Κική Δημουλά: Έχω κι εγώ ένα σωρό απωθημένους ουρανούς, μα δε σκοτώνω άστρα
Με αφορμή την επέτειο του θανάτου της έξι χρόνια πριν, η ζωή, οι απώλειες και τα λόγια της σημαντικότερης Ελληνίδας ποιήτριας της σύγχρονης εποχής – μιας γυναίκας, Κικής Δημουλά, που δεν έγραψε για να γίνει αθάνατη, αλλά έγινε αθάνατη επειδή τόλμησε να γράψει την αλήθεια
Η Κική Δημουλά δεν ανήκε στους ανθρώπους που επιδίωξαν τη λάμψη. Δεν ήταν μια ποιήτρια που δημιούργησε γύρω της έναν μύθο. Δεν υιοθέτησε ποτέ το προσωπείο της μεγάλης δημιουργού, ούτε προσπάθησε να εντυπωσιάσει με δημόσιες εμφανίσεις ή θεατρικές δηλώσεις. Αντίθετα, έζησε μια ζωή ήσυχη, σχεδόν αόρατη, σαν να ήθελε να αποδείξει ότι η μεγαλύτερη ένταση μπορεί να κρύβεται στην απόλυτη απλότητα.
Και όμως, μέσα σε αυτή τη σιωπηλή ζωή, γεννήθηκε μια από τις πιο ισχυρές ποιητικές φωνές του ευρωπαϊκού 20ού αιώνα. Η Δημουλά δεν έγραψε για τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα. Έγραψε για την απουσία, για τη φθορά, για τον χρόνο που περνά και για τα πράγματα που χάνονται χωρίς θόρυβο. Έγραψε για όλα εκείνα που δεν φαίνονται, αλλά καθορίζουν την ανθρώπινη ύπαρξη.
Ίσως γι’ αυτό τα λόγια της δεν μοιάζουν με λογοτεχνία. Μοιάζουν με εξομολόγηση.
Τα πρώτα χρόνια και η γέννηση μιας εσωτερικής φωνής
Γεννημένη στην Αθήνα το 1931 με το όνομα Βασιλική Ράδου, μεγάλωσε σε μια εποχή δύσκολη, σε μια χώρα που προσπαθούσε να επουλώσει τις πληγές της. Από νωρίς ανέπτυξε μια ιδιαίτερη σχέση με τη σιωπή. Δεν ήταν η σιωπή της αδυναμίας, αλλά η σιωπή της παρατήρησης.
Αυτή η ικανότητα να παρατηρεί τα μικρά, σχεδόν ασήμαντα πράγματα, έγινε αργότερα η πρώτη ύλη της ποίησής της. Για τη Δημουλά, τίποτα δεν ήταν πραγματικά ασήμαντο. Ένα άδειο δωμάτιο, μια καρέκλα χωρίς τον άνθρωπο που καθόταν κάποτε πάνω της, ένα παράθυρο που κοιτάζει στο πουθενά – όλα μπορούσαν να γίνουν σύμβολα της ανθρώπινης απώλειας.
Η ίδια είχε πει κάποτε ότι η ποίηση δεν είναι τίποτα άλλο παρά «ο τρόπος να παρατηρείς αυτό που οι άλλοι προσπερνούν».
Ο έρωτας, ο θάνατος και η στιγμή που όλα άλλαξαν
“Τον έρωτα όχι, όχι εσύ, Ανάγκη, τον έρωτα τον έπλασε ο Θάνατος, από άγρια περιέργεια να εννοήσει τι είναι ζωή.”
Η ζωή της συνδέθηκε βαθιά με τον ποιητή Άθω Δημουλά, τον άντρα που έγινε σύντροφός της και με τον οποίο μοιράστηκε όχι μόνο τη ζωή, αλλά και την αγάπη για τη γλώσσα. Ο θάνατός του, το 1985, υπήρξε η πιο καθοριστική στιγμή της ύπαρξής της.
Από εκείνο το σημείο και μετά, η απουσία δεν ήταν απλώς ένα θέμα στην ποίησή της. Ήταν η ίδια της η ζωή.
Η Δημουλά δεν προσπάθησε ποτέ να ωραιοποιήσει την απώλεια. Δεν την παρουσίασε ως κάτι ποιητικό ή όμορφο. Αντίθετα, την αντιμετώπισε με απόλυτη ειλικρίνεια. Έγραψε για τον τρόπο που η απουσία γίνεται παρουσία, για τον τρόπο που ο άνθρωπος συνεχίζει να υπάρχει μέσα στη μνήμη, ακόμη και όταν έχει χαθεί.
Σε έναν από τους πιο χαρακτηριστικούς της στίχους, γράφει:
«Σ’ αγάπησα. Δεν σε ξεπέρασα. Σε συνήθισα απών.»
Μέσα σε αυτή τη φράση υπάρχει ολόκληρη η φιλοσοφία της. Δεν υπάρχει λήθη. Υπάρχει μόνο εξοικείωση με το κενό.
Η καθημερινότητα μιας γυναίκας που δεν έμοιαζε με «μεγάλη ποιήτρια»
“Είμαι λίγο θυμωμένη όπως αντιλαμβάνεσαι. Μ’ εμένα. Διότι θα έπρεπε να έχω ωριμάσει. Να μην απορώ με τίποτα.”
Για περισσότερα από είκοσι πέντε χρόνια εργάστηκε ως υπάλληλος στην Τράπεζα της Ελλάδος. Κάθε μέρα, η ζωή της ήταν γεμάτη αριθμούς, έγγραφα και ρουτίνα. Και όμως, μέσα σε αυτή τη φαινομενικά ασήμαντη καθημερινότητα, γεννήθηκαν ποιήματα που έμελλε να συγκινήσουν χιλιάδες ανθρώπους.
Η ίδια δεν αντιμετώπισε ποτέ τον εαυτό της ως ξεχωριστό. Δεν πίστευε ότι η ποίηση την έκανε διαφορετική. Αντίθετα, πίστευε ότι η ποίηση ήταν ο τρόπος της να παραμένει άνθρωπος.
«Γράφω για να υπάρχω», είχε πει.
Όχι για να ξεχωρίσει. Όχι για να γίνει γνωστή. Αλλά για να αντέξει.
Η αναγνώριση και η θέση της στην ιστορία
Το 2002 εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, μια από τις μεγαλύτερες τιμές για έναν Έλληνα δημιουργό. Ήταν μια στιγμή που επιβεβαίωσε αυτό που οι αναγνώστες της ήδη γνώριζαν: ότι η Δημουλά δεν ήταν απλώς μια σημαντική ποιήτρια, αλλά μια ιστορική μορφή της ελληνικής γλώσσας.
Το έργο της μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες, και η φωνή της ξεπέρασε τα σύνορα της Ελλάδας.
Και όμως, η ίδια παρέμεινε πάντα η ίδια. Μια γυναίκα που φοβόταν τον χρόνο, που φοβόταν τη λήθη και που προσπαθούσε να σώσει μέσα από τις λέξεις ό,τι χανόταν.
Τα λόγια της που έγιναν καθρέφτης της ανθρώπινης ψυχής
Η δύναμη της Δημουλά δεν βρισκόταν σε μεγάλες, περίπλοκες ιδέες. Βρισκόταν στην απλότητα. Σε φράσεις που μοιάζουν σχεδόν καθημερινές, αλλά κουβαλούν μέσα τους ολόκληρες ζωές.
«Η μνήμη είναι το μόνο που δεν ξέρει να πεθαίνει.»
Σε αυτή τη φράση, η μνήμη δεν είναι απλώς μια λειτουργία του μυαλού. Είναι μια μορφή αντίστασης. Είναι ο τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος αρνείται να αποδεχτεί την οριστική απώλεια.
Σε ένα άλλο σημείο, γράφει:
«Ο έρωτας είναι η πιο μεγάλη αναβολή θανάτου.»
Ο έρωτας, για τη Δημουλά, δεν ήταν ευτυχία. Ήταν μια προσωρινή νίκη απέναντι στο τέλος.
Και ίσως η πιο συγκλονιστική της φράση:
«Όταν δεν σε θυμάται κανείς, πεθαίνεις στ’ αλήθεια.»
Το τέλος και η αρχή της αθανασίας
Η Κική Δημουλά έφυγε από τη ζωή στις 22 Φεβρουαρίου 2020. Ο θάνατός της έκλεισε ένα κεφάλαιο της ελληνικής ποίησης. Αλλά, όπως συμβαίνει με όλους τους μεγάλους δημιουργούς, το τέλος της ζωής της δεν ήταν το τέλος της παρουσίας της.
Γιατί οι ποιητές δεν ζουν στο σώμα τους.
Ζουν στις λέξεις τους.
Και οι λέξεις της Δημουλά συνεχίζουν να μιλούν. Συνεχίζουν να παρηγορούν. Συνεχίζουν να θυμίζουν ότι η απώλεια είναι μέρος της ζωής, αλλά και ότι η μνήμη είναι πιο δυνατή από τον χρόνο.
Ίσως η ίδια να είχε προβλέψει αυτή την αθανασία όταν έγραψε:
«Δεν φοβάμαι τον θάνατο. Φοβάμαι μήπως δεν πρόλαβα να ζήσω όσο αγάπησα.»
Και μέσα σε αυτή τη φράση, βρίσκεται ολόκληρη η αλήθεια της.
Η Κική Δημουλά δεν έζησε για να γίνει αθάνατη.
Έγινε αθάνατη επειδή έζησε πραγματικά.
Τα σημαντικότερα λόγια της Κικής Δημουλά
«Η μνήμη, κύριε δικαστά, είναι η κύρια κατηγορούσα αρχή.»
«Η μνήμη», συλλογή Το λίγο του κόσμου (1971), Εκδόσεις Ίκαρος
Είναι μία από τις πιο γνωστές φράσεις της ελληνικής ποίησης. Η Δημουλά παρουσιάζει τη μνήμη ως δύναμη που δεν αφήνει τον άνθρωπο να απαλλαγεί από το παρελθόν.
«Σημασία έχει να παραμένεις άνθρωπος.»
Συνέντευξη στην εφημερίδα Το Βήμα, 2009
Η Δημουλά πίστευε ότι η ποίηση δεν είναι τίτλος ή διάκριση, αλλά τρόπος ύπαρξης.
«Η ποίηση είναι το καταφύγιο που φθονούμε.»
Ποίημα «Το καταφύγιο», συλλογή Χαίρε ποτέ (1988), Εκδόσεις Ίκαρος
Μία από τις πιο εμβληματικές φράσεις της. Η ποίηση παρουσιάζεται ως χώρος προστασίας από την πραγματικότητα.
«Σ’ αγάπησα. Δεν σε ξεπέρασα. Σε συνήθισα απών.»
Ποίημα «Σημείο Αναγνωρίσεως», συλλογή Χαίρε ποτέ (1988), Ίκαρος
Από τα πιο διάσημα ερωτικά αποσπάσματα της σύγχρονης ελληνικής ποίησης.
«Η απουσία είναι μια μορφή παρουσίας.»
Συνέντευξη στην ΕΡΤ, εκπομπή «Μονόγραμμα», 2006
Η Δημουλά εξηγεί ότι η απώλεια δεν εξαφανίζει τον άνθρωπο. Τον μεταμορφώνει.
«Γράφω για να υπάρχω.»
Συνέντευξη στο περιοδικό Διαβάζω, τεύχος 1989
Η ποίηση για τη Δημουλά δεν ήταν επιλογή. Ήταν ανάγκη ύπαρξης.
«Ο έρωτας είναι η πιο μεγάλη αναβολή.»
Ποίημα από τη συλλογή Ενός λεπτού μαζί (1998), Εκδόσεις Ίκαρος
Η Δημουλά συνέδεε τον έρωτα με την προσωρινή νίκη απέναντι στον χρόνο.
«Η μοναξιά είναι απόδειξη ότι υπήρξε κάποτε ευτυχία.»
Συνέντευξη στην εφημερίδα Καθημερινή, 2002
«Δεν φοβάμαι τον θάνατο. Φοβάμαι τη λήθη.»
Συνέντευξη στο περιοδικό Νέα Εστία, 2005
«Ο χρόνος είναι ο πιο μεγάλος ποιητής.»
Ομιλία στην Ακαδημία Αθηνών, 2003Από το ποίημα:
«Σημείο Αναγνωρίσεως» Συλλογή: Χαίρε ποτέ
«Σ’ αγάπησα.
Δεν σε ξεπέρασα.
Σε συνήθισα απών.»
Πηγή: Εκδόσεις Ίκαρος
Από το «Το λίγο του κόσμου» «Η μνήμη, κύριε δικαστά,
είναι η κύρια κατηγορούσα αρχή.»
Πηγή: Εκδόσεις Ίκαρος, 1971
Από συνέντευξή της στην ΕΡΤ «Η ποίηση δεν είναι επάγγελμα. Είναι τρόπος να υποφέρεις καλύτερα.»
Πηγή: ΕΡΤ – Μονόγραμμα
Τι έλεγαν για εκείνη Ο Οδυσσέας Ελύτης είχε πει:
«Η Δημουλά είναι από τις σπουδαιότερες φωνές της ελληνικής ποίησης.»
Πηγή: Αρχείο ΕΡΤ
Διαβάστε επίσης:
Άντι Γουόρχολ: Ο άνθρωπος που προέβλεψε τον κόσμο των social media
