Η συναρπαστική ιστορία των Βενετσιάνικων μασκών του καρναβαλιού

Δεν είναι τυχαίο ότι κάθε καρναβάλι, ανεξάρτητα από την προέλευση της χώρας ή άλλα χαρακτηριστικά του, συνδέεται παραδοσιακά με τις βενετσιάνικες αποκριάτικες μάσκες. Ως πρωταρχικό σημάδι ενός καρναβαλιού, η μάσκα έχει μια ενδιαφέρουσα ιστορία που συνδέεται με τις παλιές παραδόσεις της Βενετίας.

Οι μάσκες ήταν πάντα βασικό συστατικό του βενετσιάνικου καρναβαλιού. Το Καρναβάλι ξεκίνησε ως μια περίοδος γιορτής όπου όλες οι κοινωνικές τάξεις αναμειγνύονταν και το γεγονός της χρήσης μάσκας πρόσφερε μια μοναδική δυνατότητα να παραμένουν ανώνυμοι, απολαμβάνοντας τα πλεονεκτήματα που έφερε μια τέτοια κατάσταση. Σε μια κοινωνία όπου οι κοινωνικές τάξεις ήταν πολύ καλά καθορισμένες και δεν προορίζονταν να αλληλεπιδρούν μεταξύ τους, η χρήση μάσκας επέτρεπε να κρύβεται οποιαδήποτε μορφή ταυτότητας με βάση την καταγωγή, την ηλικία, το φύλο ή τη θρησκεία.

Οι βενετσιάνικες μάσκες μπορούν να αναλυθούν μέσα από το πρίσμα των παραδόσεων και των εθίμων της Βενετίας που έχουν τις ρίζες τους στην ανάγκη απόκρυψης της προσωπικότητας, έτσι ώστε να γίνουν όλοι “ίσοι”. Η αποκριάτικη μάσκα της Βενετίας συνδέεται με το Καρναβάλι της Βενετίας ως ένα από τα πιο σημαντικά και διάσημα καρναβάλια σε όλο τον κόσμο. Ωστόσο, όταν φοριούνται στη Βενετία της Ιταλίας, οι μάσκες μπορούν να χαρακτηριστούν ως ο τρόπος για να κρυφτεί η προσωπικότητα των ανθρώπων που τις φορούσαν κατά τη διάρκεια διαφορετικών δραστηριοτήτων. Αργότερα, οι μάσκες χρησιμοποιήθηκαν ενεργά κατά τη διάρκεια του Καρναβαλιού της Βενετίας, ιδιαίτερα.

Με βάση την ιστορία της Ιταλίας, οι πολίτες, ιδιαίτερα οι Βενετοί, απολάμβαναν συγκριτικά υψηλό επίπεδο διαβίωσης. Το πιο σημαντικό είναι ότι η πόλη χαρακτηριζόταν από ανισότητα μεταξύ των πολιτών της σε σχέση με το επίπεδο εισοδήματος. Με αυτόν τον τρόπο, στα πλαίσια μιας μικρής πόλης, οι άνθρωποι δημιούργησαν τη μοναδική τους παράδοση να χρησιμοποιούν μάσκες τόσο σε διάφορες δραστηριότητες όσο και στην καθημερινή ζωή για να κρύψουν την προσωπικότητα και να απολαύσουν κάποιο επίπεδο ιδιωτικότητας.

Άλλωστε, οι μάσκες θεωρήθηκαν ως ο τρόπος για να γίνει κάθε πολίτης ίσος ανεξάρτητα από την οικονομική του θέση, την τάξη ή την κατάστασή του. Όλοι ήταν ίσοι όταν φορούσαν τη μάσκα. Οι άνθρωποι μπορούσαν να μιλήσουν για όλα όσα ήθελαν, να συζητήσουν τα πάντα και να μην φοβούνται να κριθούν. Ως αποτέλεσμα, η Βενετία έγινε η πόλη όπου οι άνθρωποι είχαν πρακτικά τη δυνατότητα να κάνουν ό,τι ήθελαν που τη σημάδεψε ως ελεύθερη και παρακμιακή με το στοιχείο της ηθικής παρακμής.

Έτσι, οι πολίτες αποφάσισαν να τονίσουν κάποιες περιόδους που δεν επιτρεπόταν η χρήση της μάσκας που αφορούσαν όλους τους μήνες εκτός από εκείνους μεταξύ των Χριστουγέννων και της Καθαράς Δευτέρας (Shrove Tuesday). Σηματοδότησε την περίοδο για τη διοργάνωση του Καρναβαλιού της Βενετίας, όταν οι άνθρωποι έπαιρναν ξανά τις μάσκες τους και απολάμβαναν την ιδιωτική ζωή. Όσον αφορά το υλικό κατασκευής των μασκών, είναι σημαντικό να παραδεχθούμε το papier-mache ως βάση και το ύφασμα, τις γούνες, το φτερό ως πρόσθετα διακοσμητικά. Γενικότερα, η κατασκευή βενετσιάνικων μασκών κατά την περίοδο του Καρναβαλιού αφορούσε την τέχνη και τη χειροτεχνία που απαιτούσε υψηλή προετοιμασία των συμμετεχόντων. Με τον καιρό, η δημοτικότητα των βενετσιάνικων καρναβαλικών μασκών μεγάλωσε, γεγονός που σηματοδοτεί την εφαρμογή τους σε διάφορες εθνικές γιορτές και εκδηλώσεις σε όλο τον κόσμο.

Όσον αφορά τους διαφορετικούς τύπους όλων των βενετσιάνικων μασκών, είναι σημαντικό να επισημανθούν δύο κύριες ομάδες: οι commedia dell`arte και οι αποκριάτικες. Ενώ η χρήση μάσκας ήταν σύμβολο κατάστασης στη Βενετία του 17ουη χρήση της υπόκειτο σε αυστηρούς κανόνες. Απαγορευόταν, για παράδειγμα, η χρήση μάσκας εκτός της ώρας του καρναβαλιού (και άλλων καλά καθορισμένων, συγκεκριμένων ωρών) ή σε ιερούς χώρους, όπως εκκλησίες. Ένας άντρας δεν μπορούσε να ντυθεί γυναίκα και οι ιερόδουλες δεν επιτρεπόταν να φορούν μάσκες δημόσια.  

Μάσκες Commedia Dell`Arte 

Η πρώτη ομάδα συνδέεται με τη μορφή ενός θεάτρου, που περιλαμβάνει ακροβατικά, παιχνίδι, ακόμη και ζογκλέρ. Οι ηθοποιοί των έργων φορούσαν τυπικές μάσκες ανάλογα με τις περιοχές που αντιπροσώπευαν τις παραδόσεις και τον πολιτισμό διαφορετικών περιοχών. Είναι ενδιαφέρον να παραδεχθούμε ότι ενώ οι άνδρες ηθοποιοί φορούσαν κυρίως μάσκες, οι γυναίκες δεν φορούσαν. Από τους πιο διάσημους χαρακτήρες, θα πρέπει να τονίσουμε Arlecchino ως μια κωμική εικόνα από την ιταλική Commedia dell`Arte.

Παραδοσιακά, οι άνδρες ηθοποιοί που έπαιξαν τον Arlecchino φορούσαν μαύρες μάσκες με μια κόκκινη κηλίδα στο μέτωπο.

Η Brighella μπορεί να θεωρηθεί ως ένας μασκοφόρος χαρακτήρας και φίλος του Arlecchino. Φορούσε μια πράσινη μισή μάσκα που έδειχνε την κακιά φύση της, αναφερόμενη στην απληστία και τη λαγνεία για χρήματα. Βασικά, υπήρχαν πολλοί χαρακτήρες που είχαν το δικό τους στυλ μάσκας που συνδέονταν με τον ρόλο ενός χαρακτήρα στο έργο και τα προσωπικά του χαρακτηριστικά.

Μάσκες τύπου Καρναβαλιού

Η δεύτερη ομάδα βενετσιάνικων μασκών σχετίζεται με τους πιο παραδοσιακούς τύπους βενετσιάνικης μάσκας. Μάλιστα τέτοιες μάσκες χρησιμοποιούσαν οι πολίτες την περίοδο της Αποκριάς ανεξαρτήτως κοινωνικής τάξης και θέσης. 

Οι κύριοι τύποι βενετσιάνικων μασκών είναι οι bauta, moretta, gnaga, medico della pesta, pantalone, arlechino, colombina Σήμερα, τα κοστούμια που φοριούνται στο Καρναβάλι διαφέρουν ως ένα βαθμό από τους αρχικούς χαρακτήρες και συχνά συνδυάζουν διάφορα στοιχεία διαφορετικής προέλευσης.

Bauta

Η λέξη bauta δεν αναφέρεται μόνο σε μια μάσκα, αλλά σε ολόκληρο το ντύσιμο, που φοριέται αδιάφορα από άνδρες και γυναίκες. Η bauta ήταν ένα από τα πιο δημοφιλή κοστούμια του Παλιού Καρναβαλιού, ειδικά τον δέκατο όγδοο αιώνα, και παρέμεινε στη μόδα μέχρι το σύγχρονο Καρναβάλι.

Η φορεσιά αποτελείται από ένα μαύρο καπέλο από τρίκερο, ένα πέπλο και ένα tabbaro, έναν μανδύα, που διπλασιάζεται στους ώμους, αρχικά σε λευκό, βαθύ μπλε ή κόκκινο χρώμα, και διακοσμημένο με διακοσμητικά στοιχεία και κρόσσια. Ο μανδύας και το πέπλο που φοριόταν με αυτή τη φορεσιά διευκόλυνε την απόκρυψη των όπλων, γεγονός που ανάγκασε το κράτος της Βενετίας να εκδώσει πολλά διατάγματα που ρύθμιζαν τη χρήση κοστουμιών. Σε κάθε άτομο που παραβίαζε αυτούς τους κανόνες επιβαλλόταν μια πολύ αυστηρή τιμωρία.

Η τυπική μάσκα που φοριέται με αυτή τη φορεσιά είναι η προνύμφη, μια κυρίως λευκή μάσκα της οποίας το ιδιαίτερο σχήμα επιτρέπει στον χρήστη να φάει και να πιει χωρίς να την αφαιρέσει.

Η Bauta μπορεί να χαρακτηριστεί ως μια πολύ δημοφιλής μάσκα στο Καρναβάλι για απόκρυψη ταυτότητας και τάξης. Είναι σημαντικό να παραδεχτούμε ότι η μάσκα επέτρεπε στον χρήστη να εκφράσει ελεύθερα τις ιδέες, τις σκέψεις, ακόμη και τα συναισθήματά του που συχνά αναφέρονται σε διαπροσωπικές σχέσεις. Αξίζει να σημειωθεί ότι αυτός ο τύπος μάσκας χρησιμοποιήθηκε επίσης από έγκυρους ανθρώπους για να επισκεφθούν το Καρναβάλι χωρίς την προσοχή άλλων ανθρώπων.

Η προέλευση του ονόματος “bauta” εξακολουθεί να είναι υπό αμφισβήτηση σχετικά με διαφορετικές ιδέες σχετικά με τη γερμανική λέξη που σημαίνει προστασία ή την ιταλική λέξη που σχετίζεται με ένα τρομακτικό πλάσμα. Εκτός από την “bauta”, το Καρναβάλι της Βενετίας είναι διάσημο για τις μάσκες με το όνομα Dama που παραπέμπει απευθείας στις γυναίκες που φορούσαν επίσης ακριβά ρούχα και κοσμήματα. Είναι αλήθεια ότι στις μέρες μας, αυτός ο τύπος μάσκας είναι ο πιο ευρέως φορεμένος σε όλο τον κόσμο λόγω της κομψότητας του.

Medico della peste

Αρχικά, το Medico della peste δεν ήταν μια αποκριάτικη μάσκα, αλλά μια στολή που εφευρέθηκε από τον Γάλλο γιατρό Charles de Lorme και φοριόταν ως προστασία από την πανώλη. Είναι εγγενώς συνδεδεμένο με την ιστορία της Βενετίας, καθώς η πόλη επλήγη από πολλές επιδημίες πανώλης μεταξύ 1361 και 1680. Η πιο σοβαρή, το 1630–31, κατέγραψε θύματα 46.000 ανθρώπων από έναν πληθυσμό 140.000. Ορισμένοι ιστορικοί πιστεύουν ότι ο αντίκτυπος της ιταλικής πανώλης στη ζωή και το εμπόριο ήταν τέτοιος που τελικά είχε ως αποτέλεσμα την πτώση της Δημοκρατίας της Βενετίας.

Η στολή Medico della peste αποτελούνταν από ένα μαύρο πανωφόρι μακρύ μέχρι τον αστράγαλο και/ή φόρεμα από βαρύ ύφασμα και συνήθως κερωμένο, προστατευτικά γάντια και μια μάσκα σαν πουλί με μακρύ ράμφος. Η χαρακτηριστική μάσκα ήταν γενικά λευκή με δύο στρογγυλές τρύπες στα μάτια καλυμμένες με γυαλί. Είχε δύο μικρές τρύπες στη μύτη και λειτουργούσε ως ένα είδος αναπνευστήρα (ή πρωτόγονη μάσκα αερίων), γεμάτο με μπαχαρικά, πικάντικα βότανα, καμφορά και άλλες ισχυρές αρωματικές ουσίες, που υποτίθεται ότι καθάριζαν τον αέρα που είχαν αναπνεύσει τα θύματα της πανούκλας. Η ιδέα ήταν να κρατηθούν μακριά οι άσχημες μυρωδιές, καθώς θεωρούνταν ότι ήταν η κύρια αιτία της νόσου.

Υπάρχουν αρκετές θεωρίες για το γιατί οι γιατροί της πανούκλας φορούσαν αυτή τη στολή που έμοιαζε με πτηνό. Μια θεωρία ήταν ότι η ασθένεια μεταδόθηκε από τα πουλιά, και έτσι η φορεσιά μπορεί να είχε κάποιο είδος πνευματικής σημασίας. Μια άλλη εξήγηση είναι ότι τα πουλιά δεν προσβλήθηκαν από την πανώλη, κάτι που μπορεί να ήταν ένας άλλος λόγος για τον οποίο οι γιατροί υιοθέτησαν αυτή τη στολή. Κατά ειρωνικό τρόπο, ακριβώς λόγω της ενδυμασίας οι γιατροί της πανούκλας ήταν λιγότερο επιρρεπείς στο να κολλήσουν την ασθένεια, καθώς το πανωφόρι λειτουργούσε ως ένα είδος μανδύα που εμπόδιζε τους ψύλλους (την πραγματική αιτία της μόλυνσης) να φτάσουν στο δέρμα του γιατρού.

Pantalone

Η Pantalone είναι μια από τις αρχαιότερες βενετσιάνικες μάσκες. Ο πλήρης τίτλος του είναι Pantalone de`Bisognosi, γνωστός και ως Il Magnificoή Babilonio.

Υπάρχουν διάφορες θεωρίες για την προέλευση του ονόματος. Μια θεωρία προτείνει ότι προέρχεται από το San Pantaleone ένας από τους Αγίους της Βενετίας που έχει μια εκκλησία αφιερωμένη στη μνήμη του στο sestiere Dorsoduro. Η εκκλησία φημίζεται για την τεράστια οροφογραφία της, που απεικονίζει το μαρτύριο και την αποθέωση του Αγίου Παντάλωνα.

Μια πιο εύλογη θεωρία είναι ότι το όνομα της μάσκας προέρχεται από το pianta-leone (φυτό-το-λιοντάρι), που αναφέρεται στη βενετική συνήθεια να «φυτεύουν» τη σημαία τους (που φέρει ένα φτερωτό λιοντάρι ως το παραδοσιακό σύμβολο της Βενετίας) παντού που πατούν το πόδι τους. Όπως το Medico della peste, το il Pantalone είναι ένας χαρακτήρας της Commedia del`Arte. Είναι ένας παλιός, μανιώδης και μικροέμπορος, με μαύρο μανδύα, μάλλινο σκουφάκι, κοντό παντελόνι και μακριές, κόκκινες κάλτσες (πανταλόνι), το χαρακτηριστικό ρούχο των Βενετών εμπόρων. Απεικονίζεται με αγκίστρια στη μύτη, προεξέχοντα φρύδια, μυτερό τράγο, ενώ ένα μαύρο ντόμινο κρύβει το μισό του πρόσωπό του.

Gnaga

Μια κοινή βενετσιάνικη μάσκα είναι η Gnaga, μέρος μιας φορεσιάς που φορούσαν άνδρες μεταμφιεσμένοι σε γυναίκες. Η παραδοσιακή στολή Gnaga περιλαμβάνει γυναικεία ρούχα και μια μάσκα που απεικονίζει μια θηλυκή γάτα.

Συχνά φοριόταν με ένα καλάθι κάτω από το μπράτσο, το οποίο συνήθως περιείχε ένα μικρό γατάκι. Το άτομο που φορούσε τη φορεσιά συνήθως συμπεριφερόταν σαν πληβεία εταίρα, βγάζοντας οξείς ήχους και κάνοντας νιαουρίσματα.

Arlecchino

Αρχικά μια από τις πιο δημοφιλείς μάσκες της Commedia del`Arte, από το Μπέργκαμο το Arlecchino, είναι σήμερα κεντρική φιγούρα στο σύγχρονο βενετσιάνικο καρναβάλι.

Colombina

Η αγαπημένη του Arlecchino, Colombina (γνωστή και ως Arlecchina), δεν είναι αληθινή μάσκα, καθώς η Servetta φοράει το δικό της πρόσωπο ή, πιο σπάνια, μισή μάσκα, υποθέτοντας μόνο τη φορεσιά και τη διάλεκτο της περιοχής που επιλέγει να εκπροσωπήσει .

Δύο φορές την ημέρα κατά τη διάρκεια του Καρναβαλιού της Βενετίας πραγματοποιείται διαγωνισμός Καλύτερου Μασκοφόρου Κοστουμιού στην Piazza San Marco. Οι διαγωνιζόμενοι παρελαύνουν στη σκηνή, προκαλώντας ο ένας τον άλλον με τις μάσκες, κοστούμια, τα φτερά, τις περούκες και τα καπέλα.

Moretta

Συνήθως φοριέται από γυναίκες, η moretta είναι μια οβάλ, στράπλες, βελούδινη μάσκα χωρίς άνοιγμα για το στόμα, που συγκρατείται στη θέση της με ένα κουμπί που σφίγγεται ανάμεσα στα δόντια, γιατί ονομάζεται επίσης «μάσκα mute» ή servetta muta . Το όνομά του προέρχεται από τη λέξη moro που σημαίνει «μαύρος» στα βενετσιάνικα.

Gatto

Η Gatto είναι ένας ενδιαφέρον τύπος μάσκας της Βενετίας που αναφέρεται στην εικόνα της γάτας που αναπαρίσταται μέσω της προοπτικής της μάσκας. Δεδομένου ότι οι γάτες ήταν σπάνια πλάσματα στη Βενετία, αντιπροσωπεύτηκαν μέσω των μασκών. 

Jester

Και τέλος, η Jester μπορεί να τονιστεί ως μια ειδική μάσκα που αντιπροσωπεύει ένα συγκεκριμένο είδος κλόουν στη Βενετία. Έχοντας τις ρίζες του στα αρχαία θέατρα, Jester ως ανδρικός ή γυναικείος χαρακτήρας συνδέθηκε με τον ευρωπαϊκό Μεσαίωνα. Αναφερόμενος στον ρόλο του Jester, μπορεί να οριστεί ως ένας ανόητος προικισμένος με παιδική τρέλα. Με αυτόν τον τρόπο, αυτό το είδος μάσκας χρησιμοποιήθηκε από άτομα με αναπηρία στην Ευρώπη για να κερδίσουν κάποια χρήματα παριστάνοντας τους τρελούς.

Η σημασία των μασκών στη Βενετία

Αν και είναι αρκετά δημοφιλείς στις μέρες μας σε όλο τον κόσμο, οι βενετσιάνικες μάσκες έχουν μακρά ιστορία ριζωμένη στον πολιτισμό και την κοινωνική τάξη στην αρχαία Βενετία.

Με αυτόν τον τρόπο, οι ήδη γνωστές για εμάς μάσκες που χρησιμοποιήθηκαν για τα καρναβάλια χρησιμοποιήθηκαν ακόμη και για την καθημερινή ζωή που ήταν απαραίτητη για τους πολίτες με υψηλή οικονομική και πολιτειακή ανισότητα. Η μάσκα ήταν η ευκαιρία να απολαύσουμε την ελευθερία και κάποια ιδιωτικότητα που επέτρεπε περισσότερα από όσα έκαναν συνήθως οι άνθρωποι χωρίς μάσκες. Εξάλλου, η ανάρτηση αντιπροσωπεύει διαφορετικούς τύπους μάσκας Βενετίας, ξεκινώντας από τις πιο πολυτελείς έως αυτές που αντιπροσωπεύουν τους κλόουν. Όντας συνδεδεμένοι με το θέατρο και διαφορετικούς ηθοποιούς που έπαιζαν τους ρόλους διαφορετικών χαρακτήρων, οι μάσκες χρησιμοποιήθηκαν ως βασικό στοιχείο του έργου.

Στην περίπτωση του Καρναβαλιού της Βενετίας, οι μάσκες ήταν η αναπαράσταση ειδικής τέχνης και χειροτεχνίας στη Βενετία ακολουθώντας διαφορετικούς τύπους μασκών, τόσο για άνδρες όσο και για γυναίκες. Έτσι, με τις ρίζες τους στην παλιά ιστορία της Ιταλίας, σήμερα οι μάσκες της Βενετίας μπορούν να εμφανιστούν σε όλο τον κόσμο κατά τη διάρκεια διαφορετικών χορών, συγκεντρώσεων και άλλων δραστηριοτήτων που κάνουν ένα μοναδικό μέρος της κουλτούρας της Βενετίας αποδεκτό από εκατομμύρια ανθρώπους.