Αλμύρα, αίμα και εκδίκηση στο «Θάλασσα από Γυαλί» του Αλέξη Αλεξίου – O σκηνοθέτης μιλά στο ΚΛΙΚ
Συζητάμε με τον καταξιωμένο σκηνοθέτη για τη νέα ταινία του όπου η πατριαρχική βία εξετάζεται με όρους νουάρ δράματος και επιβλητικής εικονογραφίας.
Ένας από τους πλέον διακεκριμένους Έλληνες σκηνοθέτες, επίσης μεταξύ των ελάχιστων που υπηρετούν με ουσία και προσήλωση το σινεμά είδους, ο Αλέξης Αλεξίου («Τετάρτη 04:45») επιστρέφει κινηματογραφικά με τη «Θάλασσα από Γυαλί», συνυπογράφοντας το σενάριο με την Αφροδίτη Νικολαΐδου.
Στην ταινία τους πρωταγωνιστικούς ρόλους κρατούν η Βαγγελιώ Ανδρεαδάκη και η αποκαλυπτική Χριστιάνα Ματέλσκα Τόκα, ενσαρκώνοντας δύο γυναίκες που υποφέρουν από βία με διαφορετικό πρόσωπο αλλά κοινή πηγή, την πατριαρχική καταπίεση. Πιο συγκεκριμένα, ο χαρακτήρας της Ανδρεαδάκη ταξιδεύει σε ένα παραθαλάσσιο θέρετρο ύστερα από μια τραυματική απώλεια, τόπο στον οποίο συναντά την ηρωίδα της Τόκα. Μια νεαρή γυναίκα σε κυριολεκτικό και συναισθηματικό αδιέξοδο, καθώς βρίσκεται εγκλωβισμένη σε μια πνιγηρή μικρή πόλη όπου ασφυκτιά και είναι ανήμπορη να απελευθερωθεί από τις επιθυμίες του σκληροτράχηλου πατέρα της (Μιχάλης Ιατρόπουλος). Οι δυο τους θα αποκτήσουν στενότερη σχέση όταν οι συγκυρίες τις οδηγήσουν σε ακραίες, πλην αναπόφευκτες επιλογές.
Η «Θάλασσα» επιδεικνύει έξοχη εικονογραφία και στιβαρότατη σκηνοθεσία, η οποία μεθοδικά προετοιμάζει το έδαφος για μια κορύφωση εξίσου αμείλικτη όσο και λυτρωτική. Τα αγαπημένα νουάρ στοιχεία του Αλεξίου δίνουν, φυσικά, τον τονο, όμως το φιλμ συνιστά, επίσης, μια εξαιρετικά ώριμη προσθήκη στις μοντέρνες αφηγήσεις που θίγουν ζητήματα γονεϊκότητας και χειραφέτησης. Για όλα αυτά, συζητάμε παρακάτω με τον Αλεξίου.
Έντεκα χρόνια μετά το «Τετάρτη 04:45» και τέσσερα από το «Ι.Ω.», τι μεσολάβησε ώστε να φτάσουμε στη «Θάλασσα από Γυαλί»;
Θα έλεγα ότι και οι τρεις ταινίες μέσα από τη γλώσσα του σινεμά είδους αρθρώνουν ένα αφήγημα πατώντας στο κοινωνικό και πολίτικο πλαίσιο της εκάστοτε συνθήκης. H «Τετάρτη 04:45» μιλάει για το τέλος μιας εποχής και την ανάγκη να ξεκινήσει κάτι νέο. Η «Ι.Ω.», μιλά για μια ανθρωπότητα που έχει εξαντλήσει τα όρια και τους πόρους της από αλλεπάλληλους πολέμους και ετοιμάζεται να μεταναστεύσει σε έναν καινούργιο κόσμο, σε μια ύστατη προσπάθεια να διασώσει ότι μπορεί.
Η «Θάλασσα από Γυαλί» παρουσιάζει έναν παλιό κόσμο που αργοπεθαίνει ενώ παλεύει με τα σωθικά του, αγκιστρωμένος σε ένα φθαρμένο παρόν, καθώς και το σχεδόν δυστοπικό θα έλεγα σκηνικό μάχης στην τρίτη πράξη με το νέο που έρχεται. Ίσως ακούγεται ρομαντικό, αλλά η ορμή της νεότητας και της αλλαγής, όπως φαίνεται και από τα τελευταία γεγονότα στην Ευρώπη, θα καταφθάνει πάντα σαν την μανία των κυμάτων, χωρίς ποτέ να σβήνει ή να μπορεί να ανακοπεί.
Για μέρος της γοητείας της ταινίας ευθύνεται το πώς επιτρέπει τις πολλαπλές ερμηνείες. Για παράδειγμα, μπορεί να ιδωθεί ως μια μελέτη της πολυπρόσωπης πατριαρχικής βίας, χωρίς να το «φωνάζει» κινηματογραφικά. Σκέφτομαι, συγκεκριμένα, την απεικόνιση γυναικών όπως η Βαγγελιώ, η οποία μετά από δεκαετίες κακοποίησης βρίσκεται υποχρεωμένη να γηροκομεί τον άντρα της. Καθώς είναι ένα σχετικά αθέατο βίωμα στον ελληνικό κινηματογράφο, πώς οδηγηθήκατε στην απεικόνισή του;
Όσο και αν και αν ακούγεται περίεργο δεν ξεκινώ ποτέ να γράφω έχοντας ένα θέμα στο μυαλό μου. Οι θεματικές προκύπτουν στην πορεία. Εμπνέομαι από μέρη, τόπους και ανθρώπους που γνωρίζω. Χτίζω χαρακτήρες με στοιχεία που κλέβω από τη ζωή, τους τοποθετώ σε περιβάλλοντα που με ενδιαφέρουν, τους θέτω προβλήματα, διλήμματα και εμπόδια που με αφορούν και τους αφήνω να αλληλεπιδρούν. Αυτοί με οδηγούν, με κατευθύνουν στην πλοκή και υπαγορεύουν κάποια στιγμή τη μεγαλύτερη εικόνα, το θέμα, τον καμβά. Συχνά βοηθάει να ξέρω το ύφος και τον τόνο, να χρησιμοποιώ κώδικές ή συμβάσεις. Ένα τέτοιο εργαλείο είναι τα κινηματογραφικά είδη.
Στη «Θάλασσα από Γυαλί» η ιδέα ξεκίνησε από την Αφροδίτη Νικολαΐδου. Ξέραμε ότι θέλαμε να αφηγηθούμε ένα νουάρ στην ελληνική επαρχία, βάζοντας στο επίκεντρο τις γυναίκες. Προφανώς και τα νουάρ είναι ιστορίες βίας, και αν ειπωθούν από την πλευρά του αντιήρωα, του θεωρητικά «αδύναμου», ενέχουν το σχόλιο πάνω στην πατριαρχική εξουσία. Εντούτοις στον επίκεντρο της ταινίας θεωρώ βρίσκεται κυρίως η βία των γονιών απέναντι στα παιδία – μια βία που διαπερνά τα φύλα και τις γενιές. Η αδυναμία της ηρωίδας να προστατεύσει τα παιδία της, αποτελεί άλλωστε και τον βαθύτερο δραματουργικό πυρήνα που κινεί την αφήγηση.
Ταυτόχρονα, δε βγαίνει εκτός κάδρου η σημασία της σιωπηρής συνεννόησης και της φροντίδας μεταξύ των γυναικών. Η αλληλεγγύη, εξάλλου, αποδεικνύεται σωτήρια. Φαίνεται να είναι κάτι που πιστεύετε και ο ίδιος, κάνω λάθος;
Όταν οι θεσμοί και οι κοινωνικές δομές παύουν να λειτουργούν αυτό που μας μένει δεν είναι παρά η αλληλεγγύη και η συντροφικότητα απέναντι στην οπισθοδρόμηση και στην άρνηση της αλλαγής. Παρά το σκληρό τόνο που υιοθέτει, η ταινία κάνει σαφές ότι αυτό που είναι αδύνατον να υποταχτεί είναι η ανάγκη των ηρωίδων για αυτοδιάθεση, αλλά και διεκδίκηση όλων όσων είναι αυτονόητο ότι θα έπρεπε, προ πολλού, να έχουν κατοχυρωθεί.
Η υποβλητική ερμηνεία της Ευαγγελίας Ανδρεαδάκη δεν αποτελεί έκπληξη, ωστόσο, είναι πραγματική αποκάλυψη η παρουσία της Χριστιάνας Ματέλσκα Τόκα. Αν θέλετε, πείτε μας περισσότερα για εκείνη, αλλά και πως δουλέψατε συνολικά με τους ηθοποιούς.
Η διαδικασία του κάστινγκ είναι μια απαιτητική, χρονοβόρα, συχνά αγχωτική διαδικασία. Πέρα από την Ευαγγελία πάνω στην οποία γράψαμε με την Αφροδίτη το σενάριο, δεν είχαμε σαφή εικόνα για το υπόλοιπο καστ. Με τους δυο υπεύθυνους κάστινγκ, την Σωτηρία Μαρίνη και τον Άκη Γουρζουλίδη, μετά από επίμονη αναζήτηση καταλήξαμε στο Ωδείο Αθηνών όπου και ανακαλύψαμε την Χριστιάνα. Έπειτα από ένα θαυμάσιο πρώτο δοκιμαστικό την ξανακαλέσαμε μερικούς μήνες μετά.
Ακόμα και όταν η πρώτη εντύπωση είναι εξαιρετική, μερικές φορές χρειάζεσαι καιρό για να καταλάβεις ποια μπορεί να είναι η σωστή επιλογή. Είμαι κάποιος που πιστεύει στις πρόβες όχι για να εξαντλεί τους ηθοποιούς αλλά ως μέθοδο συντονισμού σε αυτό που ο ρόλος και η αισθητική της ταινίας κάθε φορά απαιτεί. Άλλοτε χρειάζεται και το ανάποδο. Το σενάριο ή ο ρόλος να προσαρμοστεί στον ηθοποιό. Σε κάθε περίπτωση απαιτείται χρόνος και ζύμωση. Είναι σημαντικό όταν φτάνεις στο γύρισμα οι ηθοποιοί και το συνεργείο να σε εμπιστεύονται. Το ίδιο και εσύ.
Αντίστοιχα, είναι εξαιρετική η μουσική του Λευτέρη Μουμτζή, συμπληρώνει έξοχα την ατμόσφαιρα. Πώς τον επιλέξατε;
Ο Λευτέρης ήταν πρόταση της συμπαραγωγού μας από την Κύπρο, της Τώνιας Μισιαλή. Τον άκουσα πρώτη φορά σε μια συναυλία σε ένα μικρό μπαρ στη Θεσσαλονίκη και μαγεύτηκα. Του έστειλα το σενάριο, συζητήσαμε το ύφος της μουσικής προσέγγισης και μου έστειλε δείγματα από παλιότερες συνθέσεις. Ανάμεσα τους και το σάουντρακ για ένα μουσικοχορευτικό έργο με παραισθητικά φωνητικά και αρχέγονα κρουστά. Μου θύμισε τη μουσική του Γιάννη Μαρκόπουλου στο «Φόβο» του Κώστα Μανουσάκη, αλλά και του σπουδαίου Ιάπωνα συνθέτη Τόρου Τακεμίτσου για τη «Γυναίκα στους Αμμόλοφους». Ήξερα αμέσως ότι αυτή ήταν η σωστή κατεύθυνση. Τα υποβλητικά φωνητικά που ακούγονται σε σημεία ανήκουν στην επίσης εξαιρετική μουσικό και στενή του συνεργάτη Nama Dama.
Στη «Θάλασσα», υπάρχουν αδιόρατες σκηνοθετικές λεπτομέρειες που κάνουν τη διαφορά. Όπως σε μια από τις εναρκτήριες σκηνές όπου ένα μπουκάλι με νερό χρησιμοποιείται σα παραμορφωτικό φίλτρο. Ιδέες σαν και αυτές, τις εφαρμόζετε επιτόπου; Ή έρχονται εκ των προτέρων ως έμπνευση;
Ήδη κατά τη διάρκεια συγγραφής του σεναρίου κατακλύζομαι από εικόνες. Ενώ γράφω συχνά αναζητώ και χώρους. Το ρεπεράζ είναι μια διαδικασία εμμονική. Τραβάω εκατοντάδες φωτογραφίες μέχρι να καταλάβω τι ψάχνω. Τις μελετώ και καταλήγω σε αυτές που με ενδιαφέρουν. Πάνω σε αυτές σχεδιάζω αναλυτικά storyboard. Αυτό κρατάει μήνες. Συχνά όταν μια σκηνή είναι περίπλοκη και απαιτεί, για παράδειγμα, κάλυψη από πολλές γωνίες ή περιέχει χορογραφημένη δράση, τότε καταφεύγω στην πρόσθετη βοήθεια κάποιου ειδικού. Στη «Θάλασσα από Γυαλί», τα storyboard στις πιο δύσκολες σκηνές επιμελήθηκε ο Μανώλης Χρυσουλάκης, ένας από τους καλυτέρους και πιο έμπειρους storyboard artist.
Τέλος, εκτίμησα ιδιαίτερα την επισήμανση πως η παραγωγή πραγματοποιήθηκε εξ ολοκλήρου δίχως τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης. Πιστεύετε έχουμε φτάσει σε ένα σημείο δίχως επιστροφή όσον αφορά την προστασία του σινεμά από τέτοιου είδους τεχνολογίες;
Η ταινία είναι μια από τις πρώτες παραγωγές που έχουν πάρει πιστοποίηση από τον ανεξάρτητο φορέα Human Made Mark που αξιολογεί ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν χρησιμοποιήθηκε για αντικαταστήσει έναν καλλιτεχνικό συντελεστή. Να διευκρινίσω κάτι. Θεωρώ ότι δεν πρέπει να δαιμονοποιούμε τη νέα τεχνολογία. Δεν είναι και ο στόχος του φορέα. Η τεχνητή νοημοσύνη εφαρμόζεται με επιτυχία ήδη, σε μικρό ή μεγάλο βαθμό, σε πολλούς τομείς της βιομηχανίας, στην επεξεργασία του ήχου, της εικόνας, των ψηφιακών εφέ. Οι δυνατότητες που ανοίγονται είναι σημαντικές. Σαν εργαλείο είναι εξαιρετικά χρήσιμο.
Το θέμα είναι ότι κάποιοι, π.χ. οι τεχνολογικοί κολοσσοί, δεν την βλέπουν ως εργαλείο που θα χρησιμοποιούν οι καλλιτέχνες. Μάλλον το αντίθετο. Βλέπουν έναν πρόθυμο «εργοδότη» που θα χρησιμοποίει τους καλλιτέχνες ως αναλώσιμη πρώτη υλη. Η χρήση του ΑΙ αυτή τη στιγμή είναι στην ουσία νομικά ανεξέλεγκτη. Το χειρότερο, οι επίσημοι φορείς δεν ενδιαφέρονται να μπουν περιορισμοί. Φανταστείτε ένα απλό παράδειγμα: μια παράγωγη να ξεκινά γυρίσματα και μετά από λίγες μέρες να απολύει συνεργείο και ηθοποιούς ώστε μια ΑΙ να ολοκληρώσει την ταινία ανακυκλώνοντας το υλικό. Πόσο απέχουμε από μια τέτοια δυστοπία; Όλα αυτά θα τα συζητήσουμε το Σάββατο 21 Νοεμβρίου στο ΑΣΤΟΡ παρουσία του William Grave, ιδρυτή του Human Made Mark, σε μια κουβέντα για τα όρια, τα οφέλη και τους κινδύνους της νέας τεχνολογίας.
Η ταινία «Θάλασσα από Γυαλί» κυκλοφορεί από τη Weird Wave (12/11). Διαβάστε περισσότερες κινηματογραφικές συνεντεύξεις εδώ.
Διαβάστε επίσης
