Είδαμε την επική «Οδύσσεια»: Ένας πραγματικός άθλος του Κρίστοφερ Νόλαν
Ο σκηνοθέτης φτάνει μια νέα κορυφή με την κινηματογραφική ραψωδία του που τιμά την ομηρική και χολιγουντιανή παράδοση.
Περιεχόμενα
«Ένας πόλεμος… Ένας άντρας… Ένα ταξίδι για να παραβιαστούν τα τείχη της Τροίας». Με αυτά τα λόγια ξεκινά η αφήγηση της κινηματογραφικής «Οδύσσειας» και είναι τα πρώτα που ακούγονται από το στόμα του Travis Scott, του καταξιωμένου ράπερ ο οποίος, σαν άλλος σύγχρονος λαϊκός βάρδος, ενσαρκώνει ένα ραψωδό καθώς απευθύνεται στους πανούργους μνηστήρες που έχουν κατακλύσει το παλάτι της βασίλισσας Πηνελόπης (Αν Χάθαγουεϊ). Ήδη από την εναρκτήρια σκηνή, δηλαδή, αφού νωρίτερα μια φράση στη μεγάλη οθόνη είχε τοποθετήσει το χρονικό πλαίσιο («μια εποχή φαινομενικής [“apparent”] μαγείας»), ο Κρίστοφερ Νόλαν θέτει τις αισθητικές παραμέτρους της δικής του εκδοχής του ομηρικού έπους. Μιας διασκευής που υιοθετεί εγκάρδια το μονοπάτι του κλασικισμού, αλλά ενσωματώνει όσα μοντέρνα στοιχεία χρειάζεται, ακριβώς όπως έκαναν οι ραψωδοί που απήγγειλαν στους πρόθυμους ακροατές την «Οδύσσεια» ανά τους αιώνες. Με άλλα λόγια, η ταινία διαπνέεται πλήρως από σεβασμό απέναντι σε ένα έργο αιώνων, αλλά και από εκείνα τα χαρακτηριστικά που την καθιστούν προσβάσιμη και οικεία σε όλους. Για να το πούμε και αλλιώς, ο Νόλαν ξεκινά από μια επαναφορά στις βάσεις: άνθρωποι μαζεύονται γύρω από τη φωτιά, σήμερα το φως του προβολέα, για να ακούσουν μια ιστορία που σμίγει θεούς και ανθρώπους και έτσι διατυπώνεται μια άψογη σύνδεση μεταξύ προφορικής αφήγησης και κινηματογράφου, η οποία θέτει τις βάσεις για τη θεαματική συνέχεια.
Μια αρχέγονη θρηνωδία
Στον κόσμο της «Οδύσσειας» το υπερφυσικό δεν συνυπάρχει απλώς με τον άνθρωπο, αλλά βρίσκεται σε σταθερή επικοινωνία μαζί του. Θεϊκές παρεμβάσεις, αλλόκοτα πλάσματα και δυνάμεις που καταργούν τους νόμους της λογικής αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι ενός μυθικού τόπου ο οποίος διαχρονικά «μεταφραζόταν» άγαρμπα στο σινεμά. Αυτό το δραματουργικό γόρδιο δεσμό λύνει αβίαστα ο Νόλαν από πολύ νωρίς, όχι τόσο μέσω των ομολογουμένως πειστικότατων πρακτικών εφέ, όσο χάρη στον αδιόρατο τρόπο που η απεικόνιση υπερβατικών και γήινων όντων μοιάζει ως κάτι το αυτονόητο. Κατ’ επέκταση, ανοίγει ο δρόμος για το σμίλευμα μιας αληθινά επικής εικονογραφίας και τη δημιουργία σκηνών που προστίθενται άμεσα στις καλύτερες της φιλμογραφίας του σκηνοθέτη (βλ. ενότητα Άδη και μάγισσας Κίρκης). Φυσικά, δεν αρκεί η εικαστική καλλιέπεια, η οποία είναι εκ προοιμίου δεδομένη σε παραγωγές αυτής της κλίμακας, για να προκληθεί το δέος. Επιπλέον προαπαιτούμενο είναι το διαπεραστικό συναίσθημα που κινητοποιεί την εσωτερική συγκίνηση, κάτι που εν προκειμένω πηγάζει από την εγγενή τραγικότητα ενός γοητευτικά αντιφατικού κεντρικού χαρακτήρα.
Ο μελαγχολικός Οδυσσέας του υποκριτικά άρτιου Ματ Ντέιμον είναι ένας ηρωικός αντι-ήρωας, ένας γενναίος βασιλιάς που παρόλα αυτά όμως βρίσκεται σε επαφή με την ευθραυστότητά του. Οι αποθεώσεις που βιώνει είναι μετρημένες, ως επί το πλείστον καταδιώκεται από μια πένθιμη αύρα – απόρροια της προφανώς πολυμήχανης φύσης του που όμως έχει οδηγήσει σε ανυπολόγιστες απώλειες, οδύνη και σπαραγμό. Η αλληλουχία ολοκληρωτικών νικών και ισοπεδωτικών ηττών του προσδίδει μια φθαρτότητα που τον κρατά προσγειωμένο και ταυτόχρονα, καθιστά πολύτιμα τα διακυβεύματά του παρά το γεγονός πως η πορεία του νόστου του είναι προδιαγεγραμμένη.
Οι ποιότητες της «Οδύσσειας» που παραπέμπουν σε θρήνο συμπληρώνονται από μια δυσοίωνη μεταφορά που διατρέχει το φιλμ. Αυτή ενός πολιτισμού που έχει αποπροσανατολιστεί, έχει χάσει το ηθικό κέντρο βάρος του και η πίστη του σε καθολικές αξίες τριβελίζει στην εμφάνιση οποιασδήποτε υπαρξιακής απειλής, ακριβώς όπως συμβαίνει στον Οδυσσέα και τους συντρόφους του. Φυσικά, πρόκειται για άγχη που διαχρονικά απασχολούν τον Νόλαν, ωστόσο εδώ αποκτούν έμμεσους πλην σαφείς παραλληλισμούς με την τρέχουσα αιματοβαμμένα πολωμένη ιστορική συγκυρία. Και βέβαια, όλα αυτά υπό την οπτική γωνία ενός υποκειμένου σε θέση εξουσίας που φέρει βαθιά ευθύνη για αποφάσεις που κρίνουν τις τύχες ολόκληρων λαών.
Οδυσσέας όπως Οπενχάιμερ
Μερικές από τις φράσεις που ακούγονται συχνά στην ταινία κάνουν αναφορά σε ανώτερες δυνάμεις («ο νόμος του Δία») εν είδη μιας μεταφυσικής αρχής που κρατά σε ισορροπία τις κοινωνίες των ανθρώπων. Το ότι οι θνητοί «σπάνε τους εύθραυστους δεσμούς» που τους κρατούν σε αρμονία και ακόμα χειρότερα, προχωρούν σε «παραβίαση κάθε ιερού», συνιστούν πράξεις που αντιστοιχούν σε ύβρη. Μία από αυτές είναι και η χρήση του Δούρειου Ίππου. Η επινόηση του Οδυσσέα δίνει μεν οριστικό τέλος σε έναν ανηλεή δεκαετή πόλεμο, αλλά ανοίγει το δρόμο σε μια σφαγή δίχως προηγούμενο που κλονίζει ανεπανόρθωτα τον ήρωα. Υπό αυτήν την έννοια, η επιστροφή στην Ιθάκη παραπέμπει και σε μια δοκιμασία άφεσης, συγχώρεσης και διόρθωσης αμαρτημάτων, σε συνδυασμό με την εξερεύνηση πιθανούς συμφιλίωσης μεταξύ θεών και ανθρώπου. Ο τρόπος που ο Οδυσσέας σαρώνεται υπαρξιακά από τις δικαιολογημένες ενοχές και την ίδια στιγμή το φονικό κατασκεύασμά του επιδρά λυτρωτικά παρά το θάνατο που σκορπά, θυμίζει εύλογα το «Οπενχάιμερ» (2023). Αυτή η αντίστιξη αποδίδεται σαφώς πιο σαρωτικά εδώ, αφού είναι απελευθερωμένη από τις μνήμες της χειροπιαστής ιστορικότητας που πλαισιώνουν τους βομβαρδισμούς της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι.
Είναι αδιαπραγμάτευτα ενδιαφέρον, λοιπόν, να παρατηρεί κανείς πώς ένα έργο που υπάρχει εδώ και χιλιετίες βρίσκει απροσδόκητο χώρο στη φιλμογραφία ενός επιδραστικού δημιουργού όπως ο Νόλαν, παρόλο που οι σκηνοθετικές εμμονές του δεν προσαρμόζονται εξ ολοκλήρου στην περίσταση. Κυριαρχούν οι επεξηγηματικοί και ενίοτε επαναλαμβανόμενοι διάλογοι, ενώ το φινάλε – εύρημα του σκηνοθέτη μοιάζει βγαλμένο από το βαθύ Χόλιγουντ της δεκαετίας του ’50. Χώρια τα παραγκωνισμένα ελληνικά, τα οποία περιορίζονται σε μία σκηνή η οποία, τουλάχιστον, βρίσκει τον μεστό Γιάννη Κοκκιασμένο σε πρώτο πλάνο. Ακόμα και έτσι, όπως γράφεται στον τίτλο, η «Οδύσσεια» παραμένει ένας κινηματογραφικός άθλος που καταφέρνει να κάνει κάτι κλασικό κομμάτι της επικαιρότητας, παραμένοντας σε ανοιχτό διάλογο με το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον αυτής της σπουδαίας υπόθεσης που είναι η τέχνη ως συλλογική εμπειρία.
Η ταινία «Οδύσσεια» κυκλοφορεί από την Tanweer (16/7). Περισσότερες κριτικές ταινιών εδώ.
