Το μεγάλο «λαχείο» της ζωής: Γιατί το πού γεννιέσαι εξακολουθεί να αποφασίζει ποιος μπορείς να γίνεις

Σε έναν κόσμο που μιλά ασταμάτητα για ανάπτυξη, τεχνολογία, τεχνητή νοημοσύνη και πλούτο, ίσως υπάρχει ένας πολύ πιο ανθρώπινος τρόπος να μετρήσουμε την πρόοδο: όχι από το πόσα δημιουργήσαμε, αλλά από το πόσους ανθρώπους αφήσαμε να δημιουργήσουν τη δική τους ζωή.

ΕΡΧΕΣΑΙ ΣΥΧΝΑ ΕΔΩ;

ΠΡΟΣΘΗΚΗ ΣΤΗ GOOGLE

Υπάρχει μια στιγμή στη ζωή ενός παιδιού που κάποιος θα σκύψει προς το μέρος του και θα το ρωτήσει: «Τι θέλεις να γίνεις όταν μεγαλώσεις;». Είναι μία από εκείνες τις ερωτήσεις που οι μεγάλοι κάνουν σχεδόν μηχανικά, χαμογελώντας με τις απαντήσεις — γιατρός, πιλότος, δασκάλα, ποδοσφαιριστής, ζωγράφος, αστροναύτης — χωρίς να σκεφτόμαστε πόσο μεγάλη πολυτέλεια κρύβεται μέσα σε αυτές τις έξι λέξεις.

Γιατί για να ρωτήσεις ένα παιδί τι θέλει να γίνει, πρέπει πρώτα να πιστεύεις ότι έχει το δικαίωμα να γίνει κάτι.

Πρέπει να θεωρείς αυτονόητο ότι θα μεγαλώσει, ότι θα είναι ασφαλές, ότι θα πάει σχολείο, ότι θα μάθει να διαβάζει, ότι θα μπορεί κάποτε να εργαστεί, να αποφασίσει, να φύγει, να επιστρέψει, να αγαπήσει, να δημιουργήσει, να αποτύχει και να προσπαθήσει ξανά. Πρέπει, με άλλα λόγια, να υπάρχει μπροστά του ένας ορίζοντας αρκετά ανοιχτός ώστε να χωρά ένα όνειρο.

Για εκατομμύρια ανθρώπους, όμως, η ζωή αρχίζει διαφορετικά.

Και αυτή είναι ίσως μία από τις πιο δύσκολες αλήθειες ενός κόσμου που θέλει να πιστεύει ότι προοδεύει: γεννιόμαστε όλοι άνθρωποι, αλλά δεν γεννιόμαστε όλοι μέσα στην ίδια ποσότητα ελευθερίας.

Το πρώτο πράγμα που κληρονομούμε δεν είναι η περιουσία. Είναι οι πιθανότητες

Κανένα νεογέννητο δεν γνωρίζει αν το δωμάτιο στο οποίο ανοίγει για πρώτη φορά τα μάτια του βρίσκεται σε ένα εύπορο προάστιο μιας ευρωπαϊκής πρωτεύουσας, σε έναν καταυλισμό, σε ένα απομακρυσμένο χωριό, σε μια εμπόλεμη περιοχή ή σε ένα σπίτι όπου οι γονείς μετρούν τα χρήματα μέχρι το τέλος του μήνα.

Για το παιδί, στην αρχή, ο κόσμος είναι απλώς ο κόσμος.

Εμείς είμαστε εκείνοι που, λίγο αργότερα, θα του μάθουμε πόσο μεγάλος επιτρέπεται να είναι.

Κάποια παιδιά θα μεγαλώσουν θεωρώντας δεδομένο ότι στα δεκαοκτώ τους θα επιλέξουν πανεπιστήμιο. Κάποια άλλα θα θεωρούν επιτυχία το να έχουν καταφέρει να παραμείνουν στο σχολείο μέχρι τότε. Κάποια θα ακούσουν τους γονείς τους να συζητούν ποια ξένη γλώσσα θα ήταν καλύτερο να μάθουν. Άλλα θα μάθουν πολύ νωρίς ότι υπάρχουν οικογένειες στις οποίες ακόμη και το να συνεχίσει ένα παιδί την εκπαίδευσή του έχει κόστος που δεν μπορεί να πληρωθεί.

Κάποια κορίτσια θα μεγαλώσουν ακούγοντας ότι μπορούν να γίνουν ό,τι θελήσουν. Άλλα θα μεγαλώσουν μαθαίνοντας πρώτα όλα όσα δεν επιτρέπεται να γίνουν.

Κι έτσι, πολύ πριν μιλήσουμε για προσωπική προσπάθεια, φιλοδοξία και ταλέντο, έχει ήδη ξεκινήσει μια τεράστια κατανομή πιθανοτήτων.

Όχι χρημάτων.

Πιθανοτήτων.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο ακριβή κληρονομιά που μπορεί να αφήσει ένας κόσμος σε ένα παιδί.

Πόσο αξίζει το δικαίωμα να πεις «θέλω»;

Οι εικόνες που αποτέλεσαν την αφορμή για αυτό το κείμενο μιλούν για αξιοπρέπεια, ελευθερία και επιλογή, αλλά πίσω από αυτές τις μεγάλες λέξεις υπάρχει κάτι πολύ πιο απλό και πολύ πιο προσωπικό: η δυνατότητα ενός ανθρώπου να έχει λόγο στο σχήμα που θα πάρει η ζωή του.

Να μπορεί να πει «θέλω».

Θέλω να μάθω.

Θέλω να δουλέψω.

Θέλω να φύγω από εδώ.

Θέλω να μείνω εδώ.

Θέλω να σπουδάσω.

Θέλω να αγαπήσω αυτόν τον άνθρωπο.

Θέλω να πιστεύω σε αυτό.

Θέλω να μη φοβάμαι.

Θέλω να δοκιμάσω.

Θέλω κάτι διαφορετικό από αυτό που αποφασίστηκε για μένα.

Φαίνονται μικρές λέξεις όταν τις γράφεις. Στην πραγματικότητα, πίσω από κάθε «θέλω» χρειάζεται να υπάρχει ένας ολόκληρος μηχανισμός ελευθερίας για να αποκτήσει νόημα.

Γιατί τι σημασία έχει να έχεις όνειρα όταν δεν έχεις καμία πραγματική δυνατότητα να τα ακολουθήσεις;

Και τι σημαίνει ελευθερία όταν υπάρχει μόνο θεωρητικά;

Η οικονομία των ζωών που δεν έζησαν ποτέ αυτό που θα μπορούσαν

Σε ένα business site έχουμε μάθει να αναζητούμε το κόστος πίσω από κάθε απόφαση. Πόσο κοστίζει μια επένδυση, πόσο αποδίδει ένα κεφάλαιο, ποιο είναι το opportunity cost, ποια αγορά μεγαλώνει και ποια χάνει έδαφος.

Υπάρχει όμως ένα κόστος που σχεδόν ποτέ δεν εμφανίζεται σε οικονομικό ισολογισμό.

Το κόστος του ανθρώπινου δυναμικού που δεν πρόλαβε ποτέ να ανθίσει.

Πόσο κοστίζει μια γιατρός που δεν έγινε ποτέ γιατρός επειδή γεννήθηκε σε ένα μέρος όπου η εκπαίδευσή της σταμάτησε πρόωρα;

Πόσο κοστίζει ένας επιχειρηματίας που δεν δημιούργησε ποτέ την εταιρεία που είχε στο μυαλό του επειδή η οικογένειά του δεν είχε ούτε το ελάχιστο οικονομικό δίχτυ που θα του επέτρεπε να ρισκάρει;

Πόσο κοστίζει ένας επιστήμονας που δεν έφτασε ποτέ σε εργαστήριο, ένας συγγραφέας που δεν έμαθε ποτέ να γράφει αρκετά καλά για να αφηγηθεί την ιστορία του, ένα παιδί που είχε μαθηματικό μυαλό αλλά όχι σχολείο που θα μπορούσε να το ανακαλύψει;

Δεν θα μάθουμε ποτέ τα ονόματά τους.

Και αυτό είναι ίσως το πιο θλιβερό.

Δεν γνωρίζουμε τι χάσαμε.

Δεν υπάρχει βάση δεδομένων με τις εφευρέσεις που δεν έγιναν, τα βιβλία που δεν γράφτηκαν, τις επιχειρήσεις που δεν ιδρύθηκαν, τις θεραπείες που δεν ανακαλύφθηκαν ή τις ιδέες που δεν ακούστηκαν επειδή ο άνθρωπος που θα μπορούσε να τις δημιουργήσει δεν βρέθηκε ποτέ στο κατάλληλο δωμάτιο.

Η Παγκόσμια Τράπεζα περιγράφει το ανθρώπινο κεφάλαιο ως τις γνώσεις, τις δεξιότητες και την υγεία που συσσωρεύουν οι άνθρωποι στη διάρκεια της ζωής τους και υπογραμμίζει τη σημασία του για την παραγωγικότητα και την οικονομική ανάπτυξη.  Πίσω από αυτή την ψυχρή οικονομική ορολογία, όμως, υπάρχει μια πολύ πιο συγκινητική πραγματικότητα: κάθε φορά που μια κοινωνία δεν επιτρέπει σε έναν άνθρωπο να αναπτύξει τις δυνατότητές του, δεν χάνει μόνο εκείνος.

Χάνουμε όλοι κάτι που δεν θα μάθουμε ποτέ τι θα μπορούσε να ήταν.

Η αξιοπρέπεια αρχίζει εκεί όπου τελειώνει η ανάγκη να παρακαλάς

Ίσως χρησιμοποιούμε τη λέξη «αξιοπρέπεια» τόσο συχνά ώστε έχουμε ξεχάσει πόσο συγκεκριμένη είναι.

Αξιοπρέπεια δεν είναι να έχεις πολλά.

Είναι να μην αναγκάζεσαι να παρακαλάς για τα στοιχειώδη.

Είναι να μη χρειάζεται να ευχαριστείς κάποιον επειδή σου επέτρεψε να μορφωθείς.

Να μην εξαρτάται η ασφάλειά σου από το αν ένας ισχυρότερος άνθρωπος θα αποφασίσει να είναι καλός μαζί σου.

Να μπορείς να φύγεις από μια δουλειά που σε εξευτελίζει χωρίς να ξέρεις ότι αύριο τα παιδιά σου δεν θα έχουν να φάνε.

Να μπορεί μια γυναίκα να εγκαταλείψει μια ζωή που δεν θέλει χωρίς η οικονομική εξάρτηση να μετατρέπει την πόρτα του σπιτιού της σε αόρατο τοίχο.

Να μπορεί ένα παιδί να μπει σε μια τάξη χωρίς να αισθάνεται ότι κάποιος τού έκανε χάρη.

Υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στη φιλανθρωπία και στο δικαίωμα.

Στη φιλανθρωπία κάποιος σου δίνει κάτι.

Στο δικαίωμα κανείς δεν μπορεί να σου ζητήσει να γονατίσεις για να το πάρεις.

Δύο παιδιά μπορούν να γεννηθούν την ίδια ημέρα και σε δύο διαφορετικούς αιώνες Αυτό είναι ίσως το παράδοξο που με συγκινεί περισσότερο.

Την ίδια στιγμή που ένα παιδί κάνει το πρώτο του βήμα μέσα σε ένα σπίτι γεμάτο βιβλία, ένα άλλο παιδί κάπου αλλού κάνει ακριβώς το ίδιο βήμα.

Η καρδιά τους χτυπά με τον ίδιο τρόπο.

Γελούν με τον ίδιο αυθορμητισμό.

Φοβούνται το σκοτάδι.

Θέλουν μια αγκαλιά όταν χτυπήσουν.

Ρωτούν «γιατί;» ξανά και ξανά μέχρι να εξαντλήσουν τους μεγάλους γύρω τους.

Δεν υπάρχει τίποτα μέσα τους που να προδίδει ότι το ένα γεννήθηκε πιο «άξιο» από το άλλο.

Κι όμως, μέσα σε λίγα χρόνια, οι δρόμοι τους μπορεί να έχουν απομακρυνθεί τόσο πολύ ώστε να μοιάζουν ότι γεννήθηκαν σε διαφορετικές ιστορικές εποχές.

Το ένα θα έχει tablet και ιδιαίτερα μαθήματα. Το άλλο ίσως δεν έχει σταθερή πρόσβαση σε σχολείο.

Το ένα θα ανησυχεί αν θα περάσει στη σχολή της πρώτης επιλογής του. Το άλλο μπορεί να μην έχει ποτέ την πολυτέλεια μιας πρώτης επιλογής.

Και κάποια στιγμή θα τους πούμε ότι ο κόσμος ανταμείβει όσους προσπαθούν. Ναι, αλλά πρώτα πρέπει να τους έχουμε δώσει έναν κόσμο μέσα στον οποίο η προσπάθεια μπορεί να σημαίνει κάτι.

Η πρόοδος δεν είναι να φτάνουν κάποιοι ψηλότερα

Έχουμε συνδέσει την πρόοδο με το ύψος.

Ψηλότερα κτίρια. Μεγαλύτερες εταιρείες. Ισχυρότεροι υπολογιστές. Ταχύτερες μετακινήσεις. Περισσότερα δισεκατομμύρια. Τεχνολογίες που πριν από μία δεκαετία θα έμοιαζαν αδιανόητες.

Και υπάρχει κάτι θαυμαστό σε όλα αυτά.

Όμως ίσως η πραγματική πρόοδος να μην αφορά μόνο το πόσο ψηλά μπορεί να φτάσει η κορυφή.

Ίσως αφορά και το πόσο ψηλά σηκώσαμε το πάτωμα.

Πόσο χαμηλά επιτρέπουμε ακόμη να πέσει ένας άνθρωπος;

Πόσο εύκολα μπορεί ένα παιδί να ξεφύγει από τη φτώχεια στην οποία γεννήθηκε;

Πόσο πραγματική είναι η δεύτερη ευκαιρία;

Πόσο εξαρτάται η μοίρα ενός ανθρώπου από τον ταχυδρομικό κώδικα του πρώτου του σπιτιού;

Η κοινωνική κινητικότητα δεν είναι απλώς κοινωνικό ζήτημα. Συνδέεται με την αξιοποίηση δεξιοτήτων, την παραγωγικότητα και τις μακροχρόνιες δυνατότητες μιας οικονομίας, ενώ ο ΟΟΣΑ έχει καταγράψει επανειλημμένα πόσο δύσκολο μπορεί να γίνει για ανθρώπους που ξεκινούν χαμηλά στην εισοδηματική κλίμακα να ανέβουν ουσιαστικά σε αυτή.

Αλλά πίσω από τον όρο «κοινωνική κινητικότητα» υπάρχει ένας άνθρωπος.

Ένας άνθρωπος που προσπαθεί να κάνει τη ζωή του λίγο μεγαλύτερη από τις συνθήκες στις οποίες γεννήθηκε.

Κι εμείς μιλάμε για τεχνητή νοημοσύνη

Υπάρχει κάτι σχεδόν σουρεαλιστικό στην εποχή μας.

Συζητάμε αν η τεχνητή νοημοσύνη θα φτάσει κάποτε τις ανθρώπινες γνωστικές ικανότητες, αν θα αντικαταστήσει επαγγέλματα, αν θα ανακαλύψει νέα φάρμακα, αν θα μεταμορφώσει την εκπαίδευση, την εργασία και ολόκληρη την οικονομία.

Και την ίδια στιγμή υπάρχουν άνθρωποι για τους οποίους το μεγάλο ερώτημα δεν είναι τι θα κάνει η AI σε δέκα χρόνια.

Είναι αν το παιδί τους θα μπορέσει να συνεχίσει το σχολείο.

Δεν είναι επιχείρημα εναντίον της τεχνολογίας. Το αντίθετο. Η τεχνολογία μπορεί να γίνει ένα από τα ισχυρότερα εργαλεία διεύρυνσης των ευκαιριών που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα.

Αλλά υπάρχει κάτι που καμία τεχνολογική επανάσταση δεν μπορεί να λύσει από μόνη της.

Το ερώτημα ποιος θα έχει πρόσβαση στα οφέλη της.

Γιατί μπορούμε να δημιουργήσουμε έναν κόσμο απίστευτων δυνατοτήτων και να αποτύχουμε στο πιο βασικό: να επιτρέψουμε σε αρκετούς ανθρώπους να μπουν μέσα του.

Η ελευθερία δεν είναι να μπορείς να κάνεις τα πάντα

Είναι να μπορείς να επιλέξεις κάτι.

Να μπορείς να διαμορφώσεις τη ζωή σου, έστω κι αν τελικά δεν εξελιχθεί όπως την είχες φανταστεί.

Δεν χρειάζεται όλοι να πετύχουν.

Δεν χρειάζεται όλοι να γίνουν πλούσιοι.

Δεν χρειάζεται όλοι να σπουδάσουν στα καλύτερα πανεπιστήμια, να ιδρύσουν εταιρείες ή να αποκτήσουν τις ίδιες φιλοδοξίες.

Η ισότητα της αξιοπρέπειας δεν σημαίνει ομοιομορφία ζωών.

Σημαίνει ότι δεν αποφασίζουμε πριν ακόμη ξεκινήσει ο αγώνας ποιος δικαιούται να σταθεί στη γραμμή εκκίνησης.