήταν αυτό που θέλαμε εμείς.

Και κάποιοι μπορεί πράγματι να είχαν σοβαρά προβληματικές και χειριστικές συμπεριφορές.

Δεν χρειάζεται όμως να τους διαγνώσουμε όλους για να αναγνωρίσουμε ότι κάτι μας πλήγωσε.

Ίσως, μάλιστα, ένα από τα πιο ώριμα πράγματα που μπορούμε να πούμε μετά το τέλος μιας σχέσης να μην είναι ούτε «ήταν narcissist» ούτε «ήταν ο έρωτας της ζωής μου».

Μπορεί να είναι κάτι πολύ λιγότερο εντυπωσιακό και πολύ περισσότερο αληθινό:

Ήταν ένας άνθρωπος που αγάπησα. Κάποια πράγματα μεταξύ μας ήταν όμορφα, κάποια άλλα με πλήγωσαν. Και τελικά, αυτή η σχέση δεν ήταν καλή για μένα.

Χωρίς διάγνωση.

Χωρίς TikTok terminology.

Χωρίς να χρειάζεται να μετατρέψουμε έναν άνθρωπο σε τέρας για να μας επιτραπεί να τον αφήσουμε πίσω.

Μερικές φορές, το τέλος μιας σχέσης δεν χρειάζεται ετυμηγορία.

Χρειάζεται μόνο τέλος.

Σημείωση: Στο κείμενο χρησιμοποιείται σκόπιμα ο αγγλικός όρος «narcissist» αντί του ελληνικού «ναρκισσιστής», καθώς το άρθρο αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο ο όρος έχει περάσει στη γλώσσα των social media και της pop psychology, συχνά απομακρυσμένος από την αυστηρά κλινική του σημασία.