Ο καρκίνος υποχωρεί. Αλλά η μάχη δεν έχει τελειώσει

Το τελευταίο καιρό έχω συναντηθεί δυο τρεις φορές με έναν καλό φίλο, που τα τελευταία τρία χρόνια δίνει την δική του μάχη με τον καρκίνο. Θυμάμαι όταν μου το είχε πει από το τηλέφωνο, για πρώτη φορά, πριν απο τρία χρόνια. Δημιουργεί μια περίεργη αμηχανία η ανακοίνωση ενός τέτοιου γενότος από έναν φίλο. Τι να πεις ; “Μην ανησυχείς” “Θα περάσει”… Όλες τις κοινοτοπίες που λέμε, για πράγματα που δεν έχουμε ιδέα.

Τους τελευταίους μήνες έτυχε να συναντηθούμε μερικές φορές και πραγματικά θαύμασα και συγχρόνως απόρησα για τον ψύχραιμο τρόπο που αντιμετώπιζε την ασθένεια του. Είναι μια σθένεια ο καρκίνος, ίσως η πιο ζόρικια από όσες έχει αντιμετωπίσει η ανθρωπότητα.

Πριν από καμιά βδομάδα, διάβασα σε διάφορα σάιτς τα νέα για κάποιες θεραπείες του καρκίνου. Έτυχε να βρεθούμε πάλι την περασμένη Κυριακή με τον φίλο και με αρκετή χαρα του ανακοίνωσα αυτά που είχα διαβάσει. Τα είχε διαβάσει φυσικά και τα είχε συζητήσει με τους γιατρούς του, πολύ πριν τα νέα φτάσουν σε εμάς. Και μου εξήγησε ότι δεν ήταν ακριβώς έτσι, ότι δεν είχε βρεθεί η θεραπεία για τον καρκίνο. Ήταν ένα βήμα μπροστά, αλλά πολύ απέχει από το να έχει βρεθεί μια θεραπεία για τον καρκίνο.

Η εποχή μας όμως έχει δημιουργήσει πολλές προσδοκίες εξ αιτίας των προόδων στην ίδια την ιατρική αλλά και στην συμβολή που μπορούν να έχουν σε αυτή τη μεγάλη μάχη η γενετική σε συνδυασμό που τις νέες δυνατότητες που ανοίγει η τεχνητή νοημνοσύνη.

Αν έπρεπε να επιλέξουμε μία και μόνο λέξη που να συνοδεύει την ανθρώπινη ιστορία από την εποχή των δεινοσαύρων μέχρι σήμερα, αυτή ίσως να ήταν η λέξη «καρκίνος».

Οι παλαιοντολόγοι έχουν εντοπίσει ίχνη κακοήθων όγκων σε απολιθωμένα οστά δεινοσαύρων ηλικίας δεκάδων εκατομμυρίων ετών. Οι Αιγύπτιοι γιατροί περιέγραψαν περιστατικά καρκίνου πριν από πέντε χιλιάδες χρόνια. Ο Ιπποκράτης ήταν εκείνος που έδωσε στη νόσο το όνομα που χρησιμοποιούμε ακόμη και σήμερα, επειδή οι όγκοι που παρατηρούσε του θύμιζαν τα πόδια ενός κάβουρα.

Από τότε μέχρι σήμερα η ανθρωπότητα πολεμά τον ίδιο αντίπαλο.

Μόνο που ο αντίπαλος αυτός δεν είναι ένας εισβολέας.

Δεν είναι ένα βακτήριο.

Δεν είναι ένας ιός.

Είναι τα ίδια μας τα κύτταρα που κάποια στιγμή αποφασίζουν να επαναστατήσουν εναντίον του οργανισμού που τα δημιούργησε.

Γι’ αυτό και ο καρκίνος αποδείχθηκε πολύ πιο δύσκολος αντίπαλος από τις περισσότερες ασθένειες που γνώρισε η ανθρωπότητα.

Από το νυστέρι στα «έξυπνα» φάρμακα

Για περισσότερο από έναν αιώνα οι γιατροί διέθεταν τρία βασικά όπλα:

Το νυστέρι.

Την ακτινοβολία.

Τη χημειοθεραπεία.

Και τα τρία έσωσαν εκατομμύρια ζωές. Και τα τρία εξακολουθούν να σώζουν ζωές. Αλλά όλα είχαν ένα κοινό μειονέκτημα.

Προσπαθούσαν να καταστρέψουν τον καρκίνο από έξω.

Σήμερα η επιστήμη επιχειρεί κάτι πολύ πιο φιλόδοξο. Να κατανοήσει τον ίδιο τον κώδικα λειτουργίας του καρκινικού κυττάρου.

Να αναγνωρίσει τις ακριβείς γενετικές και μοριακές μεταλλάξεις που επιτρέπουν σε έναν όγκο να αναπτύσσεται. Και στη συνέχεια να τον εξουδετερώσει με χειρουργική ακρίβεια. Αυτή είναι η φιλοσοφία της λεγόμενης «ογκολογίας ακριβείας».

Και ακριβώς μέσα σε αυτό το πλαίσιο παρουσιάστηκαν στο ετήσιο συνέδριο της ASCO τα αποτελέσματα δύο νέων φαρμάκων που προκάλεσαν παγκόσμιο ενδιαφέρον: της αμιβανταμάμπης και της δαραξονρασίβης.

Ο διπλός κυνηγός

Η αμιβανταμάμπη δεν αποτελεί απλώς ένα ακόμη αντικαρκινικό φάρμακο. Αποτελεί μια νέα φιλοσοφία θεραπείας.

Πρόκειται για ένα διειδικό αντίσωμα που επιτίθεται ταυτόχρονα σε δύο διαφορετικούς μηχανισμούς επιβίωσης του καρκινικού κυττάρου. Με απλά λόγια, δεν κλειδώνει μία μόνο πόρτα διαφυγής του όγκου. Κλειδώνει δύο. Και ταυτόχρονα ενεργοποιεί το ίδιο το ανοσοποιητικό σύστημα ώστε να συμμετέχει στη μάχη.

Τα αποτελέσματα που παρουσιάστηκαν αφορούσαν ασθενείς με υποτροπιάζοντα ή μεταστατικό καρκίνο κεφαλής και τραχήλου, στους οποίους είχαν ήδη αποτύχει οι διαθέσιμες θεραπευτικές επιλογές. Σε αυτή την εξαιρετικά δύσκολη ομάδα ασθενών παρατηρήθηκε συρρίκνωση των όγκων στο 42% των περιπτώσεων, ενώ σε ορισμένους ασθενείς υπήρξε πλήρης εξαφάνιση της νόσου.

Για τον μη ειδικό τα ποσοστά μπορεί να φαίνονται μέτρια.

Για έναν ογκολόγο όμως πρόκειται για ένα αποτέλεσμα που γεννά πραγματική αισιοδοξία.

Το «αδύνατο» γονίδιο

Αν η αμιβανταμάμπη έκλεψε τα φώτα της δημοσιότητας, η δαραξονρασίβη ίσως να αποτελεί ακόμη μεγαλύτερη επιστημονική επιτυχία.

Για δεκαετίες το γονίδιο KRAS θεωρούνταν σχεδόν «άτρωτο». Οι ερευνητές το αποκαλούσαν ακόμη και «το αδύνατο μόριο».

Γνώριζαν ότι ευθύνεται για μεγάλο ποσοστό καρκίνων του παγκρέατος, του πνεύμονα και του παχέος εντέρου. Γνώριζαν τον ρόλο του.

Αλλά δεν μπορούσαν να το σταματήσουν.

Μέχρι σήμερα.

Η δαραξονρασίβη φαίνεται ότι κατορθώνει για πρώτη φορά να παρεμβαίνει αποτελεσματικά σε αυτόν τον μηχανισμό.

Στον ιδιαίτερα επιθετικό καρκίνο του παγκρέατος οι ασθενείς που έλαβαν το φάρμακο παρουσίασαν σημαντική παράταση επιβίωσης.

Κάποιος ίσως πει ότι η διαφορά από τους 6,7 στους 13,2 μήνες δεν ακούγεται εντυπωσιακή. Όμως στην ογκολογία μια τέτοια βελτίωση ισοδυναμεί με ποιοτικό άλμα. Και το σημαντικότερο είναι ότι αποδεικνύει πως ένας στόχος που θεωρούνταν απρόσιτος μπορεί τελικά να κατακτηθεί.

Γιατί οι επιστήμονες είναι αισιόδοξοι

Το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται μόνο στα δύο συγκεκριμένα φάρμακα. Βρίσκεται στη στρατηγική που αντιπροσωπεύουν.

Οι ερευνητές δεν μιλούν πλέον για μία θεραπεία του καρκίνου. Μιλούν για εκατοντάδες διαφορετικούς καρκίνους. Κάθε όγκος έχει το δικό του γενετικό αποτύπωμα. Τη δική του μοριακή ταυτότητα. Τη δική του βιολογική συμπεριφορά.

Αυτό σημαίνει ότι το μέλλον δεν βρίσκεται σε ένα μαγικό χάπι που θα θεραπεύει όλους τους ασθενείς.

Βρίσκεται στη δημιουργία πολλών διαφορετικών θεραπειών, σχεδιασμένων για συγκεκριμένους τύπους όγκων και συγκεκριμένους ασθενείς. Η εποχή της μαζικής θεραπείας παραχωρεί σταδιακά τη θέση της στην εξατομικευμένη ιατρική.

Ο μεγάλος κίνδυνος της υπεραισιοδοξίας

Εδώ ακριβώς χρειάζεται προσοχή. Κάθε φορά που ανακοινώνεται μια σημαντική ανακάλυψη, ένα μέρος της κοινής γνώμης σπεύδει να συμπεράνει ότι «βρέθηκε η θεραπεία του καρκίνου».

Δεν βρέθηκε.

Όχι ακόμη.

Οι ίδιοι οι επιστήμονες είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί στις διατυπώσεις τους. Ο καρκίνος δεν είναι μία ασθένεια. Είναι εκατοντάδες διαφορετικές ασθένειες.

Ορισμένες θεραπεύονται ήδη με πολύ υψηλά ποσοστά επιτυχίας. Άλλες εξακολουθούν να αποτελούν τεράστια πρόκληση.

Γι’ αυτό και η πραγματική είδηση δεν είναι ότι νικήσαμε τον καρκίνο. Η πραγματική είδηση είναι ότι τον καταλαβαίνουμε ολοένα και καλύτερα.

Η μεγαλύτερη επανάσταση ίσως να μην είναι η θεραπεία

Αν κάποιος κοιτάξει τα τελευταία πενήντα χρόνια θα διαπιστώσει κάτι εντυπωσιακό. Η μεγαλύτερη πρόοδος στην ογκολογία δεν προήλθε μόνο από τις θεραπείες.Προήλθε από την έγκαιρη διάγνωση.

 Το τεστ Παπανικολάου.

Η μαστογραφία.

Οι αξονικές και μαγνητικές τομογραφίες.

Οι γενετικοί έλεγχοι.

Οι βιοδείκτες.

Οι προληπτικές εξετάσεις.

Χάρη σε αυτά τα εργαλεία εκατομμύρια άνθρωποι διαγνώστηκαν εγκαίρως και θεραπεύτηκαν πριν η νόσος αποκτήσει επικίνδυνες διαστάσεις. Και αυτό πιθανότατα θα συνεχίσει να αποτελεί το σημαντικότερο όπλο μας.

Μια νίκη, όχι το τέλος του πολέμου

Ίσως η πιο σωστή περιγραφή για όσα ανακοινώθηκαν στο συνέδριο της ASCO να είναι η εξής:

Δεν πρόκειται για το τέλος του καρκίνου.

Πρόκειται για άλλη μία σημαντική νίκη στον μεγαλύτερο βιολογικό πόλεμο που δίνει η ανθρωπότητα εδώ και χιλιάδες χρόνια.

Μια νίκη που ήρθε χάρη στη γενετική, στη βιοτεχνολογία, στην τεχνητή νοημοσύνη, στη μοριακή βιολογία και στη συνεργασία χιλιάδων ερευνητών σε ολόκληρο τον κόσμο.

Και ίσως αυτό να είναι το πιο αισιόδοξο μήνυμα. Όχι ότι βρέθηκε η οριστική θεραπεία.

Αλλά ότι για πρώτη φορά στην ιστορία οι επιστήμονες δεν πολεμούν τον καρκίνο στα τυφλά.

Γνωρίζουν όλο και καλύτερα τον εχθρό. Και κάθε χρόνο μαθαίνουν να τον χτυπούν με μεγαλύτερη ακρίβεια.

Αν ο 20ός αιώνας ήταν η εποχή της χημειοθεραπείας, ο 21ος ίσως αποδειχθεί η εποχή της εξατομικευμένης ογκολογίας.

Και αν συμβεί αυτό, οι ιστορικοί του μέλλοντος πιθανόν να θυμούνται τη σημερινή περίοδο ως τη στιγμή που η ανθρωπότητα άρχισε να μετατρέπει τον καρκίνο από θανατική καταδίκη σε μια ολοένα και πιο διαχειρίσιμη νόσο.