Η τέλεια καταιγίδα: Η Ευρώπη στο κέντρο πέντε μεγάλων κρίσεων

Η πρώτη φορά που βρέθηκα στο Παρίσι ήταν το 1965. Σε σχέση με την ακόμη σκοτεινή Αθήνα εκείνης της εποχής, το ολόφωτο το βράδυ, Παρίσι, δικαιολογούσε τον τίτλο της Πόλης του Φωτός. Για τους Έλληνες που είχαν αρχίσει να ανακαλύπτουν τα αεροπορικά ταξίδια και τον τουρισμό, το Παρίσι ήταν μια μετάβαση σε έναν θαυμαστό κόσμο πολυτέλειας και λάμψης. Αλλά και ασφάλειας.

Αλλά και τα επόμενα χρόνια, παρόλο που ο Ψυχρός Πόλεμος, ανάμεσα στις χώρες της Δύσης και την Σοβιετική Ένωση κυρίως, ήταν σε πλήρη εξέλιξη, οι συμφωνιες της Γιάλτας, που είχαν χωρίσει την Ευρώπη σε δυο μέρη, αποκλείοντας τον πόλεμο μεταξύ τους, άφηναν αναλοίωτο αυτό το αίσθημα της ασφάλειας.

Πριν από τις συμφωνίες της Γιάλτας, η Ευρώπη έμοιαζε συνεχώς να βρίσκεται σε κάποιον πόλεμο. Δεν ήταν μόνο οι δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι που είχαν προηγηθεί, αλλά και οι συνεχέις συγκρούσεις, των ευρωπαϊκών κρατών μεταξύ τους, τους προηγούμενους αιώνες. Γαλλο-Αγγλικοί πόλεμοι, Αγγλο-Ισπανικοί, Ναπολεόντιοι και ένα σωρό άλλες συγκρούσεις δεν έπαυαν να βάφουν τα ευρωπαϊκά εδάφη με αίμα.

Τα χρόνια μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο πόλεμο αν τα κοιτάξουμε, από τη σημερινή σκοπιά, ήταν μάλλον ειδυλιακά.

Για πολλά χρόνια οι περισσότεροι Ευρωπαίοι είχαν την εντύπωση ότι οι μεγάλες κρίσεις συμβαίνουν πάντα κάπου αλλού. Οι εμφύλιοι πόλεμοι, η πείνα, η λειψυδρία, οι ακραίες θερμοκρασίες, οι μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών και οι ανθρωπιστικές καταστροφές θεωρούνταν προβλήματα της Αφρικής, της Μέσης Ανατολής ή της Ασίας.

Η Ευρώπη πίστευε ότι διέθετε ισχυρούς θεσμούς, τεχνολογία, χρήματα και κοινωνικές δομές αρκετές ώστε να την προστατεύσουν από τις μεγάλες αναταράξεις του 21ου αιώνα.

Τα γεγονότα όμως των τελευταίων ετών δείχνουν ότι αυτή η βεβαιότητα αρχίζει να καταρρέει.

Την δεκαετία που διανύουμε, την δεκαετία του 2020, η Ευρώπη μοιάζει να ξύπνησε απότομα από ένα όνειρο για να βρεθεί σε κάτι που θυμίζει εφιάλτη. Η Πανδημία του Κόβιντ, δημιούργησε σκηνές που έμοιαζαν να βγαίνουν από ταινία επιστημονικης φαντασίας. Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, ήταν μια κατάδυση σε έναν εφιάλτη, που νομίζαμε ότι είχε λήξει για πάντα. Και καθώς η επιθετικότητα της Ρωσιας μοιάζει να μην εξαντλείται στην Ουκρανία, ενώ συγχρόνως οι ΗΠΑ του Ντόναλντ Τραμπ δεν δείχνουν την διάθεση να συνεχίσουν να προστατεύουν την Ευρωπαϊκή Δύση, τα ευρωπαϊκά κράτη αναγκάζονται από τα πράγματα να μπουν πάλι σε μια πρωτόγνωρη για δεκαετίες κούρσα εξοπλισμών.

Συγχρόνως οι μεταναστευτικές ροές μοιάζουν να έχουν ξεπεράσει τα όρια ανοχής πολλών ευρωπαϊκών κρατών, ενώ συγχρόνως η κλιματική κρίση, αναστατώνει τα περισσότερα ευρωπαϊκά κράτη, με καύσωνες που ξεπερνούν τους 40 βαθμούς και Μέγα-πυρκαγιές, που καταβροχθίζουν απέραντες δασικές εκτάσεις.

Η Ευρώπη βρίσκεται ξαφνικά αντιμέτωπη με ένα ανελέητο μέλλον…

Δεν πρόκειται για μία μόνο κρίση.

Πρόκειται για πολλές διαφορετικές κρίσεις που εξελίσσονται ταυτόχρονα, αλληλοτροφοδοτούνται και δημιουργούν μια νέα πραγματικότητα.

Η Ευρώπη βρίσκεται πλέον στο σημείο όπου η κλιματική αλλαγή, η ενεργειακή ανασφάλεια, η δημογραφική γήρανση, η γεωπολιτική αστάθεια και οι μεταναστευτικές πιέσεις αρχίζουν να λειτουργούν ως ένα ενιαίο σύστημα.

Και ίσως για πρώτη φορά μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η ευρωπαϊκή ήπειρος αναγκάζεται να αντιμετωπίσει ταυτόχρονα τόσες διαφορετικές προκλήσεις.

Οι εικόνες από τις τεράστιες πυρκαγιές στη Γαλλία και την Ισπανία ήταν αποκαλυπτικές. Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι εγκατέλειψαν τα σπίτια τους, ενώ ολόκληρος ο ευρωπαϊκός μηχανισμός πολιτικής προστασίας κινητοποιήθηκε με πυροσβεστικά αεροσκάφη, ελικόπτερα και προσωπικό από πολλές χώρες. Οι εκκενώσεις ξεπέρασαν τις 300.000, μία από τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις αυτού του είδους που έχει γνωρίσει η Ευρώπη τις τελευταίες δεκαετίες.

Κανείς πλέον δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι αυτά αποτελούν μεμονωμένα περιστατικά.

Τα τελευταία χρόνια οι περίοδοι ακραίου καύσωνα εμφανίζονται συχνότερα, διαρκούν περισσότερο και συνοδεύονται από παρατεταμένη ξηρασία, δημιουργώντας ιδανικές συνθήκες για μεγάλες δασικές πυρκαγιές. Η Μεσόγειος θεωρείται πλέον από πολλές επιστημονικές μελέτες μία από τις περιοχές του πλανήτη που θερμαίνονται ταχύτερα.

Όμως οι φωτιές αποτελούν μόνο το πιο θεαματικό σύμπτωμα.

Η πραγματική αλλαγή αποτυπώνεται στο νερό.

Τα τελευταία χρόνια ο Ρήνος, ο Δούναβης, ο Πάδος αλλά και άλλοι μεγάλοι ευρωπαϊκοί ποταμοί παρουσιάζουν επαναλαμβανόμενες περιόδους εξαιρετικά χαμηλής στάθμης. Για πολλές εβδομάδες η ναυσιπλοΐα περιορίζεται, οι μεταφορές γίνονται ακριβότερες, η βιομηχανία αντιμετωπίζει προβλήματα ανεφοδιασμού, ενώ ακόμη και η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας επηρεάζεται.

Οι ποταμοί υπήρξαν επί αιώνες οι αρτηρίες της ευρωπαϊκής οικονομίας.

Σήμερα αρχίζουν να θυμίζουν ότι ακόμη και οι πιο ανεπτυγμένες κοινωνίες εξαρτώνται απόλυτα από το φυσικό περιβάλλον.

Ακόμη μεγαλύτερη όμως σημασία ίσως έχει αυτό που συμβαίνει νοτιότερα.

Η Βόρεια Αφρική και η ζώνη του Σαχέλ αντιμετωπίζουν ήδη ολοένα μεγαλύτερη πίεση λόγω της ερημοποίησης, της έλλειψης νερού, της δημογραφικής έκρηξης και της περιορισμένης οικονομικής ανάπτυξης.

Οι παράγοντες αυτοί λειτουργούν ταυτόχρονα.

Όταν μειώνεται η γεωργική παραγωγή, όταν τα χωριά εγκαταλείπονται λόγω ξηρασίας και όταν εκατομμύρια νέοι άνθρωποι δεν μπορούν να βρουν εργασία, η μετανάστευση παύει να αποτελεί επιλογή.

Μετατρέπεται σε στρατηγική επιβίωσης.

Και ο φυσικός προορισμός είναι η Ευρώπη.

Το περιστατικό στη Θέουτα, το ισπανικό έδαφος στη βόρεια Αφρική, λειτούργησε σχεδόν σαν προειδοποιητικό σήμα.

Μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι επιχείρησαν να περάσουν στο ευρωπαϊκό έδαφος κολυμπώντας ή παρακάμπτοντας τα συνοριακά εμπόδια, δημιουργώντας μια πρωτοφανή πίεση στις ισπανικές αρχές. Αν και μεγάλο μέρος αυτών επέστρεψε αργότερα στο Μαρόκο, η εικόνα ήταν αρκετή για να δείξει πόσο γρήγορα μπορεί να δημιουργηθεί μια κρίση στα εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η συζήτηση γύρω από το μεταναστευτικό επικεντρώνεται συνήθως στα σύνορα.

Στην πραγματικότητα όμως τα σύνορα είναι το τέλος της διαδρομής.

Η αρχή βρίσκεται χιλιάδες χιλιόμετρα νοτιότερα.

Εκεί όπου η κλιματική αλλαγή, η έλλειψη φυσικών πόρων, η πληθυσμιακή αύξηση και η πολιτική αστάθεια δημιουργούν συνθήκες που ωθούν ολοένα περισσότερους ανθρώπους προς τον βορρά.

Με άλλα λόγια, η μετανάστευση δεν αποτελεί μόνο πολιτικό ή ανθρωπιστικό ζήτημα.

Γίνεται πλέον και περιβαλλοντικό.

Αυτό ακριβώς κάνει τη σημερινή συγκυρία τόσο διαφορετική.

Οι κρίσεις δεν εμφανίζονται πλέον μεμονωμένες.

Η μία ενισχύει την άλλη.

Οι πυρκαγιές καταστρέφουν καλλιέργειες.

Η λειψυδρία περιορίζει την παραγωγή τροφίμων.

Οι οικονομικές δυσκολίες αυξάνονται.

Οι κοινωνικές εντάσεις μεγαλώνουν.

Και όλα αυτά συμβαίνουν σε μια Ευρώπη που ήδη αντιμετωπίζει ένα ακόμη πρόβλημα: τη δημογραφική της γήρανση.

Οι περισσότερες ευρωπαϊκές κοινωνίες γερνούν με ταχύτητα που δεν είχε παρατηρηθεί ποτέ στο παρελθόν.

Οι γεννήσεις μειώνονται.

Το εργατικό δυναμικό συρρικνώνεται.

Τα συστήματα υγείας και συντάξεων επιβαρύνονται ολοένα περισσότερο.

Η Ευρώπη χρειάζεται εργατικά χέρια.

Ταυτόχρονα όμως δυσκολεύεται να ενσωματώσει μεγάλους αριθμούς μεταναστών μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα.

Έτσι δημιουργείται μια αντίφαση που δύσκολα επιλύεται.

Χρειάζεται μετανάστευση.

Αλλά φοβάται τις συνέπειές της όταν αυτή πραγματοποιείται ανεξέλεγκτα.

Το πιθανότερο είναι ότι η Ευρώπη εισέρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία θα χρειαστεί να επαναπροσδιορίσει πολλές από τις βεβαιότητες των τελευταίων δεκαετιών.

Τον τρόπο παραγωγής ενέργειας.

Τη διαχείριση του νερού.

Τη γεωργία.

Την πολιτική προστασία.

Τη μεταναστευτική πολιτική.

Ακόμη και την ίδια την έννοια της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης.

Η μεγαλύτερη πρόκληση όμως ίσως να μην είναι ούτε οι φωτιές ούτε οι μεταναστευτικές ροές.

Είναι η ανάγκη να αντιληφθεί εγκαίρως ότι όλα αυτά αποτελούν διαφορετικές εκφράσεις της ίδιας ιστορικής μετάβασης.

Η Ευρώπη υπήρξε για αιώνες μία από τις πιο σταθερές περιοχές του κόσμου.

Σήμερα όμως βρίσκεται στην πρώτη γραμμή μιας νέας εποχής, όπου η κλιματική αλλαγή, οι γεωπολιτικές συγκρούσεις, οι δημογραφικές μεταβολές και οι μετακινήσεις πληθυσμών συνδέονται μεταξύ τους περισσότερο από ποτέ.

Το ερώτημα δεν είναι αν η Ευρώπη θα αλλάξει.

Αυτό έχει ήδη αρχίσει να συμβαίνει.

Το πραγματικό ερώτημα είναι αν θα προλάβει να προσαρμοστεί πριν οι αλλαγές αυτές αποκτήσουν μόνιμο χαρακτήρα.

Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη πρόκληση που έχει αντιμετωπίσει η ευρωπαϊκή ήπειρος από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.