Poli-fi: Πολιτικοί απ΄το παρελθόν προβλέπουν την πολιτική του μιλένιουμ

Ζητήσαμε από τέσσερις νέους πολιτικούς που θα είναι παρόντες στο ραντεβού του 2000 να μας γράψουν από ένα σενάριο πολιτικής φαντασίας για το πώς θα είναι η πολιτική το 2000.

ΜΙΛΤΙΑΔΗΣ ЕВЕРТ 

«ΚΛΙΚ» ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ

Το διάστημα που μας χωρίζει από το 2000 δεν είναι τόσο μεγάλο για να περιμένουμε μέσα σ’ αυτό συνταρακτικές κοινωνικοπολιτικές ή άλλες μεταβολές.

Και την αρχή του 21ου αιώνα πολλοί από τους παράγοντες που καθόρισαν το τέλος του 20ου θα συνεχίσουν να επιδρούν και πολλά από τα σημερινά χαρακτηριστικά της κοινωνίας θα συνεχίσουν να υπάρχουν.

Οι πολιτικές συγκρούσεις θα έχουν αλλάξει μορφή, αλλά θα συνεχίσουν να είναι έντονες με μια τάση προοδευτικής υποχώρησης της έντασης. Αυτό που δεν άλλαξε εδώ και αιώνες δεν μπορεί βέβαια να αλλάξει τα προσεχή δέκα χρόνια. Η χώρα μας μεγαλούργησε μέσα από τις πολιτικές συγκρούσεις και τη δυναμική τους. Αυτές οι συγκρούσεις υπήρξαν το μεγάλο της πλεονέκτημα αλλά και μειονέκτημα.

Ακόμη και στο Χρυσό Αιώνα του Περικλή και την αρχαία Ελληνική Δημοκρατία γενικότερα, εποχές δημιουργίας, οι πολιτικές συγκρούσεις γνώρισαν πρωτοφανή όξυνση με αποτέλεσμα να δίνεται το κώνειο στο Σωκράτη και να εξορίζεται ο Αριστείδης με την κατηγορία ότι ήταν… δίκαιος. Και η ιστορία πάει λέγοντας…

Η ένταση και η μορφή των πολιτικών συγκρούσεων είναι συνάρτηση πολλών παραγόντων μεταξύ των οποίων είναι και ο τρόπος που λειτουργούν και συγκροτούνται τα πολιτικά κόμματα ως ζωντανοί οργανισμοί του κοινωνικού συνόλου.

Ελπίζω ότι το 2000 τα κόμματα θα είναι λιγότερο ή καθόλου αρχηγικά. Νομίζω ότι αυτό γίνεται πλέον αισθητό και ως ανάγκη εκσυγχρονισμού, και το γεγονός αυτό συνειδητοποιείται από τους πολιτικούς με σύγχρονη αντίληψη για τα πράγματα και τους καιρούς. Τα κόμματα αρχών που θα πάρουν τη θέση των σημερινών κομμάτων, θα αποτελέσουν τη βάση του πολιτικού μας συστήματος. Αυτή η εξέλιξη θα παρατηρηθεί σε συνδυασμό με τον περισσότερο συμμετοχικό χαρακτήρα που θα αποκτά η δημοκρατία μας, πράγμα που εξαρτάται από το προηγούμενο αλλά που και με τη σειρά του το καθορίζει. Βλέπω τις πολιτικές αντιπαραθέσεις και συγκρούσεις στο μέλλον να προσδιορίζονται από παρόμοιους παράγοντες και ως εκ τούτου να είναι αντιπαραθέσεις επί αρχών και θέσεων, επί της ουσίας και της ζωής, δηλαδή, και όχι επί προσωπικών και ανυπάρκτων ή κατασκευασμένων προβλημάτων.

Τα προβλήματα που θα απασχολούν τον τόπο θα τίθενται όλο και περισσότερο σε ευρωπαϊκό επίπεδο και όλο και λιγότερο σε τοπικό-εθνικό. Οι σημερινές, «πεπαλαιωμένες» ήδη οροθετήσεις μεταξύ δεξιών, κεντρώων και αριστερών θα αμβλυνθούν ακόμη περισσότερο ή και θα εξαλειφθούν. Οι διαφορές θα εντοπίζονται στις επιλογές ως προς την προτεραιότητα, το εφικτό και το ρεαλιστικό. Η θεώρηση των πραγμάτων και οι συνακόλουθες στάσεις θα είναι απαλλαγμένες από δογματικές προκατασκευές και προκαταλήψεις.

Η υποχώρηση των δογματικών προκαταλήψεων και η αναζήτηση άμεσων και ρεαλιστικών λύσεων σε συνδυασμό με τις νέες δυνατότητες έκφρασης και κοινωνικής δράσης δε θα αφήσουν ανεπηρέαστα τα πολιτικά κόμματα που θα δεχθούν τις επιδράσεις. Σημασία δεν έχει ποια συγκεκριμένα κόμματα θα υπάρχουν, αλλά η διαδικασία εξελίξεων και μεταβολών στην οποία ήδη έχουν εμπλακεί και της οποίας τα αποτελέσματα δεν θα αργήσουν να φανούν. Ασφαλώς θα εξακολουθεί να υπάρχει στην πολιτική σκηνή το ΚΚΕ, διαφοροποιημένο ελπίζω από τη σημερινή του δομή και αντίληψη. Και ασφαλώς θα υπάρχει ο καραμανλισμός ως μορφή πολιτικής δράσης.

Η προοδευτική κυριάρχηση των κομμάτων αρχών θα ευνοήσει τη συμμετοχή των πολιτών και η συμμετοχή των πολιτών αποτελεί προϋπόθεση για την ύπαρξή τους. Τα φαινόμενα αποχής και απομάκρυνσης του λαού από την ενεργό συμμετοχή του στην πολιτική, πιστεύω ότι θα περιορισθούν και θα υποχωρήσουν αν η κοινωνία επιδιώξει να πετύχει να ενισχύσει τέτοιου είδους εν δυνάμει εξελίξεις.

Η συμμετοχή είναι η θεμελιώδης αρχή της δημοκρατίας και αυτό πρέπει να καλλιεργηθεί και να ταχθεί ως βασικός εκπαιδευτικός στόχος της δεκαετίας του 1990.

Σε μια τέτοια εξέλιξη και δυναμική συμμετοχή δημοκρατίας οι σημερινοί μονόλογοι και οι κάθετες και στείρες αντιπαραθέσεις και οι ρηχοί ρητορισμοί από τους εξώστες δε θα έχουν θέση. Ο διάλογος θα αποτελεί το βασικό χαρακτηριστικό των προεκλογικών διαδικασιών. Η τηλεόραση θα αποτελέσει το κύριο, θα μπορούσα να πω, αποκλειστικό μέσο επικοινωνίας.

Η αλλαγή μεθόδων πολιτικής δράσης και πρακτικής που διαβλέπω συνεπάγεται και μια νέα προσέγγιση και ιεράρχηση των προβλημάτων που θα αντιμετωπίσουμε στην επόμενη δεκαετία. Η παιδεία θα αποτελέσει το πρώτο και πρωταρχικό πρόβλημα. Οι απαιτήσεις της τεχνολογικής ανάπτυξης επιβάλλουν την επιστημονική ειδίκευση με παράλληλη προσοχή στην ενίσχυση της γενικής παιδείας. Ο συγκερασμός της ουμανιτικής παιδείας και της καθαρά τεχνικής γνώσης θα πρέπει να αποτελέσει μέλημα όλων μας.

Η υπογεννητικότητα θα οξυνθεί ως πρόβλημα, η βελτίωση της ποιότητας της ζωής θα τίθεται επιτακτικά και η κάλυψη αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου των ανθρώπων θα είναι ένα από τα νέα «προβλήματα» που θα πρέπει να αντιμετωπιστούν.

Ενώ έτσι μάλλον θα εξελίσσονται τα πράγματα στη χώρα μας στη διεθνή σκηνή θα εξακολουθούν να εκδηλώνονται τοπικές συγκρούσεις στις χώρες του τρίτου κόσμου αν και παράλληλα θα παρατηρηθεί μια βελτίωση του διεθνούς συστήματος ασφαλείας. 

Η προοδευτική σύγκλιση της οικονομικοκοινωνικής ανάπτυξης μεταξύ των αναπτυγμένων και υπανάπτυκτων χωρών θα αποτελέσει χαρακτηριστικό της δεκαετίας. Στον τομέα της οικονομίας και της τεχνικής ευρύτερα τη δεκαετία θα σφραγίσει η αναζήτηση νέων πρώτων υλών για την αντιμετώπιση των ενεργειακών αναγκών των αρχή του 21ου αιώνα. Εμείς οι Αθηναίοι θα συνεχίσουμε βέβαια να ζούμε στην πόλη μας και να την αγαπάμε. Θα συνεχίσουμε να ζούμε στην Αθήνα που πιστεύω ότι με τις επεμβάσεις που έχουν ήδη αρχίζει να γίνονται θα έχει βρει το δρόμο της σωτηρίας της. Ένα εκτεταμένο δίκτυο πεζόδρομων θα έχει κατασκευασθεί, που θα κάνει πιο άνετη τη μετακίνηση των πεζών της πόλης. Γενικά βέβαια οι μετακινήσεις θα περιορισθούν δεδομένου ότι θα γενικευθεί η χρησιμοποίηση ηλεκτρονικών μέσων και συστημάτων τηλεπεξεργασίας, η τεχνική θα φέρει το κράτος κοντά στον πολίτη.

Το πράσινο στην περιφέρεια θα αυξηθεί. Τα οχήματα θα κυκλοφορούν πιο ελεύθερα με τις διαπλατύνσεις των οδών και τις ανισόπεδες διαβάσεις, πολλά υπόγεια γκαράζ θα κατασκευασθούν· η υπόγεια μετακίνηση σιγά-σιγά θα κυριαρχήσει.

Οι βιομηχανικές και βιοτεχνικές μονάδες που μολύνουν το περιβάλλον θα απομακρυνθούν από το κέντρο και θα εγκατασταθούν στην περιφέρεια.

Η Αθήνα θα γίνει ένα κέντρο παροχής υπηρεσιών με πανευρωπαϊκή και διεθνή επιρροή και ακτινοβολία.

Βλέπω το 2000 με αισιοδοξία. Πιστεύω ότι όλες οι ζωντανές δυνάμεις του τόπου θα εργασθούν και θα συνεργασθούν για να αποτελέσει το 2000 μια νέα αρχή. Αν συνειδητοποιήσουμε την ανάγκη κοινής αντιμετώπισης των προβλημάτων της παιδείας και της εξωτερικής πολιτικής, τότε εμείς, οι Έλληνες του σήμερα και του αύριο, μπορούμε να γίνουμε οι δημιουργοί μιας Νέας Εποχής.

ΚΩΣΤΑΣ ΑΛ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2000

Δώδεκα λεπτά είχε διαρκέσει η διαδρομή Αγία Παρασκευή – Σύνταγμα με το μετρό. Όπως κάθε πρωί γύρω στις εννέα ο Γιώργος Μαρκόπουλος ανέβηκε τα σκαλοπάτια της εξόδου του σταθμού που βγάζει μπροστά στο Μετοχικό Ταμείο Στρατού στη συμβολή των οδών Βουκουρεστίου και Πανεπιστημίου. Ο δροσερός αέρος του φθινοπώρου τον χτύπησε στο πρόσωπο και κοντοστάθηκε να ρουφήξει άπληστα μερικές βαθιές αναπνοές πριν κατηφορίσει την Πανεπιστημίου προς το γραφείο του στη γωνία της Ομήρου. Παρ’ ότι είχαν περάσει έξι χρόνια από την πεζοδρόμηση του κέντρου της Αθήνας, δε χόρταινε ακόμα το θέαμα της Πανεπιστημίου χωρίς αυτοκίνητα, δε χόρταινε ακόμα τη δυνατότητα να περπατά κανείς στην Αθήνα και να αναπνέει ελεύθερα. Μπροστά του πέρασε το επίγειο τρενάκι που ακατάπαυστα ανεβοκατέβαινε Σύνταγμα-Ομόνοια. Σαράντα χρόνια αργότερα τα τραμ επανήλθαν στην Αθήνα. Μόλις στα 1955 είχε θεωρηθεί το ξήλωμά τους πρωτοποριακή καινοτομία και εκσυγχρονισμός. Πώς αλλάζουν οι καιροί…

Το βλέμμα του έπεσε στη γιγαντοαφίσα που είχε φρεσκοκολληθεί στο καλόγουστο ταμπλό του Δήμου. «Ο Λαός δεν ξεχνά τι σημαίνει Δεξιά», έλεγε το μήνυμα. Το βαθύ μπλε και γαλάζιο κυριαρχούσαν στα χρώματά της. Οι εκλογές πλησιάζουν, σκέφθηκε ο Γιώργος Μαρκόπουλος. Λιγότερο από τρεις βδομάδες. Τίποτα το περίεργο που το κυβερνητικό κόμμα εντείνει την προεκλογική του εκστρατεία. Έξυπνη όμως και θαρραλέα πρωτοβουλία να χρησιμοποιήσουν ένα σύνθημα που στο παρελθόν είχαν κάνει ευρύτατα γνωστό οι αντίπαλοί τους. Τώρα, μετά από παρατεταμένη κυβερνητική θητεία, ο συνασπισμός συντηρητικών-φιλελεύθερων επιχειρούσε να κεφαλαιοποιήσει τα επιτεύγματά του, τονίζοντας το έργο του.

Φάνηκε αυτό άλλωστε ξεκάθαρα στην προχθεσινή πρώτη τηλεοπτική αντιπαράθεση μεταξύ των αρχηγών των κομμάτων. Ο πρωθυπουργός είχε προσπαθήσει να παρουσιαστεί σαν η εγγύηση, η σιγουριά για το αύριο, με τίτλους τη σταθερότητα, την οικονομική ανάπτυξη και την πτώση της ανεργίας των τελευταίων ετών. Απέφευγε να μπαίνει σε λεπτομέρειες και δεν έδειξε ιδιαίτερα πρόθυμος να εμπλακεί σε εκτενή συζήτηση για τα εξωτερικά θέματα. Όχι πως υπήρχε κανένα μείζον πρόβλημα. Αλλά να, κάτι η συγκατάθεση της κυβέρνησής του στην απόφαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για άρση της αρχής της ομοφωνίας και αντικατάστασή της με την αρχή της πλειοψηφίας, κάτι το Διεθνές Δικαστήριο που έδειξε ακόμα μια φορά πως δέχεται κάποια ιδιαιτερότητα στην υφαλοκρηπίδα του Ανατολικού Αιγαίου – πράγμα που ίσως προμηνύει την μέχρι ενός σημείου υιοθέτηση της αρχής της ευθυδικίας από μέρους του – είναι θέματα που καλύτερα να κουβεντιάζονται με λίγα λόγια. Οι εθνικές εξάρσεις, όσο κι αν είναι εκτός εποχής, μπορεί καμιά φορά να ευαισθητοποιήσουν κάποια τμήματα του εκλογικού σώματος. Και οι σοσιαλιστές, που βέβαια από τα χρόνια που κυβερνούσαν είχαν μεταβληθεί σε ήπιους σοσιαλδημοκράτες, δεν έχαναν ευκαιρία να ερεθίσουν αυτές τις ευαισθησίες. Έστω κι αν την αρχή στην πορεία των εθνικών θεμάτων την είχαν κάνει αυτοί. Το πέρασμα των χρόνων τούς έδινε αυτή την άνεση. Άλλωστε δεν έπρεπε να αφήσουν χώρο για το ΚΚΕ να αρπάξει την ευκαιρία και να εμφανιστεί μόνο αυτό σαν υπέρμαχος των εθνικιστικών τάσεων. «Πού καταντήσαμε», σκέφτηκε ο Γιώργος, «διεθνιστές οι δεξιοί, εθνικόφρονες οι αριστεροί».

Δίλημμα αυτές οι εκλογές. Τι να ψηφίσει κανείς; Ο Γιώργος στα σαράντα πέντε του είχε περάσει από ολόκληρο το πολιτικό φάσμα. Φοιτητής της Ανωτάτης Εμπορικής ήταν ενεργό μέλος της Πανσπουδαστικής και για ένα φεγγάρι είχε ανακατευτεί και με την ΚΝΕ. Τον διέγραψαν όμως το 1979 για δεξιό οπορτουνισμό – επειδή είχε υποστηρίξει σε μια ολομέλεια την υψηλή ποιότητα των μεταπτυχιακών σπουδών στις ΗΠΑ. Στις τρεις εκλογές της δεκαετίας του ’80 είχε ψηφίσει ΠΑΣΟΚ. Δεξιά πρωτοψήφισε αφού τη γνώρισε σαν κυβέρνηση και πείστηκε απόλυτα ότι δε θα ξανανοίξει τα ξερονήσια. Όχι πως το πίστευε πριν, αλλά, πού ξέρεις, φύλαγε τα ρούχα σου να ‘χεις τα μισά.

Δεν τα ‘χε πάει άσχημα αυτή η κυβέρνηση σε γενικές γραμμές. Γίναν βέβαια κάτι γκάφες που δε χρειάζονταν, οι τελικές επιδόσεις υπολείφθηκαν των φιλόδοξων εξαγγελιών, αλλά η συνολική εικόνα ήταν μάλλον θετική. Από την άλλη πλευρά ίσως και να ‘ταν καιρός να αλλάξει η κατάσταση. Η μακροχρόνια παραμονή στην εξουσία φθείρει και τούτη η κυβέρνηση παραείχε μακροημερεύσει. Αλλωστε στα σοβαρά ζητήματα δεν προβλέπονταν σημαντικές μεταβολές. Οι διαφορές των κομμάτων επικεντρώνονταν σε δευτερεύοντα και διαδικαστικά θέματα και σε φραστικούς διαξιφισμούς. Πάνε ανεπιστρεπτί οι μέρες που οι λέξεις «χρονοντούλαπο, αλλαγή πραγματική, σοσιαλιστικός μετασχηματισμός» είχαν ακόμα αξιοπιστία. Τώρα ακόμα και το ΚΚΕ κόπτεται για μέτρα που θα τονώσουν την δραστηριότητα του χρηματιστηρίου. Τέλος πάντων, ας δούμε πως θα πάει και η δεύτερη τηλεοπτική αναμέτρηση και τότε αποφασίζουμε.

Μόλις έφθασε στο γραφείο του, ο Γιώργος πήγε προς τον ηλεκτρονικό του υπολογιστή. Του είχε ζητήσει η γυναίκα του να της ανανεώσει την πιστωτική της κάρτα κι αν το ξέχναγε θα άκουγε τα εξ αμάξης. Γρήγορα λοιπόν γύρισε στο πρόγραμμα-σύνδεση με την τράπεζά του και έδωσε την παραγγελία για την πιστωτική κάρτα. Πρόσθεσε ακόμα μια παραγγελία. Ένα έμβασμα πεντακοσίων ECU για το μεγάλο γιο του που σπουδάζει μικροβιολογία στη Λιέγη. Δεν του τα είχε ζητήσει, ήξερε όμως πως τα ‘φερνε δύσκολα βόλτα με τα χρήματα που έπαιρνε σαν βοηθός βιβλιοθηκάριου στο πανεπιστήμιο. Πάλι καλά που πέντε χρόνια τώρα το ECU κρατιέται στις τρακόσιες δρχ. σκέφθηκε. Ο νους του πήγε στον άλλο του γιο το Δημήτρη. Κομπιουτερόπληκτος, μανιακός με τον Καζαντζάκη και το Σαρτρ, θρησκευόμενος, αμελής στο σχολείο, αθεράπευτα ερωτευμένος με τη Μαρίνα, την κούκλα της απέναντι βιτρίνας και απολίτικος. Όταν ο Γιώργος τον ρώτησε γιατί δεν ενδιαφέρεται για τα κοινά, γιατί δε συμμετέχει σε συζητήσεις ανάλογες στο σχολείο του, γιατί δεν εκφράζει προτιμήσεις για παρατάξεις, ο Δημήτρης του είχε απαντήσει αφοπλιστικά «γιατί όπου μαζεύονται για πολιτικά βρωμάει τσιγαρίλα και χορταίνει κανείς καπνό και μπούρδες».

Πήρε από το γραφείο του την πρωινή εφημερίδα. Νέα από τις προεκλογικές εκστρατείες των κομμάτων. Ο πρωθυπουργός απάντησε σε ερωτήσεις που του έθεσαν στη διάρκεια δείπνου που παρετέθη με σκοπό την οικονομική ενίσχυση του κόμματος εν όψει εκλογών.

Κύριο μήνυμα: «Καμιά αλλαγή στην οικονομική μας πολιτική». Μεγαλειώδης συγκέντρωση των σοσιαλιστών στη Θεσσαλονίκη. Υπολογίστηκε το πλήθος σε τέσσερις χιλιάδες. Πράγματι μεγάλο για τα σήμερα ειωθότα. Πού οι συγκεντρώσεις με τα εκατομμύρια, αναπόλησε ο Γιώργος. Στη φωτογραφία πάνω από το σοσιαλιστή ηγέτη ένα μεγάλο πανό «Στις δεκαοχτώ σοσιαλισμό». Τέλος, στα Φάρσαλα, σε αγρότες μίλησε ο αναπληρωτής γενικός γραμματέας του ΚΚΕ, μια θέση που επινοήθηκε μετά από τη μακρόχρονη δυσκολία να επιλεγεί ο αντικαταστάτης του Χαρίλαου Φλωράκη. Τώρα ο διάδοχος, έστω τυπικά ή βραχυπρόθεσμα, είναι γνωστός εκ των προτέρων.

Η εξωτερική ειδησεογραφία κυριαρχείται από τη συνεχιζόμενη περιοδεία του Φιντέλ Κάστρο στις ΗΠΑ. «Μαζί θα ξαναχτίσουμε το αμερικανικό όνειρο», απάντησε ο γηραιός Κουβανός ηγέτης στα πλήθη των παραληρούντων θαυμαστών του στο Φοίνιξ της Αριζόνα. Στη Μόσχα έγινε χθες η συνάντηση του Βλαντιμίρ Μπουκόφσκι με τον πρωθυπουργό Μπόρις Γελτσίν στα πλαίσια της υλοποίησης της προσπάθειας για επαναπατρισμό όλων των Σοβιετικών που στερήθηκαν στο παρελθόν την ιθαγένειά τους. Ο Μπουκόφσκι δέχθηκε να αναλάβει παγκόσμια εκστρατεία σε αυτή την κατεύθυνση.

Εννιά και εικοσιοκτώ. Δύο λεπτά μέχρι να αρχίσει το καθημερινό πρόγραμμα της δουλειάς. Μια τελευταία ματιά στα αθλητικά. Στο ντέρμπι της ημέρας Παναθηναϊκός-ΠΑΟΚ 7-6. Πράγματι η κατάργηση του οφσάιντ ομόρφηνε το ποδόσφαιρο. Ο προπονητής του Παναθηναϊκού Δημήτρης Σαραβάκος δήλωσε: «Η Αθήνα δικαιούται να είναι περήφανη». Πώς άλλαξε ο κόσμος, σκέφτηκε ο Γιώργος «ο μόνος γκάγκαρος Αθηναίος στον Παναθηναϊκό είναι ένας εικοσάχρονος ελπίδοφόρος εξτρέμ, γιος μιας παλιάς δόξας, του Χουάν Ρότσα ή Μπουμπλή».

ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ

1) Η ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ

Το 2000 είναι πολύ κοντά γι’ αυτούς που σκέπτονται και σχεδιάζουν μακροπρόθεσμα στην πολιτική, στην οικονομία, στην ανάπτυξη. Είναι όμως και πολύ μακριά γιατί διανύουμε μια εποχή που η εξέλιξη προχωράει πολύ γρήγορα. γρήγορα. Ο θεωρητικός Ίλυα Πριγκοζίν, κάτοχος βραβείου Νόμπελ, υποστηρίζει ότι ο κόσμος θα χαρακτηρίζεται από όλο και μεγαλύτερη αστάθεια και αταξία, γιατί τα υπάρχοντα παγκόσμια συστήματα χάνουν την ισορροπία τους και εξαρτώνται και από απρόβλεπτους παράγοντες. Έτσι για το 2000 όλα είναι πιθανά και τίποτε δεν μπορεί να προλεχθεί με βεβαιότητα. Υπάρχει διάχυτη η απορία στο σύγχρονο ο κόσμο κόσμο για τις πιθανότητες απεικόνισης του μέλλοντος, ολικής ή μερικής. Υπήρχε πάντοτε στην ανθρωπότητα η απορία αυτή, γιατί για την εκάστοτε πραγματικότητα υπήρχε η θέληση, η επιθυμία και η αναγκαιότητα να ξεπεραστεί. Οι ραγδαίες και συγκλονιστικές εξελίξεις που προμηνύονται, έστω και σε ατελείς εκδοχές, και οι διαδρομές σε «άγνωστα τοπία» διαμορφώνουν τάσεις ελέγχου, επιρροής ή ακόμη και αποτροπής και ανατροπής των προβλεπόμενων εξελίξεων και διαδρομών. Η πορεία των κοινωνιών δεν είναι ούτε γραμμική, ούτε κυκλική, έχει καμπύλες, αμφιταλαντεύσεις, ασυνέχειες και άλματα προς νέα επίπεδα πολυπλοκότητας. Υπάρχει προηγούμενο γι’ αυτό. Το χάος των τελευταίων 3000 χρόνων και ο παρών αιώνας με τους δυο παγκόσμιους πολέμους και με τη διαρκή πυρηνική απειλή. Οι θεωρητικοί της ιστορίας βρίσκουν πάντότε εκ των υστέρων προμηνύματα των εξελίξεων, εκ των προτέρων όμως τα μηνύματα είναι πολυσήμαντα και πολλές εξελίξεις είναι πιθανές.

Ανεξάρτητα από τις τάσεις που διαμορφώνονται και θα διαμορφωθούν, για το σύγχρονο κόσμο δεν υπάρχουν τρόποι να αποφύγει το 2000. Είναι ένα στάδιο ελπίδας. Οι σημερινοί πολιτικοί είναι επιφορτισμένοι με την προετοιμασία του. Όποιοι αναλώνουν τις δυνάμεις τους σε μάχες κομματικής επικράτησης, χωρίς να πιάνουν τα μηνύματα και τις προκλήσεις της εποχής και να διοχετεύουν σ’ αυτά τα πολιτικά τους οράματα, είναι καταδικασμένοι να εγκαταλειφθούν. Οι ηγέτες που αναδεικνύονται σήμερα στο διεθνή χώρο, είναι εκείνοι που εκφράζουν με περισσότερη τόλμη τη ρήξη με το παρελθόν.

2) ΟΙ ΑΝΑΚΑΤΑΤΑΞΕΙΣ ΤΟΥ 2000

Για πολλές χιλιετηρίδες, η καλλιεργήσιμη γη αποτελούσε τον πιο πολιτισμένο κόσμο, ενώ μετά τη βιομηχανική επανάσταση πιο πολιτισμένος κόσμος ήταν οι βιομηχανικές ζώνες. Σήμερα το επίπεδο του πολιτισμού ενός χώρου εξαρτάται από την πληρότητα των ηλεκτρονικών δικτύων, που αλλάζουν καθημερινά την όψη του πλανήτη, διακινώντας πληροφορία. Η βιομηχανική επανάσταση γέννησε έναν πολιτισμό μαζικής εργασίας, έκφρασης, κατανάλωσης, που αμφισβήτησε εξουσίες, σχέσεις, αντιλήψεις ζωής και τελικά διαμόρφωσε νέους θεσμούς. Σήμερα η κοινωνία απομαζικοποιείται, τα πρότυπα εξατομικεύονται και οι αξίες του βιομηχανικού πολιτισμού καταρρέουν. Η σχέση του πολιτισμού μας με τη φύση πιο πολυδιάστατη, η ενεργειακή του βάση πιο ποικιλόμορφη (εναλλακτικές μορφές) και η τεχνολογική του βάση διευρύνεται με την εξέλιξη της «τεχνητής ευφυΐας» (μικροηλεκτρονική, βιοτεχνολογία, διαστημική). Η φαιά ουσία θα αποτελεί τη μεγαλύτερη (από οποτεδήποτε άλλοτε) πλουτοπαραγωγική πηγή του μέλλοντος.

Ο παγκόσμιος πολιτικός άτλαντας του 2000 θα αποτελείται από διευρυμένους σχηματισμούς γιατί οι βάσεις του πολιτισμού απαιτούν ευρύτερες δομές. Ο υπερχρεωμένος Τρίτος Κόσμος θα αναγκαστεί να υπερπηδήσει εξελικτικά στάδια. Η αφθονία θα μειώσει τη διεκδικητικότητα. Και οι εξαρτημένοι από την τεχνολογία, θα εξαρτώνται από την προαγωγή του ανθρώπινου νου.

Νέα εργατικά στρώματα θα παράγουν τεχνολογική υπεραξία. Η παραδοσιακή διαίρεση Ανατολής και Δύσης θα τείνει στο ξεπέρασμα των διαχωρισμών. Τα εθνικά νομίσματα θα τείνουν να εκλείψουν και θα αντικατασταθούν από πολυδιάστατες πιστωτικές κάρτες που θα λειτουργούν σαν ταυτότητες.

Η οικονομία θα διεθνοποιηθεί, γιατί οι αποσβέσεις των επενδύσεων στις βραχύχρονες γενιές των τεχνολογικών προϊόντων θα απαιτούν τη στήριξη μιας παγκόσμιας αγοράς. Οι διευρυνόμενοι σχηματισμοί θα πρέπει να διασφαλίζουν τη διαιώνιση των εθνικών ταυτοτήτων των χωρών που τους απαρτίζουν και τη δημιουργία πολιτισμικής διαλεκτικής. Οι σημερινοί παγκόσμιοι μηχανισμοί ΟHE, FAO, UNESCO, UNIDO, UNCTAD, GATT θα τείνουν να συγχωνευτούν σ’ ένα διεθνές forum με αποκεντρωμένες μονάδες (οριζόντια διαίρεση), όπου θα δημιουργούνται διεθνείς συναινετικοί θεσμοί.

Οι κύριες συγκρούσεις του 2000 θα γίνουν για τη συγκέντρωση πολιτικής και κοινωνικής εξουσίας από τις ηγέτιδες δυνάμεις μητροπολιτικών κέντρων, για την επίτευξη πολλαπλής συσσώρευσης. Η συσσώρευση αυτή θα χρησιμεύσει στο σχεδιασμό της ανάπτυξης με τον έλεγχο της τεχνολογικής παραγωγής και προόδου. Ήδη οι αναπτυγμένες χώρες έχουν αρχίσει να κυριαρχούν στον ορίζοντα. Οι μικρές και μεσαίες αναπτυσσόμενες θα ανακόψουν τις κοσμοκρατικές τάσεις, θα αρνηθούν την ηγεμονία πάνω στους συμμάχους και αέναη θα είναι η μάχη για ένα νέο διεθνή καταμερισμό εργασίας, σε ισότιμη βάση.

Σ’ αυτή την κοσμογονία θα υπάρχουν συντηρητικές επιδιώξεις για διατήρηση δομών και αξιών του ξεπερασμένου παρελθόντος. Η αριστερά και η δεξιά δε θα κρίνονται από ρητορικές, αλλά από συγκεντρωμένες πολιτικές.

Η επερχόμενη πολυπλοκότητα και πολυμορφία της κοινωνίας θα εκφράσει έναν πολιτικό πλουραλισμό που θα παραμερίσει και θα απομονώσει συγκεντρωτικά πολιτικά πρότυπα. Οι άκαμπτες αρχές του συστήματος της πλειοψηφίας και της αντιπροσώπευσης θα υποχωρήσουν μπροστά στις πολιτικοποιημένες και με πλούτο γνώσεων μειοψηφίες και τις εξατομικευμένες θελήσεις των πολιτών που θα διαμορφώσουν νέους θεσμούς άμεσης δημοκρατίας και αυτοδιεύθυνσης, δηλ. πραγματικές κοινωνίες πολιτών.

Το κέντρο βάρους των δραστηριοτήτων των πολιτών, παρ’ όλη τη μετατόπισή του στην ιδιωτική σφαίρα, θα συνεχίσει να βρίσκεται στον κοινωνικό και πολιτικό χώρο. Οι απαιτήσεις για δημοσιότητα, διαφάνεια, κοινωνική κριτική και ενεργό συμμετοχή θα έχουν την ίδια σημασία για τον ουμανιστικό πολιτισμό, ανεξάρτητα από τα μέσα της «ηλεκτρονικής δημοκρατίας». Τα τεχνολογικά μέσα μπορούν να χρησιμοποιηθούν από μηχανισμούς για να προωθήσουν τάσεις αμοιβαίας κατανόησης, αλλά και δημιουργίας διχασμών, πολώσεων και χειραγώγησης.

Τα πρωτοποριακά συστήματα επικοινωνιών προσφέρουν νέες δυνατότητες εκδημοκρατισμού, καθώς κάθε πολίτης θα μπορεί να διατυπώνει τη βούλησή του, πολύ απλά, κάθε φορά που αυτό κρίνεται αναγκαίο, και όπου και αν βρίσκεται («τηλεδιαβούλευση»).

Οι «τηλεδιαβουλεύσεις» θα είναι μια συχνή δήλωση αιτημάτων προς τα υπουργεία που θα έχουν άλλη δομή και υπόσταση. Ιεραρχίες και τομείς «αρμοδιότητας» θα αναδιαρθρωθούν. Στο 1984, ο Όργουελ μιλάει για υπουργεία Αλήθειας (Πληροφόρηση, Παιδεία, Πολιτισμός), Αγάπης (Σεβασμός Νόμου και Τάξης). Ειρήνης (Πόλεμος) και Αφθονίας (Εθνική Οικονομία). Αυτή η διαίρεση φαίνεται ευσταθής για τον 21ο αιώνα. Η Αστυνομία Σκέψης θα ακυρώνεται, όσο σταθερός είναι ο αγώνας για την απομόνωση του αυταρχισμού, της πυγμής και της επιβολής μηχανισμών πάνω στις κοινωνίες του μέλλοντος.

Όπως και η δημοκρατία, η αποκέντρωση δε θα είναι μόνο δυνατή, αλλά συχνά και επιβεβλημένη, καθώς καμιά κεντρική δομή εξουσίας δε θα μπορεί να επεξεργάζεται το μελλοντικό όγκο πληροφορίας και να παίρνει το μελλοντικό όγκο αποφάσεων. Το 2000 είναι η συνάντηση με το μέλλον, παρ’ όλη την προπαγάνδα ορισμένων κύκλων, που θέλουν να δημιουργήσουν αρνητική εικόνα για το 2000 μέσα από ιδεολογικούς μύθους και προκαταλήψεις, και ορισμένων άλλων που θέλουν να αποσιωπήσουν μερικά εδραιωμένα δεδομένα. Θα υπάρχουν ευνοημένοι και μη. Οι κυρίαρχες δυνάμεις στις αναπτυγμένες χώρες και στις αναπτυσσόμενες θα σπρώχνουν στις κοινωνίες των 2/3, με το 1/3 στην πείνα, στην ανεργία, στη φτώχεια, στην απομόνωση, στην επιβολή περιορισμού επιλογών. (Δεν μπορούμε να μη σημειώσουμε ότι, σήμερα, στον κόσμο 250.000 βρέφη πεθαίνουν κάθε βδομάδα, επειδή δεν έχουν φάρμακα και τρόφιμα). Υπάρχουν ακόμη έθνη με αίτημα την κρατική αναγνώριση και την κατάκτηση παραδοσιακών δημοκρατικών πολιτευμάτων.

3) ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΔΙΕΘΝΗ ΣΚΗΝΗ

Ο 21ος αιώνας είναι συνυφασμένος με την πυρηνική εποχή και την ανάγκη για επιβίωση της ανθρωπότητας, μέσα από ένα καθολικό σύστημα διεθνούς ασφάλειας. Η στρατιωτική υπεροχή δεν μπορεί να χρησιμεύσει στη νέα πολιτική σκέψη. Ένας συμβατικός και όχι πυρηνικός – πόλεμος με την καταστροφή 200 αντιδραστήρων πυρηνικής ενέργειας στην Ευρώπη, θα την καταστούσε ακατοίκητη. Οι κοσμοκρατορικές τάσεις ορισμένων χωρών με βαθιές αντιθέσεις και αντιφάσεις και με επιδιώξεις ηγεμονικές πάνω σε άλλες χώρες, θα είναι συνυφασμένες με την τάση για διεθνοποίηση της παραγωγής, για μια νέα οικονομική τάξη.

Η εγκατάλειψη της στρατιωτικοποίησης του διαστήματος είναι μια δυνατότητα που θα άνοιγε νέους δρόμους σε άλλες παραγωγικές επενδύσεις και τη σταθεροποίηση της ανάπτυξης. Η αμοιβαιότητα, η ισοτιμία και η επωφελής συνεργασία στις διεθνείς σχέσεις, ταυτόχρονα με τον παραμερισμό των ψυχροπολεμικών πολώσεων θα είναι η βάση για την απομάκρυνση των πυρηνικών όπλων, για την κατάργηση των εξοπλισμών, για την οικονομική συνεργασία των κοινοτήτων. Για μια Ευρώπη ενωμένη απ’ τον Ατλαντικό ως τα Ουράλια. για Βαλκάνια χωρίς πυρηνικά και χημικά όπλα, για Μεσόγειο Θάλασσα ειρήνης, χωρίς ξένους στόλους. Τα ασιατικά και αφρικανικά κράτη, με το μισό παγκόσμιο πληθυσμό, θα παίξουν σημαντικό ρόλο στα πλαίσια της παρέμβασης των μικρών και μεσαίων χωρών στη διεθνή σκηνή και θα δημιουργήσουν νέα δεδομένα. Από αδύναμα μικρά μεγέθη οδηγηθήκαμε σε δυνατά μεγάλα μεγέθη και τώρα οδηγούμαστε σε δυνατά μικρά μεγέθη.

Η εξελικτική αναγκαιότητα προχωρεί προς ολοένα μικρότερες αυτοτελείς μονάδες, με πολύ πιο περίπλοκους μηχανισμούς αλληλοσυσχέτισης. Οι επιχειρήσεις-γίγαντες με τα τεράστια κεφάλαια και τους αναρίθμητους εργάτες άρχισαν ήδη να παραχωρούν τη θέση τους σε μικρές συμμετοχικές επιχειρήσεις που στηρίζονται στις πρωτοποριακές ιδέες των εμπνευστών τους. Από την περιοχή Silicon Valley μέχρι την Ιαπωνία, η οργάνωση από κάθετη αρχίζει να γίνεται οριζόντια. Η σκοπιμότητα των δημοσίων επιχειρήσεων αναθεωρείται, άρχισαν όμως να αναθεωρούνται και οι απορρυθμίσεις (deregulations) και οι ιδιωτικοποιήσεις (privatisations). Η πρόσφατη απότομη πτώση στις χρηματιστηριακές αξίες έπληξε το λαϊκό καπιταλισμό που δημιούργησαν οι ιδιωτικοποιήσεις, αφού οι τιμές των μετοχών των ιδιωτικοποιημένων επιχειρήσεων έπεσαν κάτω από την ονομαστική τους αξία.

Πολλοί βιάστηκαν να προϊδούν ένα νέο κραχ, τύπου 1929. Η Ευρώπη ανασυγκροτεί τις δυνάμεις της μέσα από μια νέα εξέλιξη των πλουραλιστικών της συστημάτων. Ενώνει την τεχνολογία της και τις ανταλλαγές της και θα διεκδικεί μια καλύτερη θέση στην αγορά των τηλεπικοινωνιών και του διαστήματος. Θα ξεπεράσει τη στασιμότητα της οικονομίας της, αλλά θα επιμένει ακόμη στον προγραμματικό στόχο για σύγκλιση των οικονομιών της (που παρουσιάζουν τάση απόκλισης από το ’74).

4) Η ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΤΟ ΔΙΕΘΝΗ ΧΩΡΟ

Η Ελλάδα, μια αναπτυσσόμενη χώρα του ευρωπαϊκού Νότου, με πολύχρονη και πολύμορφη εξάρτηση, από τα μητροπολιτικά κέντρα της Δύσης. θα επηρεάζεται από τις εξελίξεις στα Βαλκάνια και στη Μεσόγειο, αλλά οι αποφάσεις της θα καθορίζονται από την πορεία της Ευρώπης. Οι βαθμίδες κατάκτησης της ανεξαρτησίας της Ελλάδας, θα εξαρτώνται από την επικράτηση ή του δορυφορικού χαρακτήρα της Ευρώπης απέναντι στις ΗΠΑ ή του αυτοκαθορισμού της και της δυναμικής της παρουσίας στις σχέσεις ΗΠΑ-ΕΣΣΔ, ΗΠΑ-Ιαπωνίας.

Η Ελλάδα είναι η μοναδική χώρα στην Ευρώπη που απειλείται από τους σοβινιστικούς και επεκτατικούς κύκλους της άρχουσας τάξης της Τουρκίας. Αντιπαρατάσσει ένα σχέδιο πρόβλεψης, αποτροπής και ετοιμότητας για την ειρήνη, για τη φιλία στην περιοχή και για την εδαφική της ακεραιότητα. Η εγκαθίδρυση μιας σύγχρονης δημοκρατίας στην Τουρκία θα ήταν παράγοντας για την απομόνωση της στρατοκρατίας, των σοβινιστικών επιδιώξεων και την αγνόηση των υποδείξεων τρίτων για κλιμάκωση των προκλήσεων στο Αιγαίο και στην Κύπρο. Μια εθνική στρατηγική προκαλεί τη δυναμική παρουσία του ελληνισμού με τους Έλληνες της διασποράς σ’ όλες τις γωνιές της γης και ένα ρεύμα φιλελληνισμού στην προσπάθεια της Ελλάδας για την αναβάθμισή της στο διεθνή καταμερισμό εργασίας.

5) ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΤΟΥ 2000

Η Ελλάδα κουβαλάει ένα «βαρύ» παρελθόν. Όταν οι προηγμένες χώρες επένδυαν στην έρευνα και στην ανάπτυξη στην Ελλάδα διεκδικούσαμε ακόμη «Ψωμί, Παιδεία. Ελευθερία». Γενιές πολιτικών κοιτούσαν περισσότερο την επόμενη εκλογική αναμέτρηση και την επιβολή και λιγότερο το μέλλον. Βασική κοινωνική και πολιτική πρακτική, που φτάνει μέχρι τις μέρες μας ήταν η απόδοση ευθυνών για τα λάθη του παρελθόντος. Αυτή ήταν – και εξακολουθεί εν μέρει να είναι η κοινωνική πραγματικότητα στην Ελλάδα, πάντοτε, το παρελθόν! Το 2000 πολλοί σημερινοί πολιτικοί θα έχουν μπει στο περιθώριο, τα αντικατοχικά και μετακατοχικά, τα αντιδικτατορικά και μεταδικτατορικά σύνδρομα θα έχουν εκλείψει. Στην πολιτική θα κυριαρχήσουν και άτομα χωρίς πολιτική ιστορία.

Το 2000 δε θα επιδέχεται άλλοθι υστέρησης, θα είναι η τελευταία διαφορά φάσης από το σύγχρονο κόσμο, που πολλές εξελίξεις του ζει ετεροχρονισμένα. Θα έχουν εκλείψει τα όρια που θα παραπαίει ανάμεσα στις συναισθηματικές εντάσεις του Νότου και τις ψυχρές τεχνολογίες της προόδου. Στα καθολικά αιτήματα για το 2000, για διασφάλιση της ειρήνης, σταθεροποίησης της ανάπτυξης, διατήρηση του περιβάλλοντος, η Ελλάδα, πολυφωνική, δυνατή οντότητα με εθνική συνείδηση, μνήμη και γλώσσα, μπορεί να προβάλλει τη δική της συμμετοχή στο παγκόσμιο γίγνεσθαι. Όλοι μπορεί να κοιτούν το μέλλον και όχι την επικράτησή τους. Τα συντεχνιακά συμφέροντα μπορεί να υποχωρήσουν, σαν προφανείς ματαιότητες. Όπου η διανόηση μπορεί να έχει επαφή με την πραγματικότητα. Και όπου το περίπου και η θεωρία μπορεί να υποχωρήσουν στην ακρίβεια και στην πράξη. Η τεχνική όλων των διαδικασιών στη χώρα θ’ αλλάξει ριζικά.

Ο κάθε πολίτης θα μπορεί να εκφράζεται μέσω μιας κοινωνικά ελεγχόμενης τεχνολογίας, που θα γεννά απαιτήσεις από τους πολιτικούς, αλλά θα ανεβάζει και την εμπιστοσύνη προς τον πολίτη. Το πολιτειακό έργο θα μπορεί να καταγράφεται καθημερινά με σαφήνεια σε δημόσιο δίκτυο πληροφορικής, με καθολική πρόσβαση. Η ελευθερία του πολίτη θα είναι η κυρίαρχη πηγή εξουσίας και οι ίσες «τηλεευκαιρίες» θα είναι απαράβατο δικαίωμα.

Η ανθρώπινη παρουσία θα υποκατασταθεί, σε μεγάλο βαθμό, από την ηλεκτρονική παρουσία. Μια ολόκληρη κοινωνική ζωή θα αναπτύσσεται μέσω των κομπιούτερς. Και ένα αίσθημα παγκοσμιότητας θα συνέχει τους ηλεκτρονικά πληροφορημένους. Πάθη και ψυχολογικές πιέσεις θα εκλείψουν, η κοινωνική ζωή θα είναι πιο ορθολογική, πιο εννοιοκρατική. Πολλά σύμβολα θα ξεχαστούν. Η ευαισθησία, πρωταρχική δύναμη του νου που πρέπει να ελέγχει τα προϊόντα του, θα είναι αίτημα γεννημένο από την «ηλεκτρονική κοινωνικότητα».

Η μείωση της γεννητικότητας και η συρρίκνωση της οικογένειας θα συνεχιστούν. Φοβάμαι ότι το 2000 πολλές οικογένειες θα είναι μονομελείς. Ήδη στα κέντρα των δυτικών μεγαλουπόλεων, το ποσοστό των ανθρώπων που ζουν μόνοι παίρνει τρομακτικές διαστάσεις. Η εξάπλωση του Videotex και του Minitel στη Γαλλία στηρίζεται κατά πολύ στον πολλαπλασιασμό των μονομελών οικογενειών, που μέσω του Videotex επικοινωνούν με τον κόσμο.

Η παιδεία θα έχει άπειρες τεχνικές δυνατότητες επεξεργασίας και μετάδοσης γνώσης, αλλά οι δυνατότητες αυτές θα είναι ελεγχόμενες από κέντρα τηλεεξουσίας. Οι δυνατότητες για ίσες ευκαιρίες μόρφωσης και ίσες ευκαιρίες εκκίνησης της επαγγελματικής ζωής θα έχουν πολύ μερικά αξιοποιηθεί.

Η σημερινή έννοια του σχολείου θα έχει περισσότερο νόημα στις χαμηλότερες βαθμίδες, στις μεγαλύτερες η παιδεία θα είναι περισσότερο τηλεπαιδεία και ο διάλογος θα τείνει να αντικατασταθεί από τον ηλεκτρονικό διάλογο. Η διαχείριση της τεχνολογίας θα καλύπτεται από ένα ευρύ φάσμα μαθημάτων για μέσες βαθμίδες.

Θα ήθελα η παιδεία του 2000 να προετοιμάζει ουσιαστικά την ευφυΐα του 2020 και να είναι αποδεκτή σαν η πιο αποδοτική μακροπρόθεσμα επένδυση. Να γίνει συνείδηση ότι η παιδεία είναι μια συνεχής μάχη και η συνειδητοποίηση αυτή να οδηγήσει στην ποιότητα που θα αντισταθμίζει την ποιότητα, στην όξυνση της ευαισθησίας και την επιβράβευση της ευφυΐας.

Θα ήθελα, το 2000, όλοι οι άνθρωποι να μπορούν να συνθέτουν ένα έργο ζωής: «Την τέχνη του να ζουν καθημερινά». Ολοκληρωμένη τηλεπληροφόρηση λοιπόν, τηλεπαιδεία και τηλεοικονομία θα αντικαταστήσουν την πληροφόρηση, την παιδεία, την οικονομία που αντικατέστησαν την παραπληροφόρηση, την παραπαιδεία, την παραοικονομία. Πολλοί θεσμοί έχουν αρχίσει να χάνουν τη φερεγγυότητά τους και δε θα έχουν καμιά αξία σε λίγα χρόνια. Κανένας κρατικός κορμός που σχεδιάστηκε για μια εποχή δεν μπορεί να ζήσει στην επόμενη, γιατί κανένα σύστημα δεν μπορεί να παρακολουθήσει την εξέλιξη του ανθρώπινου νου που το παρήγαγε.

Στην Ελλάδα ανέκαθεν οι πολίτες κατάφεραν ό,τι δεν κατάφεραν οι πολιτικοί. Τα ιστορικά πολιτικοκοινωνικά ρεύματα ανανεώνονται, διαμορφώνεται νέα πολιτική σκέψη και ηθική, παραμερίζονται οι μονόλογοι και αναπτύσσεται πραγματικός πλουραλισμός, επικρατεί η αντιπαράθεση θέσεων και όχι προσώπων, προγραμμάτων και όχι προθέσεων, απόψεων και όχι μηχανισμών, προτάσεων και όχι συνθημάτων.

Θα επικρατούν πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις με πρωτοβουλίες, με βάση τον ελεύθερο διάλογο, με ανοικτούς ορίζοντες για τις συμμαχίες, τις συγκλίσεις, τη συμπόρευση και τις συναινετικές διαδικασίες, συγγενών δυνάμεων για μεγάλους στόχους. Θα επικρατούν πολιτικές δυνάμεις με σχεδιασμό για την παραγωγή, τη διανομή, την κατανάλωση, την τεχνολογία, την απασχόληση, τη μόρφωση, την πληροφόρηση, τον ελεύθερο χρόνο, τον πολιτισμό και το περιβάλλον, για τη διεύρυνση των θεσμών λαϊκής κυριαρχίας, συμμετοχής κοινωνικού ελέγχου, παιδείας και μέσων επικοινωνίας. Για μια νέα κοινωνική οργάνωση σε αυτοδιεύθυνση, αυτοδιαχείριση, αυτονομία. Με πολίτες χειραφετημένους.

Ο πολίτης θα μπορεί να επηρεάζει ενεργητικότερα το πολιτικό γίγνεσθαι μέσω της τεχνολογίας. Αυτή η τεχνολογία όμως θα ανήκει σε κάποιους που πάντα θα επινοούν τρόπους να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο ο πολίτης θα επηρεάζει τα πράγματα.

Η σημερινή απομάκρυνση των πολιτών και της νεολαίας από την πολιτική θα ακολουθήσει μια νέα πολιτική χειραφέτηση, που δε θα στηρίζεται στην εξ αποκαλύψεως αλήθεια και στα κλειστά κόμματα-μηχανισμούς προπαγάνδας, ψηφοδελτίων και διεκδικήσεων, αλλά προγραμματικών επιλογών που έχουν αντικειμενική σχέση με την κοινωνία και την εξέλιξή της, κόμματα που δε θα υποκαθιστούν τις κοινωνικές δυνάμεις, με σκοπό να διαμορφώνουν στη συνέχεια κρατικές επιλογές πάνω στους κοινωνικούς συνασπισμούς. Τα κόμματα της κοινωνίας έχουν μέλλον. Τα κόμματα τα ενσωματωμένα στο κράτος σωστά εκφυλίζονται. Οι ρητορικές συγκρούσεις των εκπροσώπων στα αντιπροσωπευτικά σώματα θα πάψουν να υπάρχουν. Τα σώματα θα αλλάξουν δομή και νέα συστήματα αξιών, προτάσεων, επιλογών και συμφερόντων θα έρθουν στην επιφάνεια, νέοι πολιτικοί με άλλα βιώματα και άλλες αντιλήψεις θα είναι εκφραστές τους.

Τα αίτια του ηγεμονισμού στους πολιτικούς σχηματισμούς είναι βαθύτατα. Τρεις αιώνες χρειάστηκαν για να παραμεριστεί η μοναρχία, αλλά ορισμένοι μονάρχες έμειναν. Δε βλέπω αίσιο το μέλλον των ηγεμόνων σ’ ένα μέλλον όπου οι μειοψηφίες και οι πολίτες θα έχουν λόγο.

Η Ελλάδα περνά το στάδιο της μετεξέλιξης, θαμπωμένη απ’ τα κομπιούτερς. Δεν είναι τυχαίο ότι σύγχρονοι νέοι πολιτικοί από διάφορους πολιτικούς χώρους φαίνεται να έχουν συγγενικό προφίλ, μόνο και μόνο λόγω του σύγχρονου του λόγου τους, ενώ οι αξίες και τα οράματά τους διαφέρουν κατά πολύ.

Οι πολιτικοί σχηματισμοί θα διαχωρίζονται και θα κρίνονται αέναα από τις σχέσεις προόδου και συντήρησης, ανεξάρτητα απ’ τους αυτοχαρακτηρισμούς και τις μορφές που θα αλλάζουν. Οι προεκλογικές συγκεντρώσεις επιβολής και εντυπώσεων θα υποχωρήσουν μπροστά στους ενημερωμένους πολίτες, σ’ ένα νέου τύπου πολιτικό διάλογο, που θα αναφέρεται στην ουσία των προβλημάτων και θα συνδέεται με συγκεκριμένους πολίτες και όχι με οπαδούς.

Βέβαια δε θα λείψουν τα μέσα της τεχνικής, τηλεοθονές κ.λπ. αλλά δεν είναι η τεχνική το κύριο. Το κύριο είναι η πολιτική συνείδηση και γνώση των προβλημάτων του τόπου, της περιφέρειας, της χώρας, το πώς και πότε θα λυθούν.

Θα υπάρχει ένα μεγάλο ερώτημα: Ποιο σύστημα θα κυριαρχεί στη χώρα; Ποιες δυνάμεις θα έχουν την πολιτική εξουσία; Ποιες κοινωνικές δυνάμεις θα τις στηρίξουν; Ποια θα είναι η κυρίαρχη ιδεολογία; Ποιες οι νέες συνθήκες μόρφωσης, απασχόλησης, ποιο σύστημα τάξεων θα διαμορφώσουν τη χώρα; Ποια θα είναι η φύση των θεσμών; Οι λύσεις που προβάλλουν είναι δύο: Ή θα συνεχίσει να υποχωρεί ο νεοφιλελευθερισμός και η συντήρηση, και στο σύγχρονο κόσμο θα οδηγήσει η ανανεωμένη σοσιαλιστική πρόταση για την αναγέννηση της χώρας ή η παλινόρθωση με τα χαρακτηριστικά της καθυστέρησης και της ανακοπής του δρόμου προς τις μεγάλες κοσμογονίες και τις συγκλονιστικές εξελίξεις.

6) Η ΑΘΗΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΕΣ

Οι μεγάλες μητροπόλεις ήταν και αυτές προϊόν της βιομηχανικής κοινωνίας, καθώς η βιομηχανία αναπτύχθηκε κοντά στις μεγάλες πόλεις με συγκεντρωμένο εργατικό δυναμικό και μεταφορικές γραμμές για πρώτες ύλες και καύσιμα παραγωγής. Ο μηχανισμός της αστικοποίησης κινητοποιήθηκε με την προσέλευση αγροτών και τη μετατροπή τους σε βιομηχανικούς εργάτες. Σ’ όλες τις ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις υπάρχει σαφής διάκριση μεταξύ των υποβαθμισμένων προαστίων που προκατοικήθηκαν από βιομηχανικούς εργάτες και εκείνων που δομήθηκαν για τις εύπορες τάξεις σε συνδυασμό με την ανάπτυξη του ΙΧ αυτοκινήτου και τις απαιτήσεις για καλύτερη ποιότητα ζωής.

Στην Αθήνα, η διόγκωση της πόλης ήταν αισθητότερη μετά κάθε κοινωνικοπολιτική μεταβολή (Μικρασιατική καταστροφή, Εμφύλιο, Δικτατορία). Η μεγαλούπολη δεν παρείχε μόνο δουλειά, παρείχε και την ασφάλεια της ανωνυμίας. 

Η διόγκωση των μεγαλουπόλεων έχει πια ανασχεθεί. Η μητρόπολη του παρελθόντος διασπάται και αυτή σε μικρές δυνατές μονάδες – αυτοδιοικούμενες πόλεις, που αναπτύσσονται όλο και μακρύτερα από το κέντρο τους. Έτσι νομίζω ότι θα συμβεί και στην Αθήνα. Η ανάπτυξη των προαστίων που εγγυόταν καλύτερη ποιότητα ζωής τα τελευταία χρόνια ήταν εντυπωσιακή. Η αναμενόμενη επέκταση του μετρό θα επιτείνει την προαστιοποίηση.

Οι νέες τεχνολογίες μπορούν και πρέπει να βοηθήσουν σε μια καλύτερη διάρθρωση του οικιστικού πλέγματος της χώρας που στερείται πόλεις μικρού και μεσαίου μεγέθους, για να πάρουν στα στα χέρια τους τη σκυτάλη της ανάπτυξης της υπαίθρου. Τα εμπόδια χωροθέτησης δραστηριοτήτων στην ύπαιθρο που ίσχυαν κατά το παρελθόν, τείνουν να εκλείψουν από τα νέα συστήματα επικοινωνίας. Ήδη πολλές επιχειρή σεις στη Δ. Γερμανία επιλέγουν για εγκατάστασή τους απόμακρυσμένες περιοχές (που, πια, με τα δίκτυα πληροφορικής παύουν να είναι απομακρυσμένες).

Αυτή την αισιοδοξία για τη χωροταξία την επεκτείνω και στην αρχιτεκτονική. Οι πολυώροφες κατοικίες-κουτιά του εγχώριου μεταμοντερνισμού, όπως κτίστηκαν στην Ελλάδα της αντιπαροχής, φαίνεται να εγκαταλείπονται και να υπακούουν στις λειτουργικές ανάγκες της εξέλιξης.

Οι άνθρωποι του 2000 δε θα πάσχουν από το σύνδρομο του αιώνα ή της χιλιετηρίδας, αποτέλεσμα του οποίου είναι και η παρούσα έρευνα. Δε θα εναποθέτουν στο 2100 ελπίδες, φαντασιώσεις και επιμύθια. Η αξία της κάθε στιγμής θα θριαμβεύσει και περισσότερο παρά ποτέ, ο άνθρωπος θα ζει στο πιο αστάθμητο μέχρι τότε, παρόν της ιστορίας του.

ΜΙΧΑΛΗΣ ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΗΣ

Η ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗ ΤΟΥ 2001 (ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΕΝΑ ΔΙΗΓΗΜΑ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑΣ…)

Τι σου είναι, βρε παιδί μου, η τεχνολογία, χασκογέλασε ο Ρούλης, κάτω από τα γιούχα των άλλων δώδεκα που είχαν αρχίσει να αγριεύουν. Ρε σεις, πρόσθεσε, λίγο περιφρονητικά, ακόμα δεν πρόλαβε να μας έλθει αυτό το βάσανο και μου προσαρμοσθήκατε σαν τα πρόβατα. Ούτε το ακαδημαϊκό τέταρτο δε σεβόσαστε πια…

– Ρούλη, άσε τις ανοησίες, του μπήκε ο Λάκης από τη Λάρισα. Εσύ κι ο αρχηγός σου μας γεμίσατε μύγες με τις νέες τεχνολογίες και κοντεύουμε να ξαναανακαλύψουμε τα ρηχά πιάτα. Δε σου φτάνει που άργησες να συνδεθείς και προφανώς έμπλεξες τα κουμπιά ή ενδεχομένως και τα μπούτια σου, μας πουλάς και χιούμορ. Εγώ λέω να μπούμε αμέσως στην ημερήσια διάταξη.

Τα πράσινα φωτάκια της ψηφοφορίας άστραψαν ομόθυμα. Στον πίνακα της προτεραιότητας το λόγο ζήτησε πρώτος ο Μάκης από την Καρδίτσα.

– Συνάδελφοι, γκρίνιαξε, τα πολλά λόγια είναι φτώχεια. Το νέο νομοσχέδιο για την Αθήνα δε λύνει κανένα πρόβλημα, αντίθετα προσθέτει στα υπάρχοντα. Άμα δίνουν από τώρα όγδοο όροφο στο Κριεκούκι και στη Ριτσώνα, σκεφτείτε τι έχει να γίνει, με τα παραθυράκια που περιέχει στο άρθρο 6, στα Βάγια και στην Αιδηψό. Όλο το ιστορικό κέντρο της πόλης θα γίνει μια μάζα μπετόν. Άσε που δεν προβλέπει τίποτε για νέους χώρους ταφής. Οι ύποπτες εκχερσώσεις στο Δομοκό και έξω από τα Τρίκαλα μας βάζουν σε σκέψεις. Τι θα γίνει με την κυκλοφοριακή συμφόρηση στην ευρύτερη περιοχή μας σε μια στιγμή αιχμής του νέφους; Για μια ακόμη φορά η Αθήνα θάβει την επαρχία…

– …Θάβει στην επαρχία, θέλεις να πεις, μπήκε στη μέση ο Γιάννης από το Ρέθυμνο.

– Εσύ κόφτο, σας προστατεύει το πέλαγος, αγρίεψε ο Κώστας από την Καστοριά που ένιωθε την Καρδίτσα υπερβολικά κοντά του.

– Και τι να κάνουμε, βρε παιδιά; Αναρωτήθηκε αποκαρδιωμένος ο Χρήστος από την Καλαμάτα. Το τελευταίο βίντεο που μοιράσαμε σε όλη την Ελλάδα δε φαίνεται να έχει προκαλέσει μεγάλο ενδιαφέρον. Εκλογές έρχονται, δάνεια αναμένονται, τα οικόπεδα της εκκλησίας πρέπει να αξιοποιηθούν, η οικοδομή είναι, σου λέει, ο υγιέστερος μοχλός για την ανάκαμψη της οικονομίας, άντε τώρα να τους σκοτίζεις τον έρωτα με το περιβάλλον και την ποιότητα της ζωής. Ρε α παράτα μας, σου λέει ο άλλος, κι άσε να κάνουμε καμιά κατάσταση. Μέχρι κι ότι κομματικοποιήσαμε το Σύλλογο μπορεί να μας βγάλουνε ότι τα κάναμε πλακάκια με τους βουλευτές της ΕΑΡ για να σαμποτάρουμε την πολιτική ομαλότητα του τόπου…

– Για το Σύλλογο δεν ξέρω, χασκογέλασε με νόημα ο Ρούλης, εσύ όμως Χρηστάκη μου όλο και μας τις πετάς τις κουβεντούλες σου για αριστερούς δημοκρατικούς εκσυγχρονισμούς και τεχνολογίες και βαθιές διακορευτικές αλλαγές…

– Διαρθρωτικές, διόρθωσε υπομονετικά ο Χρήστος. Άλλο τίποτε δε σκεφτόσαστε στο κόμμα σας;

– Σιγά ρε, μάθατε και σεις ελληνικά και μου γινήκατε Ευρωπαίοι, κόρωσε ο Ρούλης.

– Ευρωπαίοι είμαστε όλοι, Ρούλη μου, ψιθύρισε ευγενικά ο Θανάσης από τη Λευκάδα. Εξάλλου ξεφύγαμε από το θέμα μας. Εγώ προτείνω να προσφύγουμε στο Οικονομικό και Κοινωνικό Συμβούλιο της Κοινότητας. Ο Βέλγος και ο Πολωνός εισηγητής θα μας υποστηρίξουν, ο Έλληνας θα βρεθεί στη μειοψηφία. Κι έτσι έχουμε ελπίδες το νομοσχέδιο να περάσει στην αρμοδιότητα του Ευρωκοινοβουλίου. Η συμμαχία του ΚΟΣΑΠ και του ΕΚΚ, με συγχωρείς Ρούλη μου, αλλά τι να κάνουμε είναι αλήθεια, θα αναγκαστεί να υποχωρήσει.

– Εξάλλου θα χάσει τις εκλογές και το ξέρει, η ΔΝ προηγείται με 10 ποσοστιαίες μονάδες, θριάμβευσε ο Αλέκος από το Γύθειο. Αυτό δεν είναι πολιτικολογία, απολογήθηκε, είναι απλώς προαναγγελία… 

– …Θυέλλης, ειρωνεύτηκε ο Κώστας.

– …Δημιουργίας και αξιοκρατίας, επανήλθε ο Αλέκος.

– Καλά σας είδαμε και σας πόσο ζυγίζετε, την προηγούμενη φορά, τότε που δεν ξέρατε τι είχατε υποσχεθεί, να είσαστε, φιλελεύθερα ριζοσπαστικοί ή ριζοσπαστικά φιλελεύθεροι… κορόιδεψε ο Αντώνης από τους Θρακομακεδόνες.

– Αμάν, βρε παιδιά, ηρεμείστε… και εκσυγχρονιστείτε ή τουλάχιστον συγχρονιστείτε, παρεμβλήθηκε ο Χρήστος. Και εν πάση περιπτώσει μην πατάτε άσχετα κουμπιά. Η τηλεσυνδιάσκεψη είναι ακόμη καινούρια στον τόπο μας, είναι ευαίσθητη. Έτσι που κάνετε θα την απορρυθμίσετε… νάτο κιόλας κοίτα χάλια εικόνας…

– …Ρε συ, πρόσεχε λιγάκι και μην μπλέκεις τα κανάλια, πάλι θα μας πάρουνε χαμπάρι κι άντε να τρως στη μούρη εξεταστικές επιτροπές και άλλες αηδίες, αναστέναξε ο κ. Μπράτος, Διοικητής της ΕΛΤΕΛΕΚΟΜ και σημείωσε διακριτικά το όνομα του καινουργιοφερμένου χειριστή. Στο Νέστο θα βρεθείς παλληκαράκι μου, μουρμούρισε βγαίνοντας από την αίθουσα. Βιαζόταν να προλάβει το ραντεβού με το Γενικό της τηλεόρασης και τον Αρχιεπίσκοπο: το νέο σύστημα καλωδιακής αναμετάδοσης της λειτουργίας απαιτούσε κάποιες ντελικάτες τεχνικές παρεμβάσεις για να είναι πραγματικά αναπόφευκτο. Και δεν μπορούσε να τους στείλει τα σχέδια από την κεντρική μνήμη στα δικά τους. Με την τεχνολογική καθυστέρηση της ΕΛΤΕΛΕΚΟΜ δεν μπορούσες ποτέ να είσαι σίγουρος… Και μπαίνουμε στο 2001, μουρμούρισε τσαντισμένος. Δεν είμαστε λαός εμείς κύριε, εξομολογήθηκε και έφτυσε καταγής. Παλιοκατάσταση, αγκομάχησε, σκοντάφτοντας στα μπάζα που είχαν μείνει στο πεζοδρόμιο από την τελευταία ανασκαφή της ΕΛΤΕΛΕΚΟΜ και προχώρησε κουτσαίνοντας προς τη θωρακισμένη λιμουζίνα του σιγοσφυρίζοντας το τελευταίο σουξέ του Μίκη Θεοδωράκη.

Τεύχος 13, Απρίλιος 1988

*Το άρθρο αναδημοσιεύεται διατηρώντας την αρχική μορφή.