Είδαμε τη βραβευμένη στις Κάννες, ρηχή «Πατρίδα» του Πάβελ Παβλικόφσκι
Ο οσκαρικός σκηνοθέτης επιστρέφει με δάφνες από το Φεστιβάλ των Καννών για μια ταινία που όμως μένει στην επιφάνεια όλων όσων θίγει.
Ένας από τους πλέον ενδιαφέροντες Ευρωπαίους σκηνοθέτες, ο Πάβελ Παβλικόφσκι εδραίωσε εαυτόν στο arthouse σινεμά της Γηραιάς Ηπείρου βρίσκοντας την καλλιτεχνική ταυτότητά του σε ελεγειακά ψυχογραφήματα γεμάτα συναίσθημα, τα οποία έχουν στο φόντο Μεγάλα Ιστορικά Γεγονότα™ και συνήθως αποδίδονται με μια ακαταμάχητης γοητείας ασπρόμαυρη φωτογραφία. Οι δημοφιλέστερες δουλειές του, το βραβευμένο με Όσκαρ «Ida» (2013) και ο υπέροχος «Ψυχρός Πόλεμος» (2018) που υπήρξε υποψήφιος για τρεις δάφνες της Αμερικανικής Ακαδημίας Κινηματογράφου, τελειοποίησαν μια σκηνοθετική συνταγή που συνδύαζε έξοχα την άτυπη επικοινωνία προσωπικών και πολιτικών αφηγήσεων. Στην «Πατρίδα», τώρα, ο Πολωνός δημιουργός υιοθετεί εκ νέου το γνώριμο στιλιζάρισμα και τους ιστορικούς – υπαρξιακούς προβληματισμούς του, για να αφηγηθεί ένα πένθιμο δράμα έμπλεο ανθρωπιάς, αλλά και πνευματικής ρηχότητας.
Σινεμά σε συντρίμμια
Η «Πατρίδα» επικεντρώνεται σε ένα συγκεκριμένο στιγμιότυπο της ζωής του νομπελίστα συγγραφέα Τόμας Μαν (Χανς Τσίχλερ), το οποίο συμβολικά συμπυκνώνει το οριακό και αφιλόξενο πολιτικό – ιστορικό μεταίχμιο στο οποίο βρισκόταν η Ευρώπη αμέσως μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Συγκεκριμένα, το φιλμ ανατρέχει στο 1949, όταν ο εξόριστος στις ΗΠΑ λογοτέχνης επιστρέφει στον τόπο του, τη διχοτομημένη Γερμανία, για να παρευρεθεί στους εορτασμούς των δύο αιώνων από τη γέννηση του Γκαίτε. Το άβολο της συνθήκης είναι πως έχει προσκληθεί σε εκδηλώσεις και των δύο ιδεολογικά αντίπαλων πλευρών, της καπιταλιστικής Δύσης και της κομμουνιστικής Ανατολής δηλαδή, με την απόφασή του να παρευρεθεί σε όλες να αντιστοιχεί σε τολμηρή πολιτική στάση. Μαζί του ταξιδεύει η συγγραφέας κόρη του και βοηθός Έρικα (Σάντρα Χίλερ), η οποία εκτός από τις περίπλοκες επικοινωνιακές ισορροπίες καλείται να κρατήσει σε τάξη και τις οικογενειακές, όταν ξεσπά μια απροσδόκητη κρίση.
Σιδηρούν διανοουμενίστικο παραπέτασμα
Η απήχηση και η επιτυχία της «Πατρίδας», βραβείο σκηνοθεσίας στις Κάννες παρεμπιπτόντως, βασίζεται σε μία κλασική παρεξηγήση όσον αφορά τις arthouse παραγωγές. Η οποία εδράζεται στο ότι αν απεικονίσεις λιτά, χαμηλότονα και καλλωπισμένα περίπλοκες θεματικές τις οποίες, παράλληλα, πλαισιώνεις με σιωπή, υπαινιγμούς και ηθοποιούς σε σκυθρωπή περισυλλογή, αυτομάτως, το φιλμ σου αποκτά ουσία και ειδικό βάρος. Ο Παβλικόφσκι, κάποτε φοιτητής φιλοσοφίας και λογοτεχνίας στην Οξφόρδη, το γνωρίζει καλά αυτό. Για αυτό και φροντίζει τα πάντα στην ταινία του να είναι καλλιγραφικά και ευανάγνωστα, δίχως όμως να μπαίνει στον κόπο να εμβαθύνει σε όσα σημαντικά θίγει.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα η δραματουργική χρήση του Μαν, ενός συγγραφέα για τον οποίο ο σκηνοθέτης δεν έτρεφε και ποτέ ιδιαίτερη πώρωση. Όπως δήλωσε χαρακτηριστικά στην προβολή που διοργάνωσαν οι Νύχτες Πρεμιέρας, φυσικά τον είχε διαβάσει, αλλά «δεν τον είχα και αφίσα στο δωμάτιο». Κανένα πρόβλημα, εξάλλου, όπως επίσης εκμυστηρεύτηκε, βρήκε περισσότερο ελκυστική την ιστορική σύμπτωση στην οποία βρέθηκε. Η οποία, κατ’ επέκταση, συντονίζεται με τα βιώματα αλλά και τις καλλιτεχνικές ανησυχίες του Πολωνού δημιουργού. Δηλαδή την εφήμερη σχέση με τη μόνιμη κατοικία και την καταγωγή, άρα και το να μην ξέρεις πού ανήκεις, τη σαρωτική βιαιότητα των κοινωνικών αλλαγών, την ανάγκη να πιστέψεις κάπου αγνοώντας το πώς. Όλες αυτές οι κρίσιμες όσο και επίκαιρες ανησυχίες αποσαφηνίζονται πάρα πολύ νωρίς στην ταινία και έπειτα απλώς επαναλαμβάνονται σε διαφορετικό φόντο. Το γεγονός πως τις εκφέρει μια μυθοπλαστική εκδοχή του Μαν δεν τις καθιστά απαραίτητα περισπούδαστες. Το εννοούμε κυριολεκτικά, υπάρχει μια χαρακτηριστική σκηνή όπου η Έρικα λέει στον πατέρα της να πάνε σπίτι και εκείνος αποκρίνεται ρητορικά «και πού είναι αυτό;», αφήνοντας τους θεατές να συμπληρώσουν κενά τα οποία δεν υπάρχουν στην πραγματικότητα.
Εάν αυτές οι κοινότοπες ασκήσεις διανοουμενισμού αφεθούν στην άκρη, οι οποίες επιπλέον έχουν στο πλευρό τους το άλλοθι του ψυχικού άλγους που βιώνουν οι ήρωες, μένει μία όχι πομπώδης μεν, αλλά φορμαλιστικά ξεπερασμένη σκηνοθεσία δια χειρός Παβλικόφσκι. Είναι ενδεικτικό πως οι διαφορές Δυτικής και Ανατολικής Γερμανίας αποδίδονται με ευρήματα όπως η μουσική αντίστιξη, καμπαρέ από την μία και κλασική χορωδία από την άλλη, που έχουμε δει να χρησιμοποιείται αιχμηρότερα (φιλμογραφία Θόδωρου Αγγελόπουλου). Ή με σκηνές εύκολες και χωρίς ρίσκο, όπως όταν επικρίνεται η αφομοίωση παλαιών συνεργατών των ναζί και διακωμωδείται η εμμονή των σοβιετικών με τον ιστορικό υλισμό. Όλα υπερβολικά γνώριμα και τακτοποιημένα για μια ταινία που υποτίθεται μοιρολογεί τους διαρκείς διαχωρισμούς των ευρωπαϊκών λαών, αλλά αδιαφορεί για το τι ήταν αυτό που τις προκάλεσε εξαρχής. Το μεγαλύτερο κρίμα, βέβαια, είναι πως χαραμίζεται έτσι το εκτόπισμα της σταθερά σπουδαίας Χίλερ, η οποία ενσαρκώνει το με διαφορά πιο ενδιαφέροντα χαρακτήρα σε ολόκληρη την «Πατρίδα».
Η ταινία «Πατρίδα» κυκλοφορεί από τη Σπέντζος (3/9). Περισσότερες κριτικές ταινιών εδώ.
