«Uchronia» – Η ελληνική ταινία που είπε «άντε γ*μ*σου Βιμ Βέντερς»
Το δίδυμο των Ιερόπουλου - Δούσου έκανε μια εξεγερσιακή παρέμβαση στη διεθνή πρεμιέρα της ταινίας τους.
Ενδεχομένως, δε θα μπορούσε να είχε γίνει διαφορετικά. Ή μάλλον, δε θα μπορούσε να περάσει στο ντούκου. Στην έναρξη του 76ου Φεστιβάλ Βερολίνου (12-22/2), ο πρόεδρος της κριτικής επιτροπής και σπουδαίος σκηνοθέτης Βιμ Βέντερς, είχε αυτά να πει για τη σχέση του κινηματογράφου με την πολιτική: «Πρέπει να μείνουμε εκτός πολιτικής, γιατί αν κάνουμε ταινίες που έχουν πολιτικό χρώμα, μπαίνουμε στην πολιτική αρένα κι εμείς. Το σινεμά όμως πρέπει να είναι αντίδοτο των όσων συμβαίνουν στην πολιτική. Το σινεμά έχει την μεγάλη δύναμη της ενσυναίσθησης και της κατανόησης. Στην πολιτική δεν χωράει ενσυναίσθηση. Οι πολιτικοί δεν έχουν. Οι ταινίες το κάνουν».
Τα λόγια του δε θα ηχούσαν τόσο απογητευτικά, εάν δεν προέρχονταν αφενός από ένα δημιουργό με το κύρος του που, μάλιστα, έχει γυρίσει μια χαρά ταινίες με πολιτικό πρόσημο, αφετέρου εάν δεν ειπώνονταν μετά από συστηματική και πεισματική αποσιώπηση ενός συγκεκριμένου φλέγοντος ζητήματος, της γενοκτονίας στην Παλαιστίνη. Από τον Οκτώβριο του 2023 η Μπερλινάλε, διαχρονικά ο πιο πολιτικοποιημένος κινηματογραφικός θεσμός διεθνώς, την ίδια στιγμή που σωστά αναδεικνύει την αδικία σε περιοχές όπως το Ιράν ή την Ουκρανία, κάνει τα στραβά μάτια ή καταδιώκει ανοιχτά οποιαδήποτε αναφορά στη Γάζα. Επομένως, η στάση του Βέντερς οδήγησε σε μια δικαιολογημένη αγανάκτηση από σημαντική μερίδα κινηματογραφιστών. Ανάμεσά τους, η συγγραφέας Αρουντάτι Ρόι, μέσα από μια φλογερή ανακοίνωση, δήλωσε ότι δε θα παρευρεθεί στην προβολή της ταινίας που έγραψε και πρωταγωνιστεί («In Which Annie Gives It Those Ones») ως ένδειξη διαμαρτυρίας. Έτεροι καλεσμένοι του θεσμού που βρίσκονταν ήδη στο Βερολίνο, στις προβολές των φιλμ τους εξέφραζαν την αλληλεγγύη τους στην Παλαιστίνη, όπως ο παλαιστινιακής καταγωγής Σύριος σκηνοθέτης Αμπντάλα Αλ-Κατίμπ («Chronicles from the Siege»). Την ίδια στιγμή, περισσότεροι από ογδόντα διακεκριμένοι επαγγελματίες του σινεμά, επιπέδου Χαβιέ Μπαρδέμ και Τίλντα Σούιντον, υπέγραψαν ψήφισμα εκφράζοντας τον αποτροπιασμό τους για τη στάση του φεστιβάλ.
Σε αυτό το πλαίσιο, λοιπόν, έμοιαζε αναπόφευκτο πως μια από τις πιο ριζοσπαστικές συμμετοχές της φετινής Μπερλινάλε θα έκανε αισθητή την παρουσία της. Με τίτλο «Uchronia», σε σκηνοθεσία Φιλ Ιερόπουλου και σενάριο του Φοίβου Δούσου, η πειραματική παραγωγή συστήνεται ως ένα εικονοκλαστικό δοκιμιακό ντοκιμαντέρ, όπου η Ιστορία σμίγει με την queer πολιτική θεωρία. Σύμφωνα με την επίσημη σύνοψη, η πλοκή είναι εμπνευσμένη από το ποίημα «Μια Εποχή στην Κόλαση» («Une Saison En Enfer») του Αρτούρ Ρεμπό και θέλει το φάντασμα του ποιητή να ταξιδέψει στο βάθος του χρόνου συναντώντας «επαναστάτες και queer φρικιά». Όσοι γνωρίζουν το έργο των Ιερόπουλου – Δούσου, είτε ως FYTA είτε κινηματογραφικά («Orfeas2021», «Avant-Drag!»), καταλαβαίνουν πως η εν λόγω δημιουργία αψηφά τις συμβάσεις και διεκδικεί μια εξεγερσιακή εναλλακτική στον τρόπο πρόσληψης και θέασης του σινεμά. Υπό αυτήν την έννοια, δεν είναι τυχαίο πως στην ταινία συμμετέχουν, μεταξύ άλλων, η θρυλική Eve Libertine του anarcho-punk συγκροτήματος Crass και η εμβληματική avant-garde σκηνοθέτρια Αντουανέττα Αγγελίδη. Επίσης, στο cast βρίσκουμε μια σειρά εξαιρετικά ταλαντούχων ονομάτων όπως οι Φλομαρία Παπαδάκη, Kristof, Μαρίσα Τριανταφυλλίδου και Αλέξανδρος Βούλγαρης (The Boy).
Πώς το «Uchronia» έκανε χαμό στο Φεστιβάλ Βερολίνου
Κάπως έτσι φτάνουμε στο βράδυ της πρεμιέρας του «Uchronia» (17/2), το οποίο επιπλέον διεκδικεί το πολύ σημαντικό Teddy Award. Οι συντελεστές είχαν προετοιμάσει ένα δρώμενο εν είδη διαμαρτυρίας που να πλαισιώνει την προβολή, προτού καν ξεκινήσει. Όπως αναφέρει αποκλειστικά στο Κλικ ο Φιλ Ιερόπουλος: «Καθώς έμπαιναν οι θεατές στην αίθουσα, τους ενημερώναμε απολογητικά πως υπάρχει “τεχνικό πρόβλημα”, εννοώντας το συμβάν που είχε προηγηθεί με την Μπερλινάλε. Παράλληλα, μοιράζαμε χαρτάκια που έγραφαν διάφορα συνθήματα (σ.σ.: βλ. παρακάτω). Εύλογα το κοινό βρέθηκε προ εκπλήξεως, διότι είχαμε αρκετά ηχηρή παρουσία και τα τρικάκια έντονο περιεχομένο, οπότε αρκετοί φάνηκαν ταραγμένοι – αλλά με την καλή έννοια! Η κίνησή μας έμοιαζε με μια αισθητηριακή “επίθεση” από παντού. Αμέσως μετά άνοιξε το πανό που χειροκροτήθηκε και ξεκίνησε η ταινία».
Οι θεατές αντέδρασαν θετικά στο «Uchronia» όπως φάνηκε από το χειροκρότημά τους στο φινάλε. Ωστόσο, ένα μέρος τους τήρησε μια πιο επικριτική στάση προς τους δημιουργούς, όπως αποδείχθηκε από τη συζητήση που ακολούθησε. Μας λέει ο Ιερόπουλος: «Οι ερωτήσεις ήταν αρκετά άγριες. Για παράδειγμα, μια παρευρισκόμενη αναρωτήθηκε γιατί επιλέξαμε το συγκεκριμένο φεστιβάλ για την πρεμιέρα, εφόσον έχει χαρακτηριστικά με τα οποία διαφωνούμε. Αντιστρέψαμε την ερώτηση, γιατί δηλαδή εκείνη επέλεξε να δει την ταινία, για να αποκριθεί ως έκανε μια σπάνια εξαίρεση. Απάντησα πως χαίρομαι για το γεγονός πως έριξε τα ιδανικά της ώστε να δει τη δουλειά μας σε αυτό το κωλοχανείο που λέγεται Μπερλινάλε. Εδώ να επισημάνω πως διατηρήσαμε μια κοροϊδευτική στάση προς τη διοργάνωση σε όλη τη διάρκεια της πρεμιέρας. Βγάζαμε selfies φωνάζοντας “Μπερλινάλε! Μπερλινάλε!” και ο κόσμος ανταποκρίθηκε. Ο τρόπος που επιτεθήκαμε προς το δήθεν και το κυριλέ που εκπροσωπεί το φεστιβάλ τάραξε πολύ το κοινό».
View this post on Instagram
«Στη συνέχεια, μια άλλη ερώτηση έθιξε το γεγονός πως ενώ στο “Uchronia” υπάρχει αναφορά στον Φραντς Φανόν (σ.σ.: διανοούμενος με καταγωγή από τη Μαρτινίκη με σημαντικά γραπτά γύρω από τη βία και την αποικιοκρατία), απουσιάζουν μη λευκοί ηθοποιοί (“people of color”). Αποκρίθηκα πως παρότι σκληρή, η παρατήρηση είναι δίκαιη. Για αυτό εύχομαι να χρησιμοποιήσει την ίδια δυναμική για να καταστραφεί η Γερμανία. Σε αυτό το σημείο οι θεατές σοκαρίστηκαν εκ νέου. Φυσικά, δεν παραλείψαμε να αναφερθούμε στη γενοκτονία που συμβαίνει στην Παλαιστίνη. Ειδικά στη Γερμανία, αυτή η αποσιώπηση πρέπει να σταματήσει».
Βεβαίως, η συζήτηση άγγιξε και τις queer θεματικές του φιλμ. Όπως για παράδειγμα πως στην αφήγηση, από τη δεκατία του ’90 και έπειτα, σταματά να χρησιμοποιείται ο όρος queer κινηματογράφος. «Αυτό συμβαίνει γιατί έκτοτε το queer σινεμά είναι σκατά. Αρκεί να δει κανείς τα Teddy Awards και θα καταλάβει. Εκεί έμειναν άναυδοι, αφού με έβλεπαν να “καίω γέφυρες”. Ωστόσο, να επισημάνω πως εξαιρούνται οι ταινίες τρανς και μη λευκών δημιουργών, γιατί εκείνοι κάνουν πολύ ενδιαφέροντα πράγματα».
Για την ώρα το Φεστιβάλ Βερολίνου δεν έχει αντιδράσει επίσημα. Θα έχει ενδιαφέρον, όμως, να δούμε έαν το «Uchronia» στο τέλος της εβδομάδας θα ληφθεί υπόψη για το Teddy. Όχι φυσικά για τη διάκριση καθαυτή, αλλά γιατί το «Uchronia» έφερε μια χειροπιαστή κινηματογραφική – εξεγερσιακή ταραχή που χρόνια είχε να δει ο θεσμός.
