Πως η Ευρώπη έγινε το εργαστήρι όπου η κλιματική κρίση δοκιμάζει τις επιθέσεις της

Σχεδόν τις περισσότερες από τις προηγούμενες δεκαετίες ταξίδευα στην Ευρώπη συνήθως μια φορά το καλοκαίρι. Καθώς μου άρεσαν τα ταξίδια με το αυτοκίνητο, συνήθως τα ταξίδια ξεκινούσαν από την Ανκόνα, όπου μας άφηνε το φέρυ μποτ που είχαμε πάρει στην Πάτρα και συνεχίζαμε από εκεί. Άλλες φορές θα πήγαιναμε με το αεροπλάνο στην Ρώμη και από εκεί θα νοίκιαζαμε αυτοκίνητο, να μας πάει περίπου όπου μας βγάλει η άκρη.

Μέσα σε τόσα ταξίδια θυμάμαι μόνο μια φορά που είχαμε συνατήσει έναν περίπου καύσωνα, με θερμοκρασίες που πλησίαζαν τους σαράντα βαθμούς. Αυτή η ζέστη μας είχε συντροφέψει για μέρες και ήταν το ίδιο έντονη στην Ιταλία, την Ελβετία και την Γαλλία που είχαμε διασχίσει μέσα σε λίγες μέρες.

Προφανώς να ήταν το ίδιο φαινόμενο, που επισκέφθηκε την Ευρώπη αυτές τις μέρες.

Τον θόλο σε σχήμα Ωμέγα, που εγκλωβίζει την ζέστη που ανεβαίνει από την Αφρική και που φέτος δημιούργησε δυο διαδοχικές φορές  θερμοκρασίες, που άγγιξαν τους σαράνταπέντε βαθμούς, στην Γαλλία την Ιταλία την Ισπανία και την Βρετανία. Σε κάποια επιστημονικά περιοδικά γράφτηκε ότι είναι πιθανόν, η Ευρώπη να αντιμετωπίσει στο μέλλον θερμοκρασίες που θα ξεπερνούν τους πενήντα βαθμούς, που προφανώς θα μας βρουν απροετοίμαστους.

Η Μεσόγειος που μοιάζει με μια μεγάλη αλλά κλειστή λίμνη, οι Άλπεις που φτιάχνουν ένα φυσικό εμπόδιο και συμβάλει στην δημιουργία αυτού που ονομάσαμε “θερμικό θόλο” και η εγκύτητα με την Αφρική φτιάχνουν έναν συνδυασμό που παλιότερα έφτιαχνε στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρεώπης ένα εύκρατο κλίμα, που ευνόησε την δημιουργία του ευρωπαϊκού πολιτισμού, που δύσκολα θα μπορούσε να δημιουργηθεί κάτω από την αφρικανική ζέστη, τις κρύες στέπες της Ρωσίας, ή του μουσώνες και το υγρό και ζεστό κλίμα της Νοτιοανατολικής Ασίας.

Ο πολιτισμός όπως και οι πόλεμοι καθορίζονται από την Γεωγραφία.

Ο ελληνικός πολιτισμός μπόρεσε να ακμάσει μόνο χάρη στο κλίμα της Αττικής.

Φέτος ο θερμικός θόλος δεν έφτασε ως την Ελλάδα και έτσι βρεθήκαμε εμείς αυτές τις δυο εβδομάδες να έχουμε μια γενικά ήπια και ίσως ευχάριστη καλοκαιρινή ζέστη, ενώ ένα μεγάλο μέρος της Ευρώπης έβραζε.

Οι περισσότεροι άνθρωποι θυμούνται τους καύσωνες της παιδικής τους ηλικίας σαν μερικές δύσκολες ημέρες του Ιουλίου ή του Αυγούστου. Θυμούνται τα μεσημέρια που οι δρόμοι άδειαζαν, τις αυλές που έκαιγαν και τους ανεμιστήρες που δούλευαν ασταμάτητα. Κανείς όμως δεν θυμάται να μιλά για συνεχόμενα κύματα ακραίας ζέστης που διαρκούσαν εβδομάδες, για θερμοκρασίες που σπάνε κάθε προηγούμενο ρεκόρ ή για ολόκληρες πόλεις που μετατρέπονται σε θερμικές παγίδες.

Σήμερα αυτό συμβαίνει.

Και οι επιστήμονες πιστεύουν ότι δεν πρόκειται για μια ακραία συγκυρία, αλλά για τη νέα φυσιολογική κατάσταση της Ευρώπης.

Το δεύτερο μεγάλο κύμα καύσωνα που πλήττει τη Δυτική Ευρώπη μέσα σε λίγες μόλις εβδομάδες δεν αποτελεί ένα ακόμη επεισόδιο ενός ζεστού καλοκαιριού. Αποτελεί ακόμη ένα κομμάτι ενός παζλ που σχηματίζεται αργά εδώ και τρεις δεκαετίες.

Η Ευρώπη θερμαίνεται σήμερα περίπου δύο φορές ταχύτερα από τον μέσο όρο του πλανήτη.

Και αυτό αλλάζει τα πάντα. Όχι μόνο τον καιρό. Αλλά την οικονομία. Τη γεωργία. Τις μετακινήσεις. Την ενέργεια. Τη δημόσια υγεία.

Ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται οι ίδιες οι πόλεις.

Η ήπειρος που τρέχει πιο γρήγορα από το κλίμα

Από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 η μέση θερμοκρασία στην Ευρώπη αυξάνεται κατά περίπου 0,56 βαθμούς Κελσίου κάθε δέκα χρόνια.

Αυτό σημαίνει ότι μέσα σε μία ανθρώπινη ζωή η ήπειρος μπορεί να έχει αλλάξει περισσότερο από όσο άλλαξε σε πολλούς προηγούμενους αιώνες.

Δεν πρόκειται απλώς για στατιστικές.

Η αύξηση αυτή μεταφράζεται σε περισσότερες ημέρες καύσωνα, μεγαλύτερη ξηρασία, περισσότερες δασικές πυρκαγιές και συχνότερα ακραία καιρικά φαινόμενα.

Η Μεσόγειος μετατρέπεται σταδιακά σε ένα από τα θερμότερα σημεία του πλανήτη.

Η Αρκτική αλλάζει την Αθήνα

Μοιάζει παράδοξο.

Κι όμως, ένα μεγάλο μέρος όσων συμβαίνουν σήμερα στην Αθήνα, στη Ρώμη ή στο Παρίσι ξεκινά χιλιάδες χιλιόμετρα βορειότερα.

Η Αρκτική θερμαίνεται σχεδόν τέσσερις φορές γρηγορότερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο.

Οι πάγοι υποχωρούν. Το λευκό χρώμα που άλλοτε αντανακλούσε την ηλιακή ακτινοβολία αντικαθίσταται από σκοτεινή θάλασσα που απορροφά ολοένα περισσότερη θερμότητα. Οι επιστήμονες ονομάζουν αυτόν τον μηχανισμό θετική ανατροφοδότηση.

Με απλά λόγια:

όσο λιώνει ο πάγος, τόσο αυξάνεται η θέρμανση.

Και όσο αυξάνεται η θέρμανση, τόσο λιώνει περισσότερο ο πάγος.

Το καλοκαίρι του 2050

Εδώ αρχίζει ίσως η πιο ενδιαφέρουσα συζήτηση. Πώς θα είναι ένα ευρωπαϊκό καλοκαίρι σε είκοσι ή τριάντα χρόνια;

Οι περισσότερες κλιματικές προσομοιώσεις συγκλίνουν σε μια εικόνα:

Οι καύσωνες δεν θα αποτελούν πλέον εξαιρετικά γεγονότα.

Θα αποτελούν τμήμα της καθημερινότητας.

Σε αρκετές περιοχές της Μεσογείου οι θερμοκρασίες πάνω από τους 40 βαθμούς ίσως εμφανίζονται σχεδόν κάθε καλοκαίρι.

Σε ορισμένες ημέρες δεν αποκλείονται ακόμη και οι 45 ή 47 βαθμοί σε περιοχές που μέχρι σήμερα θεωρούνταν σχετικά ήπιες.

Οι πόλεις θα χρειαστεί να ξανασχεδιαστούν

Ίσως η μεγαλύτερη αλλαγή να μην αφορά το θερμόμετρο.

Αλλά τις ίδιες τις πόλεις.

Οι σημερινές ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις σχεδιάστηκαν για το κλίμα του 20ού αιώνα.

Το κλίμα όμως του 21ου αιώνα είναι διαφορετικό.

Οι αρχιτέκτονες ήδη συζητούν για δρόμους που αντανακλούν λιγότερη θερμότητα, πράσινες στέγες, κάθετους κήπους, τεχνητή σκίαση, ακόμη και υλικά που αλλάζουν θερμοκρασία ανάλογα με τις συνθήκες.

Κάποιοι μάλιστα μιλούν για μια εντελώς νέα γενιά «κλιματικά έξυπνων πόλεων».

Η γεωργία μετακινείται προς τον Βορρά

Υπάρχει όμως και μια άλλη πλευρά.

Η γεωργία της Ευρώπης πιθανόν να αλλάξει χάρτη.

Καλλιέργειες που σήμερα ευδοκιμούν στην Ελλάδα ή στην Ιταλία ίσως στο μέλλον μεταφερθούν βορειότερα.

Αντίθετα, νέες καλλιέργειες που μέχρι πριν από λίγες δεκαετίες θεωρούνταν αδύνατες στη Σκανδιναβία ίσως γίνουν συνηθισμένες.

Ολόκληρη η αγροτική οικονομία της ηπείρου μπορεί να επαναπροσδιοριστεί.

Και μετά;

Εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο φιλοσοφικό ερώτημα.

Βλέπουμε το τέλος μιας εποχής ή την αρχή μιας καινούργιας;

Η Γη έχει αλλάξει κλίμα αμέτρητες φορές στην ιστορία της.

Αυτό που δεν είχε συμβεί ποτέ στο παρελθόν είναι μια ολόκληρη τεχνολογική κοινωνία να χρειάζεται να προσαρμοστεί μέσα σε λίγες δεκαετίες.

Δεν δοκιμάζεται μόνο η φύση.

Δοκιμάζεται η ανθρώπινη ευφυΐα.

Η τεχνολογία.

Η πολιτική.

Η συνεργασία των κρατών.

Και ίσως η ίδια η ικανότητα του ανθρώπου να προβλέπει εγκαίρως το μέλλον.

Η Ευρώπη ως εργαστήριο του αύριο

Η Ευρώπη ίσως αποτελεί σήμερα το μεγαλύτερο φυσικό εργαστήριο της κλιματικής αλλαγής.

Όσα συμβαίνουν εδώ πιθανόν να αποτελούν μια πρόγευση όσων θα ακολουθήσουν σε πολλές ακόμη περιοχές του κόσμου.

Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν η Ευρώπη θερμαίνεται.

Αυτό έχει ήδη απαντηθεί.

Το πραγματικό ερώτημα είναι διαφορετικό:

Πόσο γρήγορα μπορεί να αλλάξει ο άνθρωπος, όταν αλλάζει ολόκληρος ο πλανήτης;

Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη πρόκληση του 21ου αιώνα. Όχι να σταματήσουμε τον χρόνο, αλλά να προλάβουμε να προσαρμοστούμε στις αλλαγές του.