Ευρωπαϊκή Ένωση: σε (ένα ακόμα) σταυροδρόμι

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει το 5,8% του παγκόσμιου πληθυσμού, παράγει ΑΕΠ 17 τρις. Ευρώ, έχει σημαντικό πολιτισμό και σταθερές αρχές. Οι αποφάσεις που την διαμόρφωσαν, πάρθηκαν μέσα σε ένα ήρεμο, σταθερό κλίμα με ελάχιστους ‘άγνωστους παράγοντες’. Τώρα η ΕΕ καλείται να πάρει πάλι σοβαρές αποφάσεις που θα καθορίσουν το μέλλον της. Αλλά το κλίμα είναι ταραγμένο, τεταμένο, αβέβαιο και δίνει τεράστιο ρίσκο στις πιθανές αποφάσεις.

Ιδρύθηκε το 1957 με την συνθήκη της Ρώμης. Μερικά από τα πρόσωπα που πρωτοστάτησαν στην ίδρυση και επέκτασή της ήταν ο Ζαν Μονέ, ο Κόνραντ Αντενάουερ, ο Φρανσουά Μιτεράν, ο Σμίτ, ο Ρομπέρ Σουμάν, ο Χέλμουτ Κόλ, η Σιμόν Βέιλ, ο Σίκο Μάνσχολτ, η Ούρσουλα Χίρσμαν και άλλες αντίστοιχου βεληνεκούς, προσωπικότητες. Η ΕΕ επεκτάθηκε κατά την διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, αλλά απέκτησε κοινό νόμισμα, ελευθερία μετακινήσεων σε μια ασφαλή ζώνη (ζώνη Σένγκεν), όταν αυτός ήταν παρελθόν. Οι ηγέτες του τρέχοντος αιώνα, προφανώς θεωρώντας πως το γεωπολιτικό μέλλον θα ήταν πάντα ήρεμο, επικεντρώθηκαν στην οικονομική ανάπτυξη και σταθερότητα. Το δολάριο ήταν ο (ανομολόγητος) αντίπαλος και η Κίνα έγινε (ανομολόγητος) προτιμητέος εμπορικός συνεργάτης.

Η οικονομική ανάπτυξη της ΕΕ βασίστηκε στους βιομηχανοποιημένους Βόρειους, που με τη σειρά τους, βασίστηκαν στους ενεργειακούς πόρους της Ρωσίας, με συμφωνίες τους όρους των οποίων κανείς, ποτέ δεν έμαθε. Οι  Βόρειοι κατηγορούσαν τους Νότιους που ασχολούνταν κυρίως με αγροτική παραγωγή, για έλλειψη αναπτυξιακής δυναμικής και δημοσιονομικής προστασίας. Έτσι το 1997 υπογράφηκε το Σύμφωνο Σταθερότητας. Οι Βόρειοι απολάμβαναν την οικονομική τους ανάπτυξη, που την βάσιζαν σε ενεργειακές συμφωνίες με την Ρωσία, πιστεύοντας πως οποιαδήποτε αντιπαλότητα, ανήκε οριστικά στο ‘χρονοντούλαπο της Ιστορίας’. Τα τελευταία χρόνια οι Νότιοι, εκτός από την ανάπτυξή τους, είχαν το βάρος να ‘φυλάσσουν’ σύνορα – είτε ανατολικά προς Ασία, είτε Νότια  προς Αφρική. Για να το πετύχουν έπρεπε να αναπτύξουν αποδοτική εξωτερική πολιτική και να  διαθέτουν χρήματα για (κάποια) στρατιωτική ικανότητα. 

Φέτος όμως, ο Πούτιν οραματίστηκε το μεγαλείο του Μεγάλου Πέτρου και – με την εμπειρία της αναίμακτης προσάρτησης της Κριμαίας το 2014 – η Ρωσία ξεκίνησε πόλεμο με ανεξάρτητη χώρα, στα σύνορα της ΕΕ. Ο πόλεμος τάραξε συθέμελα την ΕΕ. Ήταν ο πρώτος πόλεμος στο έδαφός της μετά το 1945 και παραβίαζε πολλές από τις αρχές πάνω στις οποίες είχε θεμελιωθεί η ΕΕ. Οι κοινωνίες στα Ανατολικά μέλη της ΕΕ, θυμήθηκαν τις εποχές της καταδυνάστευσής τους από την ΕΣΣΔ του Ψυχρού Πολέμου. Διαβουλευόμενη η ΕΕ για πιθανές αντιδράσεις, κατάλαβε πως είχε εντελώς περιορισμένες δυνατότητες: Η στρατιωτική ισχύς του βιομηχανοποιημένου Βορρά ήταν μηδαμινή, αφού για δεκαετίες δεν φρόντιζε την στρατιωτική του ισχύ, παρά ενδιαφερόταν μόνον για την βιομηχανική του παραγωγή και το επίπεδο διαβίωσής του. Τώρα όμως, αμφότερα βρίσκονταν σε κίνδυνο εξ αιτίας του ‘ενεργειακού συνεταίρου’ που αποφάσισε ένα δικό του ‘Anschluss’. Η ενεργειακή πολιτική του Βορρά κατέστησε ολόκληρη την ΕΕ ‘όμηρο’ της Ρωσίας. Η βιομηχανία του αλλά και η κοινωνία του, αντιμετώπιζαν έναν εξαιρετικά δύσκολο χειμών. Ο Νότος έχει στρατιωτική ισχύ και καλύτερες πιθανότητες να ‘βγάλει τον χειμώνα’. Σε αυτό το περιβάλλον η ΕΕ πρέπει να πάρει αποφάσεις. Να στραφεί προς νέους ενεργειακούς συνεργάτες. Αλλά με κοινή πολιτική και κοινές συμφωνίες. Να αποκτήσει στρατιωτική ισχύ. Αλλά με αρμοδιότητα και ικανότητα, να υπερασπίζεται το σύνολο της επικράτειας της ΕΕ, έμπρακτα και όχι με απλές δηλώσεις ‘τα σύνορα του ‘Χ’ μέλους της ΕΕ είναι σύνορα της ΕΕ’. Να διαμορφώσει εξωτερική πολιτική και να επιλέξει συμμάχους, συνεταίρους και να αποφασίσει πως θα χειρίζεται εχθρικές καταστάσεις. Όλες οι αποφάσεις δεν σχετίζονται με τα οικονομικά. Στη παρούσα φάση, κάποιος μπορεί να πει πως ο Νότος έχει ‘το πάνω χέρι’ σε σχέση με τον βιομηχανοποιημένο Βορρά. Αμφότεροι όμως πρέπει να σκεφτούν το μέλλον της Ένωσης και να βάλουν ‘νερό στο κρασί τους’. Και να γίνουν περισσότερο ‘Ένωση’ που να είναι ελκυστική σε περισσότερους Ευρωπαίους.

Αν δεν λειτουργήσουν όλοι με αυτή την προσέγγιση, τότε ως λιγότερο χρήσιμη στην Ευρώπη, η ΕΕ θα γίνει και λιγότερο ‘Ένωση’.