Ο πανάρχαιος σεβασμός στους νεκρούς και η Ύβρις του Παύλου Πολλάκη
Περίπου 25 αιώνες πριν η ελληνική διανόηση, μέσω της Φιλοσοφίας, της Τραγωδίας, ακόμη και της Κωμωδίας, δημιούργησε το περίγραμμα του ανθρώπινου πολιτισμού και τον διαχώρισε από τον πολιτισμό του Νεάντερνταλ.- Από τον Άρη Τερζόπουλο
Πολλές εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια πριν, οι άνθρωποι της προϊστορίας, τους οποίους το μόνο που τους ξεχώριζε ακόμη από τα ζώα ήταν το γεγονός ότι μπορούσαν να περπατάνε στα δυο πόδια και να χρησιμοποιούν τα χέρια τους, ερχόντουσαν συχνά αντιμέτωποι, με ένα γεγονός που δεν μπορούσαν να κατανοήσουν. Κάποιο από τα πρόσωπα της φυλής, ή της ομάδας ή της οικογένειας, έμενε ξαφνικά ακίνητο και δεν θα κουνιόταν ποτέ πια. Είχε πεθάνει. Οι υπόλοιποι άνθρωποι, όπως ακριβώς έκαναν και τα υπόλοιπα ζώα εκείνης της εποχής, καταλάβαιναν ότι είχε συμβεί κάτι δραματικά ασυνήθιστο και ότι αυτό το “πράγμα” που κείτονταν άψυχο, δεν ήταν πια αυτό που ήταν πριν.
Αρκετές εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια αργότερα, το ανθρώπινο είδος είχε αλλάξει, σε κάτι που θα το ξεχώριζε ριζικά, από όλα τα άλλα όντα αυτού του πλανήτη. Είχε αποκτήσει συνείδηση. Μπορούσε να βγάζει κάποια βασικά συμπεράσματα για το τι είναι τι και ένα από τα βασικότερα τα οποία είχε καταφέρει να κατανοήσει, ήταν η αντίληψη της έννοιας του θανάτου. Από τότε η αντίληψη του τρομερού αυτού για την ανθρώπινη ψυχή γεγονότος, η αντίληψη της έννοιας του θανάτου, έγινε ο βασικός σύντροφος της ζωής μας, μια συντροφιά δυσοίωνη και φοβιστική, αφού έβαζε το όριο ανάμεσα στην ύπαρξη και την ανυπαρξία.
Η ανθρώπινη ψυχή αντιμετώπιζε, από τότε και μέχρι σήμερα το γεγονός του θανάτου με δέος. Με το ίδιο δέος, τον ίδιο σεβασμό και φόβο, αντιμετώπιζαν και εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν εκείνους που είχαν διαβεί το κατώφλι του θανάτου. Μπορεί οι άνθρωποι να σκοτώνονταν μεταξύ τους, για το ζαρκάδι που είχαν μόλις σκοτώσει, μπορεί σε πολύ αρχαίες κοινωνίες ακόμη και να κανιβάλιζαν τους νεκρούς, αλλά το δέος για τον θάνατο, εξακολουθεί να είναι κυρίαρχο για τους ανθρώπους. Αυτό ο δέος του θανάτου μαζί με το ένστικτο της επιβίωσης, η ανάγκη για κάποιο “επέκεινα” που εκτείνεται μετά τον θάνατο στο αιώνιο Άχρονο, ήταν η βάση πάνω στην οποία δημιουργήθηκαν όλες οι θρησκείες του κόσμου και σ` αυτό το βασίλειο του θανάτου που εκτείνεται πέρα από την ζωή.
Αν και οι πολιτισμοί που δημιουργήθηκαν στην συνέχεια είχαν πολλά θαυμαστά στοιχεία, εν τούτοις κανένας πολιτισμός, δεν είχε καταφέρει να φτιάξει ένα ενιαίο σύνολο “κανόνων” και απόψεων.
Ήταν η ώρα για την ελληνική διανόηση που αν και είχε ξεκινήσει κάποιους αιώνες νωρίτερα, κατάφερε να φτιάξει ένα ολοκληρωμένο σύνολο πολιτισμού γύρω στους εικοσιπέντε αιώνες πριν από σήμερα. Με “εργαλείο” άλλες φορές την Φιλοσοφία και άλλες την Τραγωδία ή ακόμη και την Κωμωδία, οι διανοητές της εποχής εκείνης αναρωτήθηκαν ή έδωσαν απαντήσεις για πολλά από αυτά που απασχολούν το σκεπτόμενο άνθρωπο και έκαναν μια συνολική πρόταση πάνω στην οποία στηρίχτηκε ο Δυτικός πολιτισμός.
Το πρόβλημα του θανάτου, αλλά και η σχέση των ζωντανών με τους νεκρούς, ήταν ένα από τα βασικά θέματα αυτών των αναζητήσεων. Γύρω στο 441 π.Χ ο Σοφοκλής έγραψε μια τραγωδία που είχε σαν θέμα την σχέση των ζωντανών με τους νεκρούς. Την Αντιγόνη. Η πλοκή της Αντιγόνης είναι λίγο πολύ γνωστή:
Η Αντιγόνη ήταν ένα από τα τέσσερα παιδιά που ο Οιδίποδας απέκτησε με την Ιοκάστη, βασίλισσα της Θήβας, χωρίς να γνωρίζει πως εκείνη ήταν η φυσική μητέρα του. Τα υπόλοιπα παιδιά τους ήταν η Ισμήνη, ο Ετεοκλής και ο Πολυνείκης. Ο Οιδίποδας είχε καταραστεί τους γιους του να διαφωνήσουν για το μοίρασμα της κληρονομιάς τους και να αλληλοσκοτωθούν, επειδή είχαν παραβιάσει διαταγές του.
Όταν ο Οιδίποδας ανακάλυψε την αλήθεια για την καταγωγή του αυτοεξορίστηκε και τα δύο αδέρφια συμφώνησαν να κυβερνούν εναλλάξ τη Θήβα ανά έναν χρόνο. Μετά το πρώτο έτος διακυβέρνησης ο Ετεοκλής αρνήθηκε να παραχωρήσει τον θρόνο στον Πολυνείκη. Έτσι ο δεύτερος έφυγε από τη Θήβα και πήγε στο Άργος, όπου παντρεύτηκε την κόρη του βασιλιά Άδραστου και οργάνωσε εκστρατεία εναντίον της Θήβας. Η εκστρατεία απέτυχε, όμως και οι δύο αδερφοί σκοτώθηκαν σε μονομαχία μεταξύ τους. Τον θρόνο ανέλαβε τότε ο Κρέων, αδερφός της Ιοκάστης, που διέταξε να μείνει άταφο το πτώμα του Πολυνείκη επειδή πρόδωσε την πατρίδα του. Η Αντιγόνη που είναι η βασική ηρωίδα του έργου και στην ουσία αποτελεί μια βασική παράμετρο πολιτισμού, αρνήθηκε να υπακούσει την διαταγή του Κρέοντα και να αφήσει άταφο τον Πολυνείκη, καθώς έκρινε ότι ο σεβασμός στους νεκρούς είναι ένας ηθικός κανόνας που υπερέχει και απέναντι στις ανθρώπινες έριδες, αλλά και απέναντι στους νόμους του Κράτους και στους άρχοντες που τους δημιουργούν. Εξ άλλου και τα δυο τελευταία είναι προσωρινά, έστω κι αν όσοι τα κατέχουν θα ήθελαν να διαρκούν για πάντα.
Η Αντιγόνη ακολουθεί τον δικό της ηθικό κώδικα και θάβει τον νεκρό Πολυνείκη, για να υποστεί στην συνέχεια την ποινή για την παραβίαση του νόμου, που είναι ο θάνατος.
Το μήνυμα είναι απλό και σαφές. Ο σεβασμός στους νεκρούς είναι υποχρέωση του πολιτισμένου ανθρώπου, συνάδει με τις “θεϊκές” εντολές, όπως και με όλα τα μεγέθη τα οποία τις υπερβαίνουν, όπως είναι η Δημιουργία και το Χάος.
Και τώρα ας επανέλθουμε στην σημερινή θλιβερή πραγματικότητα.
Τώρα το να μιλάς για τις τραγωδίες του Σοφοκλή και για ηθικούς κανόνες και συγχρόνως για τον Παύλο Πολλάκη είναι δυο έννοιες ασύμβατες. Ο Παύλος Πολλάκης είναι μια τραγωδία από μόνος του και δεν χρειαζόντουσαν τα πρόσφατα σχόλια του για τους νεκρούς από την γρίπη ή για την εξέλιξη της καταδίκης του στην υπόθεση με τον άτυχο Βασίλη Μπεσκένη, για να καταλάβουμε ότι ανήκει σε κάποιο άλλο είδος πολιτισμού που ολοκληρώθηκε την εποχή του Νεάντερνταλ.
Ο Πολλάκης βέβαια είναι ατυχώς Υπουργός και μέλος μιας κυβέρνησης που επίσης ατυχώς κυβερνά, οπότε μοιραίως τα λεγόμενα του, όπως και η στοιχειώδης έλλειψη σεβασμού στους νεκρούς, αποκτά άλλες ενδιαφέρουσες παραμέτρους, μια κανείς από το κόμμα του, από τον Πρωθυπουργό μέχρι τον τελευταίο βουλευτή (αυτό είναι δύσκολο να το καθορίσουμε με αυτούς που πηγαινοέρχονται στο κόμμα για να ψηφίζουν), δεν έδειξε να ενοχλείται έστω και στο ελάχιστο.
Όπως έλεγε και ο Αβραάμ Λίνκολν “δώσε σε έναν άνθρωπο εξουσία για να καταλάβεις τι είναι”.
Οι αρχαίοι ημών πρόγονοι θεωρούσαν την έλλειψη σεβασμού στους νεκρούς Ύβρη και είχαν μάλιστα φτιάξει και μια αλληλουχία καταστάσεων, που ακολουθεί την Ύβρη:
Ύβρις-Άτη-Νέμεσις-Τίσις. Η Αλαζονεία οδηγεί τους ανθρώπους να διαπράττουν την Ύβρη… Οι Θεοί τους στέλνουν την Άτη, να τους θολώσει το νου και να διαπράξουν χειρότερες ανοησίες… Κι ύστερα έρχεται η Νέμεσις, δηλαδή η Τιμωρία τους… Τελικά, και η Τίσις, η Καταστροφή τους!
Με πρόχειρους υπολογισμούς θα μπορούσαμε να πούμε πως ο κ. Πολλάκης βρίσκεται από καιρό στην κατάσταση της Άτης.
Η συνέχεια προσεχώς…
