Ο Θεοδόσης Μίχος έγραψε το απόλυτο βιβλίο για τους «Απόντες» του Νίκου Γραμματικού
Η προφορική ιστορία μιας από τις καλύτερες ελληνικές ταινίες όλων των εποχών πλέον έχει καταγραφεί και κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αντίποδες.
Στην ιστορία του ελληνικού κινηματογράφου, σίγουρα του σύγχρονου, ελάχιστες ταινίες έχουν αγαπηθεί τόσο βαθιά από το κοινό όσο οι «Απόντες» του Νίκου Γραμματικού.
Η ιστορία μιας παρέας φίλων οι οποίοι σμίγουν κάθε τόσο στη Σαλαμίνα, με τις συναντήσεις τους να σηματοδοτούν ορόσημα των μεγαλύτερων και μικρότερων μεταβολών στις ζωές τους, όχι μόνο αποδείχθηκε βίωμα – σημείο ταύτισης για περισσότερες από μία γενιές, αλλά επιπλέον, ο Γραμματικός μαζί με τον συν-σεναριογράφο Νίκο Παναγιωτόπουλο κατάφεραν κάτι, ενδεχομένως, πολυτιμότερο. Να αναδείξουν κινηματογραφικά την εκδήλωση αυτής της αδιόρατης ωρίμανσης, τη φθορά και τη μελαγχολία που συνοδεύει την ενηλικίωση με το πέρασμα του χρόνου. Και ταυτόχρονα, να σκαρφιστούν ουκ ολίγες σκηνές ανθολογίας που πλέον γίνονται viral, δικαίως, στα social media.
Πολύ πρόσφατα, στο πλαίσιο αφιερώματος του 67ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης (5-15/11), οι «Απόντες» γιόρτασαν την επέτειο τριάντα ετών από την πρεμιέρα τους στο ίδιο μέρος όπου το φιλμ, το 1996, απέσπασε τέσσερα βραβεία (καλύτερης ταινίας, σκηνοθεσίας, σεναρίου, β’ ανδρικού ρόλου). Οι περισσότεροι συντελεστές βρίσκονταν εκεί, όπως φυσικά και οι πρωταγωνιστές Βαγγέλης Μουρίκης, Αιμίλιος Χειλάκης, Γιώργος Ευγενικός και Τάσος Νούσιας. Η περίσταση, βέβαια, συνοδεύτηκε από μια έκδοση η οποία επιδρά καθοριστικά ώστε να προφυλαχθεί ο μύθος γύρω από τη συγκεκριμένη παραγωγή.
Ο δημοσιογράφος, ραδιοφωνικός παραγωγός και συγγραφέας Θεοδόσης Μίχος, σε συνεργασία με τις εκδόσεις Αντίποδες, υλοποίησε κάτι σπάνιο για τα εγχώρια δεδομένα. Κατέγραψε την προφορική ιστορία των «Απόντων», συνομιλώντας για ώρες με όλους τους ανθρώπους που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο ώστε να υλοποιηθεί αυτή η ταινία. Το τελικό αποτέλεσμα είναι συναρπαστικό, καθώς δεν πρόκειται για μια στείρα απομαγνητοφώνηση, αλλά αντιθέτως, για μια επιμελημένη και πυκνή κατασκευή ενός μύθου από την αρχή. Όσον αφορά τις κινηματογραφικές εκδόσεις, πρόκειται σίγουρα για μια κυκλοφορία – γεγονός, η οποία δεν πρέπει να λείπει από καμία σινεφιλική βιβλιοθήκη.
Για το λόγο αυτό, θέσαμε τις ερωτήσεις μας στο Θεοδόση, ο οποίος τις απαντά παρακάτω.

Η δική σου σχέση με τους «Απόντες» πώς ξεκίνησε;
Η ταινία δεν είχε προβληθεί στο Βόλο το ’96. Από τη σύντομη και όχι ιδιαίτερα επιτυχημένη εμπορικά έξοδό της στους κινηματογράφους όταν βγήκε, παρόλο που έκανε τα περισσότερα εισιτήρια από κάθε άλλη ταινία του Νίκου, πέρασαν επτά-οκτώ χρόνια μέχρι τελικά να τη δω πρώτη φορά. Ένιωσα ότι γράφτηκε για μένα, για όσα είχα ζήσει μέχρι τότε, στα πρώιμα 20s μου, αλλά και για όσα θα ζούσα στην πορεία. Κοινώς, ένιωσα όπως χιλιάδες άλλοι άνθρωποι μέχρι σήμερα όταν πρωτοβλέπουν να πέφτουν οι τίτλοι τέλους. Ήξερα από τότε ότι θα την έβλεπα πολλές φορές στη ζωή μου.
Από τότε δε που κάποιος την ανέβασε στο YouTube, βρήκα τη χαρά μου, την έβλεπα ξανά μια στο τόσο, πάντα μόνος μου, χαλάλι η κάκιστη ανάλυση, τη δουλειά μου την έκανα. Ώσπου το 2019, σε άλλη μια τέτοια ιδιωτική προβολή, με χτύπησε το ρεύμα της ταινίας κάπως διαφορετικά, πολύ πιο έντονα. Δε ξέρω πώς ακριβώς να το εξηγήσω, ήταν -χωρίς πλάκα- μια πολύ έντονη ψυχοσωματική εμπειρία, την οποία αποδίδω χαριτολογώντας, αλλά δεν το αποκλείω να ισχύει όντως, στο ότι κόντευα να κλείσω τα σαράντα. Όπως γράφω και στο βιβλίο, την επομένη εκείνης της σημαδιακής προβολής πήγα για μία ακόμη φορά με τη μηχανή στη Σαλαμίνα, έκανα το γύρο του νησιού και επιτέλους χώνεψα ότι δυο τρία ζητήματα που με απασχολούσαν ήταν όντως σημαντικά, δεν το νόμιζα απλώς. Και, για να επιμένω να τα επαναδιαπραγματεύομαι με τον εαυτό μου κάθε φορά που επιστρέφω από τότε στο νησί –έναν τόπο που δεν έχω καταλάβει γιατί με ελκύει τόσο– είναι ακόμη.
Στην εισαγωγή αναφέρεις πως μια παρότρυνση του Βαγγέλη Μουρίκη συνέπεσε με την επιθυμία σου να υλοποιηθεί αυτό το βιβλίο. Ωστόσο, μέχρι να γίνει πραγματικότητα μεσολάβησε σημαντικό διάστημα. Ποιες ήταν οι προκλήσεις που αντιμετώπισες σε αυτήν τη διαδικασία;
Μεσολάβησαν, όντως, επτά χρόνια από τη σύλληψη της ιδέας μέχρι την έκδοση του βιβλίου. Δεν είναι λίγα, το ξέρω, αλλά δε θα μπορούσαν να είναι λιγότερα, δεδομένου ότι αποφάσισα να το γράψω ενώ ήδη έγραφα ένα μυθιστόρημα που έπρεπε να τελειώσω και κυκλοφόρησε το 2020, ενώ στην πορεία δεν μπορούσα να μη γράψω πρώτα -κατά κάποιο τρόπο δεν ήταν στο χέρι μου- και μια συλλογή διηγημάτων που κυκλοφόρησε το 2024. Δηλαδή από το 2019 που έγινε το πρώτο στάδιο της έρευνας για τους «Απόντες», το συγκεκριμένο βιβλίο δουλεύτηκε παράλληλα με τα προηγούμενα δύο και φυσικά με τις καθημερινές μου επαγγελματικές υποχρεώσεις που δεν είναι και λίγες. Εκτός αυτού ο ρυθμός υπαγορεύτηκε και από τη διαθεσιμότητα και το πρόγραμμα όλων των συντελεστών της ταινίας.
Εδώ που τα λέμε, όμως, ευτυχώς που τα χρόνια ήταν επτά και όχι λιγότερα, γιατί η ζωή τα έφερε έτσι ώστε η έκδοση να συμπέσει με την τριακοστή επέτειο της ταινίας και να αποτελέσει δομικό στοιχείο της ρετροσπεκτίβας του Νίκου Γραμματικού στο πρόσφατο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης όπου του απονεμήθηκε και ο Χρυσός Αλέξανδρος για τη συνολική του μεγαλειώδη προσφορά στον ελληνικό κινηματογράφο.

Ίσως κάνω λάθος, όμως, δεν μπορώ να θυμηθώ άλλη περίπτωση που η προφορική ιστορία μιας ελληνικής ταινίας καταγράφηκε σε έντυπη έκδοση. Υπό αυτήν την έννοια, δεν πρέπει να υπήρχε και εκ των προτέρων σαφής τρόπος στησίματος ενός τέτοιου εγχειρήματος. Επομένως, με ποιες προτεραιότητες έβαλες σε χαρτί όλα όσα σου διηγήθηκαν οι συντελεστές;
Πράγματι, νομίζω κι εγώ ότι κάτι ανάλογο για άλλη ελληνική ταινία δεν έχει ξαναγίνει – ας μας διορθώσει κάποιος αν κάνουμε λάθος. Γενικά στην Ελλάδα το φορμά της προφορικής ιστορίας σε θέματα ποπ κουλτούρας δεν έχει δουλευτεί πολύ ή μάλλον σχεδόν καθόλου σε επίπεδο βιβλίου, ενώ δημοσιογραφικά δυστυχώς πολλοί τη συγχέουν με απλή παράθεση απομαγνητοφωνήσεων. Καμία σχέση.
Για μένα, εξαρχής, ήταν σαφές ότι θα ήταν επτά τα κεφάλαια του βιβλίου, προφανώς όχι τυχαία. Ως γνωστόν ο αριθμός έχει μείζονα σημασία για την ιστορία: επτά είναι οι ήρωες (συμπεριλαμβανομένου του εξαρχής απόντος που έχει πάει στο Άγιο Όρος), επτά και τα χρόνια που διανύονται στις σχεδόν δύο ώρες της ταινίας. Γρήγορα κατέληξα και στο περί τίνος θα επρόκειτο το κάθε κεφάλαιο, κάτι που αποσαφηνίστηκε μετά τις πρώτες συνεντεύξεις. Αυτό έκανε πιο στοχευμένες τις επόμενες κ.ο.κ. Γενικά ήταν μια δυναμική και ευμετάβλητη, σε καμία περίπτωση όμως χαοτική διαδικασία.
Ως προς το εικαστικό σκέλος που αναφέρεις, ομολογώ ότι γράφοντας δεν το είχα καν στο μυαλό μου. Με ένα εξώφυλλο δηλαδή και ένα οπισθόφυλλο θα ήμουν ικανοποιημένος, που λέει ο λόγος. Για καλή μου τύχη όμως η Ανιές Σκλάβου, βοηθός σκηνοθέτη τότε του Γραμματικού, μου έδωσε το αρχείο της από τα γυρίσματα, ενώ και ο Γιώργος Ευγενικός μερικές φωτογραφίες καταπληκτικές μεν, σε κάκιστη ανάλυση δε. Οι Αντίποδες φημίζονται και για την αισθητική των βιβλίων τους. Οπότε στα χέρια τους όλο αυτό το υλικό αποδείχτηκε θησαυρός. Η μία μάλιστα φωτογραφία του Γιώργου τυπώθηκε και σε t-shirt από το Φεστιβάλ, απίστευτα πράγματα.
Στο ίδιο μήκος κύματος, άραγε υπήρξαν αφηγήσεις που υποχρεωτικά έμειναν εκτός βιβλίου και μπορείς να τις μοιραστείς;
Ε, τώρα, ξέρεις πώς πάει: Ό,τι μένει εκτός, οφείλει να παραμείνει εκτός.
Η επετειακή προβολή στη Θεσσαλονίκη, αλλά και η συζήτηση – παρουσίαση που τη διαδέχτηκε, ήταν χαρακτηριστικά συγκινητικές εμπειρίες. Εσύ πώς τις βίωσες;
Νομίζω θα συμφωνήσεις κι εσύ ότι ως «χρονιά Γραμματικού» θα περάσει στην ιστορία η 67η του φεστιβάλ. Προσωπικά δεν έχω υπάρξει σε πιο φορτισμένο Ολύμπιον απ’ όσο όλες αυτές τις μέρες και ειδικά στην προβολή των «Απόντων» και την επομένη στην παρουσίαση του βιβλίου και τη συζήτηση με τους παρευρισκόμενους συντελεστές της ταινίας. Μου έρχεται εκείνη η σκηνή από το «Ghostbusters 2» που σπάει το blob που έχει τυλίξει το μουσείο και μια τεράστια ακτίνα φωτός (ή κάτι τέτοιο) φεύγει ψηλά στα σύννεφα. Με άλλα λόγια, ήταν απίστευτο όλο αυτό που συνέβη και είμαι σίγουρος ότι θα αποτελεί ακόμη και στο μέλλον σημείο αναφοράς και για μένα και για το φεστιβάλ. Πάντα τέτοια, εύχομαι, κι ας ξέρω ότι δεν είναι πολύ πιθανό.

Διαχρονικά, οι «Απόντες» συνοδεύονται από μια άφθαρτη αγάπη, το κοινό ερωτεύεται αυτήν την ταινία και τους ήρωές της και έπειτα, δύσκολα συναντάς ανθρώπους που δε συνδέονται μαζί της. Πού πιστεύεις πως οφείλεται αυτή η επίδραση του φιλμ;
Όπως λέει και ο Βαγγέλης Μουρίκης στο βιβλίο: «Η ταινία έγινε κλασική γιατί δεν έχει διδακτικό ή δηκτικό χαρακτήρα, δεν λέει: “κοιτάξτε πώς θα γίνει η ζωή σας”. Είναι απλά μια προσωπική ιστορία. Κάποιος θυμάται ότι στην πόλη του συνέβη το τάδε πράγμα. Τώρα το αν ήταν μέρος της ιστορίας ή όχι, είναι δευτερεύον. Δεν πά’ να ’ναι προσωπική ιστορία; Αν δεν την πεις καλά, θα είναι μια μαλακία. Το ζήτημα είναι να πεις μια ιστορία που ξέρεις, που αναγνωρίζεις, και να την πεις καλά. Μια ιστορία που πάει κάπου και να την πεις με έναν τρόπο που να ενδιαφέρει τους άλλους. Να γίνεις ταχυδρόμος του μηνύματος μέσα στο χρόνο. Να είσαι δηλαδή απλά αυτός που θα πας το γράμμα. Δεν χρειάζεται να το διαβάσεις και να τους το παίξεις, άσ’ το, το ίδιο το γράμμα έχει την αλήθεια του, δώσ’ το και ο άλλος θα τη βρει. Γιατί; Γιατί αντιστοιχεί στη δική του ψυχή, στο δικό του ενδιαφέρον, στου παραλήπτη το μυαλό, δεν είναι στο δικό σου».
Αλήθεια, εάν σου δινόταν ευκαιρία θα ετοίμαζες ξανά κάτι αντίστοιχο για άλλη ταινία;
Όχι. Καμία άλλη ελληνική ταινία δεν είναι τόσο σημαντική για μένα κι από όσες δεν είναι πολύ λιγότερο, δυστυχώς δεν ζουν πια οι σκηνοθέτες – σεναριογράφοι τους, οπότε δεν θα είχε κανένα νόημα. Αλλά και πέρα από αυτό, γενικά γράφω πρωτίστως για να γνωρίσω τον εαυτό μου καλύτερα. Προφανώς, δηλαδή, και με το συγκεκριμένο βιβλίο, ας είναι non fiction, σε κάποιο βαθμό αυτή την ανάγκη μου ικανοποίησα. Όπως και να ‘χει, έχω ξεκινήσει να εξερευνώ το επόμενο ζήτημά μου επιστρέφοντας στη μυθοπλασία, χωρίς τον παραμικρό ορίζοντα βέβαιης ολοκλήρωσης μπροστά μου – αυτό θα έλειπε. Εδώ κολλάει ο τελευταίος, επαναλαμβανόμενος στίχος του Morrissey στο τέλος του «Half a person» των Smiths (σ.σ.: «That’s the story of my life»).
Το βιβλίο για τους «Απόντες» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αντίποδες. Διαβάστε περισσότερες κινηματογραφικές συνεντεύξεις εδώ.
Διαβάστε επίσης