«Boobs»: Μόνο ο αλγόριθμος δεν βλέπει το μήνυμα που περνάει η Σύλβια Κουβέλη
Με αφετηρία τον καρκίνο του μαστού, η φωτογράφος και διεπιστημονική καλλιτέχνιδα δημιουργεί ένα πολυεπίπεδο project για τη σχέση μας με το σώμα, τις ανασφάλειες, τη διαφορετικότητα, τη μητρότητα και την ταυτότητα. Δυστυχώς, ο αλγόριθμος δεν βλέπει το μήνυμα που περνάει.
Περιεχόμενα
Το γυναικείο στήθος βρίσκεται διαρκώς στο επίκεντρο της δημόσιας εικόνας, αλλά σπάνια το συζητάμε με την ειλικρίνεια που του αξίζει. Συνήθως αντιμετωπίζεται ως σύμβολο σεξουαλικότητας, αξιολογείται με βάση συγκεκριμένα αισθητικά πρότυπα και λογοκρίνεται στα social media. Γενικώς, εξακολουθεί να προκαλεί αμηχανία.
Η διεπιστημονική καλλιτέχνιδα Σύλβια Κουβέλη αποφάσισε να κοιτάξει αυτή την πραγματικότητα κατάματα, χρησιμοποιώντας το μέσο που γνωρίζει καλύτερα: τη φωτογραφία. Το 2017 ξεκίνησε το Boobs, ένα project που γεννήθηκε με στόχο την ενημέρωση και την ευαισθητοποίηση γύρω από τον καρκίνο του μαστού, αλλά σταδιακά εξελίχθηκε σε μια ευρύτερη εξερεύνηση της ανθρώπινης εμπειρίας. Περισσότερες από 100 γυναίκες και άνδρες έχουν σταθεί έως σήμερα μπροστά από το φακό της, καταθέτοντας μέσα από το σώμα και τις ιστορίες τους. Άλλοι έχουν υποβληθεί σε μαστεκτομή ή άλλες επεμβάσεις, άλλοι έχουν βιώσει τη μητρότητα και τον θηλασμό, ενώ υπάρχουν και άνθρωποι για τους οποίους το στήθος συνδέεται με ζητήματα ταυτότητας και σωματικής δυσφορίας.
Για τη Σύλβια Κουβέλη, η αφετηρία του εγχειρήματος ήταν μια συνειδητοποίηση: «Δεν υπήρξε κάποια προσωπική στιγμή σε σχέση με την υγεία του μαστού. Αλλά πολλές φορές συνειδητοποιούμε πράγματα που συμβαίνουν και μας αφορούν όλους, ακόμη κι αν δεν έχουν συμβεί προσωπικά σε εμάς. Νιώθω την ευθύνη ότι, εφόσον κάτι τέτοιο είναι δυνητικά πιθανό να συμβεί σε εμένα, στην αδελφή μου, στην κολλητή μου, στη μαμά μου και ούτω καθεξής, οφείλω να κάνω κάτι γι’ αυτό».
«Το δικό μου όπλο, ας πούμε, είναι η φωτογραφική μηχανή. Με αυτόν τον τρόπο μπορώ να κρατήσω την προσοχή στραμμένη σε ένα θέμα που έχει σημασία και αξίζει να το εξετάσουμε σε βάθος, τουλάχιστον κατά τη δική μου άποψη. Το πήρα προσωπικά, επειδή διάβασα ότι ο μέσος όρος ηλικίας των γυναικών που διαγιγνώσκονται με καρκίνο του μαστού μειώνεται όλο και περισσότερο. Πολλές γυναίκες γύρω στα 30 διαγιγνώσκονται με καρκίνο του μαστού, ο οποίος μπορεί να μην εντοπιστεί εγκαίρως, γιατί δεν έχουμε στο μυαλό μας ότι μπορούμε να αρρωστήσουμε σε αυτή την ηλικία. Εκείνη τη στιγμή ήμουν 32 χρονών και σκέφτηκα: “Μισό λεπτό, αυτές οι γυναίκες θα μπορούσαν να είμαι εγώ”».
Από τον καρκίνο του μαστού στην αποδοχή της διαφορετικότητας
Η εξέλιξη του Boobs έφερε στο προσκήνιο ερωτήματα που ξεπερνούν τα όρια της ασθένειας. Η σχέση μας με το σώμα, η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας και η δυσκολία να αποδεχτούμε τις φυσικές αλλαγές του έγιναν εξίσου σημαντικά κομμάτια της δουλειάς. Η Σύλβια Κουβέλη εξηγεί ότι η διεύρυνση αυτή υπήρχε ήδη στον αρχικό σχεδιασμό. «Από την αρχή είχα συνδέσει το γεγονός ότι πρέπει να γνωρίζουμε το σώμα μας και το στήθος μας. Είναι το πρώτο βήμα για να ξέρουμε πώς να το φροντίζουμε και να το κρατάμε υγιές».
Γι’ αυτό και φωτογράφιζε γυναίκες που δεν είχαν νοσήσει, αλλά επιθυμούσαν να συμμετάσχουν στη διαδικασία, να δουν διαφορετικά το σώμα τους και να κάνουν ένα βήμα προς την αποδοχή του: «Ήθελα να υπάρχει και μια καταγραφή της διαφορετικότητας των στηθών, ώστε να καταλάβουμε ότι δεν είναι όλα συμμετρικά και στρογγυλά. Να μην έχουμε ανασφάλεια επειδή το δικό μας στήθος δεν μοιάζει με κάποιο συγκεκριμένο πρότυπο. Έτσι μπορούμε να το φροντίζουμε, να το ψηλαφίζουμε και να πηγαίνουμε να κάνουμε τις εξετάσεις μας».
Από αυτή την αφετηρία προέκυψαν σταδιακά και οι ενότητες Mommy Boobs και Queer Boobs: «Έχουν να κάνουν με την κοινωνική διάσταση του στήθους και όσα μπορεί να βιώσει ένα άτομο. Μέσα από τα άτομα που έχω φωτογραφίσει, αυτές οι ιστορίες υπήρχαν ήδη. Έβγαιναν στις συναντήσεις που κάναμε, αλλά και κατά τη διάρκεια των φωτογραφήσεων. Ήδη από το 2019 είχα φωτογραφίσει μητέρες που θήλαζαν. Επομένως, αυτό το κομμάτι υπήρχε μέσα στο Boobs από αρκετά νωρίς. Ήταν μια φυσική εξέλιξη, απλώς χρειάστηκε λίγο περισσότερος χρόνος μέχρι να γίνει μέρος του πυρήνα του project».
«Τα βιώματά μας, σε μεγάλο βαθμό, είναι κοινά»
«Θεωρώ ότι αυτός είναι, κατά κάποιον τρόπο, ο κανόνας. Οι ιστορίες μας επαναλαμβάνονται, γιατί τα βιώματά μας, σε μεγάλο βαθμό, είναι κοινά. Μπορεί να είμαστε από διαφορετικές χώρες, διαφορετικές πόλεις, να έχουμε διαφορετικές ηλικίες και κοινωνικά υπόβαθρα, αλλά έχουμε πάρα πολλά κοινά βιώματα» αναφέρει η καλλιτέχνιδα.
Αυτή η διαπίστωση αποτέλεσε και τη βάση ενός οπτικοακουστικού έργου της, στο οποίο οι εικόνες και οι φωνές διαφορετικών ανθρώπων συνθέτουν μια ενιαία αφήγηση. Πρόσωπα και στήθη εμφανίζονται και σταδιακά σβήνουν το ένα μέσα στο άλλο, ενώ οι φωνές περιγράφουν εμπειρίες που σχετίζονται με το σώμα: «Καθώς η μία ιστορία οδηγεί στην άλλη, καταλαβαίνεις ότι δεν είναι και τόσο διαφορετικές. Και σίγουρα μέσα σε αυτές αναγνωρίζεις και ένα κομμάτι του εαυτού σου. Θεωρώ ότι πολλές από εμάς έχουμε λίγη ανασφάλεια, λίγη ντροπή, ίσως κάποια άρνηση ή αναβλητικότητα σχετικά με το πότε πρέπει να κάνουμε τις προληπτικές εξετάσεις μας. Μπορεί να έχουμε λίγο πόνο, λίγο φόβο. Όλα αυτά, λίγο πολύ, τα έχουμε όλες. Απλώς, ανάλογα με τη φάση της ζωής μας, εκδηλώνονται περισσότερο ή λιγότερο».
Χωρίς ρετούς
Σε μια εποχή όπου τα φίλτρα και η ψηφιακή επεξεργασία έχουν επηρεάσει καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον εαυτό μας, η Σύλβια Κουβέλη επιλέγει να μην παρεμβαίνει καθόλου στις φωτογραφίες της. Το έργο της ακολουθεί ένα συγκεκριμένο αισθητικό μοτίβο, με σταθερό φωτισμό και φόντο, αλλά δεν υφίσταται καμία επεξεργασία.
«Το κάνω πολύ συνειδητά, γιατί θεωρώ ότι μόνο αν δούμε το σώμα μας ακριβώς όπως είναι μπορούμε να το αποδεχτούμε και να το φροντίσουμε» εξηγεί. Η ίδια πιστεύει ότι η συνεχής έκθεση σε επεξεργασμένες εικόνες έχει επηρεάσει την αντίληψή μας για το φυσικό σώμα: «Οι δικές μου φωτογραφίες σε αυτό το project σε κάνουν να σταματήσεις και να αναρωτηθείς: “Μισό λεπτό, τι βλέπω τώρα;”. Δεν έχω συνηθίσει να βλέπω τέτοιου είδους εικόνες. Ίσως αυτό να βοηθάει λίγο στο να θυμόμαστε πώς είναι τα σώματα όταν τα γνωρίζουμε στη φυσική τους μορφή».
Η στιγμή που μια γυναίκα βλέπει πραγματικά τον εαυτό της
«Η γυναίκα ή το άτομο που φωτογραφίζεται επιλέγει τις φωτογραφίες που θα χρησιμοποιήσω στις εκθέσεις. Τις βλέπουμε εκείνη τη στιγμή και μου λένε: “Ναι, σε αυτή τη φωτογραφία βλέπω τον εαυτό μου. Κρατάω αυτή. Ναι, αυτή. Όχι αυτή”. Επομένως, το άτομο που βρίσκεται μπροστά από τον φακό είναι μέρος της διαδικασίας. Συνήθως, όταν βλέπουν τη φωτογραφία τους, λένε: “Α, εγώ είμαι αυτή! Νόμιζα ότι ήταν πιο πεσμένο”. Το πιο συνηθισμένο είναι να δουν τη φωτογραφία και να τους κάνει εντύπωση ότι βλέπουν κάτι πιο όμορφο από αυτό που είχαν στο μυαλό τους» σημειώνει η Σύλβια.
Υπάρχουν, όμως, και στιγμές με διαφορετικό συναισθηματικό βάρος. Για τις γυναίκες που έχουν υποβληθεί σε χειρουργικές επεμβάσεις και έχουν μεγάλα σημάδια ή ουλές, η φωτογραφία μπορεί να λειτουργήσει ως αφορμή για να αναλογιστούν όσα έχει περάσει το σώμα τους: «Κάποιες γυναίκες που έχουν μεγάλα σημάδια ή ουλές από χειρουργείο, βλέπουν τις φωτογραφίες και λένε: “Αχ, το καημένο το στήθος μου, πόσα έχει περάσει”». Είναι μια στιγμή στην οποία η εικόνα δεν αφορά πλέον μόνο την εξωτερική εμφάνιση. Γίνεται ένας τρόπος να αναγνωριστεί μια διαδρομή, να αποτυπωθεί μια αλλαγή και να δοθεί χώρος σε συναισθήματα που συχνά παραμένουν προσωπικά και ανείπωτα.
Η Σύλβια Κουβέλη δεν επιχειρεί να αντιπαραθέσει την τέχνη στην επιστήμη. Αντιθέτως, βλέπει τη δική της δουλειά ως έναν διαφορετικό δρόμο προς την ενημέρωση: «Ξέρω ότι η τέχνη μπορεί να συγκινήσει και να βοηθήσει στο να ξεκινήσουν δύσκολες συζητήσεις. Με αφορμή την έκθεσή μου, κάποιος μπορεί να προσεγγίσει μια φίλη, μια σύντροφο ή μια συγγενή του και να της μιλήσει για το Boobs. Μέσα από αυτό μπορεί να ξεκινήσει μια κουβέντα για τον καρκίνο του μαστού. Είτε αφορά το ίδιο το άτομο που ξεκινά τη συζήτηση είτε το πρόσωπο με το οποίο μιλάει».
Ο αλγόριθμος απεχθάνεται τα boobs
Η σχέση του Boobs με τα social media δεν είναι εύκολη. Η προβολή γυμνού γυναικείου στήθους, ακόμη και όταν γίνεται για καθαρά ενημερωτικούς ή καλλιτεχνικούς σκοπούς, εξακολουθεί να αντιμετωπίζει περιορισμούς από τις πλατφόρμες Η Σύλβια Κουβέλη έχει βιώσει επανειλημμένα τις συνέπειες αυτής της πολιτικής. «Στο Facebook πλέον έχω σταματήσει να ανεβάζω πράγματα από το Boobs. Ανεβάζω πάρα πολύ λίγα, γιατί μου είχαν κλείσει τον λογαριασμό και τον είχαν περιορίσει για εβδομάδες, μάλιστα σε περιόδους εκθέσεων. Οπότε είναι ένα άγχος που δεν θέλω να αντιμετωπίσω άλλο».
«Στο Instagram, ενώ παλαιότερα τα πράγματα ήταν λίγο πιο χαλαρά γύρω από τις φωτογραφίες που αφορούν τον καρκίνο του μαστού, τελευταία έχουν γίνει πολύ πιο αυστηρά. Επειδή ο έλεγχος γίνεται αυτόματα, μέσω τεχνητής νοημοσύνης, χωρίς να υπάρχει ένας άνθρωπος που να εξετάζει το περιεχόμενο, γίνονται πάρα πολλά λάθη. Μπορεί να έχουν κατεβάσει φωτογραφίες από πριν δύο χρόνια, που δείχνουν ένα στήθος μετά από μαστεκτομή και αφορούν ξεκάθαρα την ενημέρωση για τον καρκίνο του μαστού, επειδή τις θεωρούν πορνογραφικές».
Η λύση που αναγκάζεται να εφαρμόζει δεν της αρέσει καθόλου: «Ο τρόπος που το αντιμετωπίζω είναι να λογοκρίνω εγώ τις φωτογραφίες πριν τις ανεβάσω, βάζοντας κάποιο μωσαϊκό ή κάποιο θόλωμα στις θηλές. Ωστόσο, αυτό δεν είναι πάρα πολύ αποτελεσματικό από πλευράς ενημέρωσης, γιατί πολλές φορές τα σημάδια βρίσκονται γύρω από τη θηλή ή αφορούν συγκεκριμένα τη θηλή».
«Είναι πάρα πολύ προβληματικό το πώς αντιμετωπίζεται το γυναικείο σώμα ως προς την προκλητικότητά του, ακόμη και όταν μιλάμε για θέματα υγείας» αναφέρει η φωτογράφος.
Το επόμενο ταξίδι του Boobs
Η πορεία του project συνεχίζεται με παρουσιάσεις σε διαφορετικές πόλεις και μέσα από διαφορετικά πλαίσια. Πρόσφατα στήθηκε έκθεση στη Λάρισα, ενώ έπεται το Σικάγο, όπου το Boods θα γίνει μέρος της έκθεσης της Διεθνούς Ένωσης Οπτικής Κοινωνιολογίας, της IVSA “Reflections, Distortions, Subversions”, η οποία αφορά διαφορετικούς τρόπους οπτικής και κοινωνιολογικής έρευνας.
Στην Ελλάδα, ο επόμενος σταθμός της θα είναι τα Ιωάννινα, στο Photometria Photography Center, κατά τις τρεις πρώτες εβδομάδες του Δεκεμβρίου. Στα πλαίσια της έκθεσης, θα οργανωθεί και μια ανοιχτή συζήτηση και ίσως και ένα εργαστήριο.
Η ίδια έχει συναντήσει διαφορετικές αντιδράσεις στην Ελλάδα απέναντι στο project. Υπήρξαν άτομα που έφτασαν στην είσοδο, έκαναν μεταβολή και έφυγαν, άλλοι που μπήκαν και βγήκαν με κατεβασμένο το βλέμμα, ενώ στο Λος Άντζελες ανάγκασαν την γκαλερί που φιλοξενούσε την έκθεση να κατεβάσει από τη βιτρίνα μια φωτογραφία γυναίκας που θήλαζε. Το επιχείρημα τους ήταν ότι τα παιδιά που πάνε από εκεί στο σχολείο δεν πρέπει να εκτίθενται σε τέτοιες εικόνες.
Ωστόσο, όταν η έκθεση ταξίδεψε στη Ναύπακτο, ένας ιερέας μπήκε, την είδε όλη και μετά μίλησε μαζί της. Με αυτή την ωραία και ελπιδοφόρα αντίθεση, αξίζει να κλείσει αυτό το κείμενο.
