Επιστήμη + Θεός = Αγνωστικισμός

Ο καθηγητής Αλοΐσιους Κίρχενσταϊν είχε περάσει ατελείωτες ώρες στο εργαστήριό του. Τα μάτια του έκλειναν από την κούραση, αλλά δεν έβρισκε το κουράγιο να διακόψει τη δουλειά του. Τα νούμερα που έπαιζαν πάνω στη φωτεινή οθόνη του υπολογιστή του δεν ήταν απλοί, κούφιοι αριθμοί μιας κοινής μαθηματικής πράξης. Η εξίσωση πάνω στην οποία δούλευε τους τελευταίους μήνες ίσως απαντούσε στο μεγαλύτερο ερώτημα που είχε ποτέ θέσει η ανθρωπότητα, την ύπαρξη του Θεού. Μόνο που πάντα του διέφευγε κάτι. Η εξίσωση, πολύ απλά, δεν μπορούσε να λυθεί. Καλύτερα να είχε γίνει παπάς.

Οταν συζητάμε μ’ έναν επιστήμονα, στην άκρη του μυαλού μας έχουμε την πεποίθηση πως δεν μπορεί παρά να είναι άθεος. Τι πίστη σε μια πνευματική πραγματικότητα θα μπορούσε να έχει κάποιος που εκπαιδεύτηκε να πιστεύει πως ο άνθρωπος κατάγεται από έναν τριχωτό πιθηκο που μουγκρίζει ή πως η ζωή οφείλεται σε μια τεράστια φούσκα που έσκασε;

Η επιστήμη φαίνεται να νιώθει μια ιδιαίτερη χαρά στο να απομυθοποιεί όλες τις θρησκευτικα και συναισθηματικά φορτισμένες έννοιες της ανθρωπότητας. Τα τελευταία χρόνια καταβαράθρωσε πολλά από τα «ιερά και όσιά» της. Από τη στιγμή, για παράδειγμα, που άρχισε να έχει συναίσθηση του εαυτού του κι ένα γλωσσικό όργανο στη διάθεσή του, ο άνθρωπος τραγούδησε σε όλες τις εποχές και με όλους τους τρόπους την αγάπη και τον έρωτα. Το μητρικό φίλτρο, η αδελφική αγάπη, ο αλτρουισμός ζωγραφίστηκαν με ροζ τόνους και σκεπάστηκαν με γλυκερά αρώματα. Κι έρχεται η σύγχρονη βιολογία να απαντήσει: «Έρωτας, Πφ… Τι είναι ο έρωτας; Μια απλή αύξηση ορμονών. Κι εγώ μπορώ να το κάνω αυτό. Αρκεί να κάνω μια ένεση σε ένα ποντίκι για να το δεις αμέσως να ψάχνει για παρέα σαν τρελό. Άλλωστε, γιατί κάνουμε έρωτα; Από ένα ένστικτο να διαιωνίσουμε τα γονίδιά μας».

Η χαιρεκακία των επιστημόνων δεν σταματά εκεί. Ο καθηγητής Ουίλιαμ Χάμιλτον του πανεπιστημίου της Οξφόρδης, ο σημαντικότερος εκπρόσωπος της «εξελικτικής σχολής», ανέπτυξε μια θεωρία που, όταν πρωτοδημοσιεύτηκε, ξεσήκωσε σάλο ακόμη κι ανάμεσα στους πιο σκληροπυρηνικούς «εξελικτικούς» βιολόγους. Σύμφωνα με τη θεωρία της «συγγενικής επιλογής», η συγγενική αγάπη – που μπορεί να φτάσει μέχρι την αυτοθυσία – δεν είναι τίποτε περισσότερο από γενετικός εγωισμός.

Βοηθώντας με κίνδυνο της ζωής μου τον αδελφό μου ή κάποιο άλλο μέλος της οικογένειάς μου, στην ουσία γλιτώνω τα γονίδιά μου από τον αφανισμό. Αυτό άλλωστε δικαιολογεί και την έννοια του αλτρουισμού. Υπάρχει στη φύση η τάση, λέει ο Χάμιλτον, να δημιουργούνται σχέσεις ανάμεσα σε οργανισμούς που είναι στενά συνδεδεμένοι μεταξύ τους. Το αποδεικνύει άλλωστε και η ίδια η ύπαρξή μας; οι μονοκυτταρικοί οργανισμοί εξελίχτηκαν σε πολυκυτταρικούς – επιτρέποντας έτσι τη δημιουργία σύνθετης ζωής – επειδή τα κύτταρα που βρίσκονται δίπλα-δίπλα έχουν την τάση να συνδέονται, και έτσι καταλήγουν να μοιράζονται τα ίδια γονίδια σχηματίζοντας «συνεργασίες», ολόκληρες «κοινότητες» κυττάρων όπως ο άνθρωπος.

Δεν είναι όμως μόνον οι βιολόγοι που δεν άφησαν τίποτε όρθιο. Ο αγαπημένος των μήντια Στήβεν Χώκιν τσάκισε κάθε μυστήριο, αποδεικνύοντας μέσα από το έργο του των τελευταίων ετών πως οι δύο άκρες του χρόνου, δηλαδή η αρχή και το τέλος του, είναι στην ουσία ενωμένες. Μόνο που ο Χώκιν δεν σταμάτησε εκεί. Κλείνοντας το μπεστ-σέλερ του «Το Χρονικό του Χρόνου», θα καταλήξει:

«Παρ’ όλα αυτά, αν ανακαλύψουμε μια πλήρη ενιαία θεωρία, σύντομα αυτή θα γίνει κατανοητή στις γενικές της αρχές από οποιονδήποτε, όχι μόνο από λίγους φυσικούς. Τότε θα μπορούμε όλοι, φιλόσοφοι, φυσικοί και απλοί άνθρωποι, να συμμετάσχουμε στη συζήτησή του γιατί συμβαίνει να υπάρχει το Σύμπαν και εμείς. Αν βρούμε στην απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα, θα έχει συντελεστεί ο τελικός θρίαμβος του ανθρώπινου νου – γιατί τότε θα έχουμε γνωρίσει το νου του Θεού».

Όταν φυσικά ο Στήβεν Χώκιν βάζει το όνομα του Θεού στο στόμα του, δεν εννοεί έναν χοντρό κύριο με ροζ μαγουλάκια και μια μακριά κατάλευκη γενειάδα, αλλά το κλειδί του μεγάλου σχεδίου που κρύβεται πίσω από τον κόσμο. Το σύμπαν, λέει μια μερίδα των επιστημόνων, φαίνεται πως προοριζόταν για την ύπαρξη ζωής και άρα η θεωρία του τυχαίου δεν ευσταθεί. Μία τρίχα διαφορετικά να ήταν τα δεδομένα, τίποτε από όλα αυτά δεν θα είχε υπάρξει κι εμείς δεν θα βρισκόμασταν τώρα εδώ. Εάν η βαρύτητα απλωνόταν λίγο πιο ψηλά, τα αστέρια θα καίγονταν ταχύτερα, αφήνοντας ελάχιστο χρόνο στη ζωή για να αναπτυχθεί στους πλανήτες που τα περιβάλλουν. Εάν η σχετική μάζα των πρωτονίων και των νετρονίων ήταν μια υποψία διαφορετική, ίσως τα αστέρια να μην είχαν δημιουργηθεί ποτέ, αφού το υδρογόνο που καταβροχθίζουν δεν θα είχε υπάρξει. Εάν τη στιγμή της Μεγάλης Έκρηξης μερικοί από τους βασικούς αριθμούς, τα «αρχικά δεδομένα», είχαν λίγο μετατεθεί, τότε η ύλη και η ενέργεια ίσως και να μην είχαν ποτέ μεταμορφωθεί σε γαλαξίες, αστέρια, πλανήτες, όλο αυτό το απαραίτητο σκηνικό για τη δημιουργία ζωής.

Η ιδέα πως υπάρχει κάποιο σχέδιο κρυμμένο πίσω από όλα αυτά, θυμίζει το δόγμα του ντεϊσμού, ενός φιλοσοφικού ρεύματος που πρωτοέκανε την εμφάνισή του τον 17ο αιώνα στην Αγγλία και τη Γαλλία και είχε πολλούς διάσημους εκπροσώπους, όπως ο Βολταίρος, ο Φραγκλίνος, ο Ουάσιγκτον και ο Τζέφερσον. Οι ντεϊστές πίστευαν ότι ο Θεός είναι κάτι σαν ρολογάς.

Έφτιαξε ένα θαυμάσιο μηχανισμό, τον κούρδισε και τώρα κάθεται και τον βλέπει να δουλεύει χωρίς να επεμβαίνει. Μόνος τρόπος να τον πλησιάσουμε, να τον γνωρίσουμε είναι με τη λογική, επιθεωρώντας το αριστούργημά του: το σύμπαν και τους νόμους του.

Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά. Ορισμένοι επιστήμονες αμφισβητούν την τελειότητα του μηχανισμού του σύμπαντος και τα αποδίδουν όλα σε απλές συμπτώσεις. «Είναι λίγο σαν τον πίθηκο», λέει ο Χώκιν εξηγώντας αυτές τις θέσεις, «που χτυπάει τα πλήκτρα της γραφομηχανής – τα πιο πολλά από αυτά που γράφονται θα είναι σειρές χαρακτήρων χωρίς κανένα νόημα, αλλά πολύ σπάνια, από καθαρή τύχη, θα παρουσιαστεί στη σελίδα της γραφομηχανής ένα από τα ποιήματα του Σαίξπηρ. Μήπως λοιπόν με κάποιο παρόμοιο τρόπο, στην περίπτωση του Σύμπαντος, ζούμε σε μια σπανιότατη περιοχή που από καθαρή τύχη είναι ομοιόμορφη και ομαλή;» Η αρχή όσων πιστεύουν αυτήν την εκδοχή λέγεται «ανθρωπική αρχή» και σύμφωνα μ’ αυτήν βλέπουμε το σύμπαν να είναι αυτό που είναι, γιατί αν ήταν διαφορετικό δεν θα βρισκόμασταν εδώ για να το παρατηρούμε. Πόσα τρισεκατομμύρια κόσμοι υπάρχουν όπου δεν υπάρχει ζωή; Βλέπουμε μόνο μία «επιτυχημένη» όψη της πραγματικότητας και τείνουμε να ξεχνάμε τις χιλιάδες αποτυχημένες κόπιες της. Οι καβγάδες ανάμεσα στους οπαδούς της «ανθρωπικής αρχής» και τους επιστήμονες που διαφωνούν μ’ αυτήν, έχουν αφήσει εποχή. Κι είναι οι τελευταίοι που φαίνεται να κερδίζουν το παιχνίδι.

Πράγματι, όταν κάποιοι επιχείρησαν να μελετήσουν πιο προσεκτικά τις θεωρίες που δίνουν στον παράγοντα «τύχη» έναν αξιοσέβαστο ρόλο, είδαν πως αυτές δεν έστεκαν και τόσο καλά. Η ιδέα ήταν πως, εάν αφήσεις απλά μόρια για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα να συνυπάρξουν ανακατεμένα, κάποια στιγμή, τυχαία και απρογραμμάτιστα, ορισμένα από αυτά θα γίνουν συνθετότερα και με το χρόνο θα ανασυνταχτούν κι άλλο φτάνοντας στο σημείο να σχηματίσουν ένα DNA, δηλαδή ένα σταθερό μόριο που θα καταφέρει να δημιουργήσει αντίγραφα του εαυτού του. Η νεότερη έρευνα, λοιπόν, απέδειξε πως κάτω από κανενός είδους συνθήκες δεν είναι δυνατόν ένα ζωντανό μόριο να σχηματιστεί τυχαία και απρογραμμάτιστα.

Κι εδώ έρχεται να επέμβει η σχολή της «αρχής της πολυπλοκότητας», που με έδρα το ερευνητικό κέντρο της Σάντα Φε (και άντρο των πιο τρελών ερευνητών της τεχνητής ζωής) έχει γοητεύσει πολλούς επιστήμονες και new agers (όπως τον Στήβεν Λέβυ και τον Μίτσελ Γουάλντροπ, που εξέδωσαν πέρυσι δύο βιβλία όπου αναλύουν τη θεωρία). Η «αρχή της πολυπλοκότητας» απέδειξε πως, όταν τα φυσικά συστήματα που δεν έχουν ζωή – όπως ο αέρας ή το νερό – αναστατώνονται και αποσταθεροποιούνται, τότε δομούνται συχνά με ακόμη πιο σύνθετους τρόπους. Ο αέρας γίνεται πιο ταραγμένος ώσπου καταλήγει να γίνει κυκλώνας, ανεμοστρόβιλος, σίφουνας. Τα μόρια του νερού, εάν θερμανθούν, αρχίζουν να στριφογυρίζουν σαν δαιμονισμένα μέχρι να καταλήξουν σε μία σαρωτική κυκλική κίνηση που μεταφέρει τη θερμοκρασία. Αυτό το φαινόμενο το αποκαλούν «αυτοοργάνωση». Με δυο λόγια, κανένα ζωντανό μόριο, ακόμη και το πιο ταπεινό, δεν είναι δυνατόν να σχηματιστεί τυχαία. Και άρα κανένα από τα μόρια που κυκλοφορούσαν μέσα στην σούπα που ακολούθησε το Big Bang δεν είναι δυνατόν να μετασχηματίστηκε σε «ζωντανό» μόριο έτσι απλά, αναπάντεχα και αδικαιολόγητα.

Ο Ρώσος χημικός Ιλύα Πριγκόγκιν, που πήρε το βραβείο Νόμπελ το 1977, διαπίστωσε πως πράγματι στα φυσικά συστήματα υπάρχει η τάση, όταν απειλείται η σταθερότητά τους, να οργανώνονται πολύ πιο πολύπλοκα κατορθώνοντας έτσι να την ξαναβρίσκουν σε υψηλότερο επίπεδο. Άρα, πίσω από την εμφάνιση της ζωής στο σύμπαν δεν βρίσκεται η τύχη, αλλά κάποιος φυσικός νόμος που περιμένει να τον ανακαλύψουμε, ένας νόμος που καθορίζει ποιες είναι οι συνθήκες κάτω από τις οποίες ορισμένα συστήματα που διαθέτουν ενέργεια δομούνται με τρόπους πιο σύνθετους. Αυτός ο νόμος, που αγωνίζονται να ανακαλύψουν οι οπαδοί της «θεωρίας της πολυπλοκότητας», θα αποτελούσε μία εξαίρεση στον άλλο διάσημο νόμο, το δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής και το φαινόμενο της εντροπίας. Σύμφωνα μ’ αυτόν τον τελευταίο νόμο, υπάρχει η γενική τάση στα πράγματα να γίνονται όλο και πιο χαώδη. Η ύλη ποτέ δεν σχηματίζει τάξη από την αταξία. Όταν ένα ποτήρι πέσει από το τραπέζι και σπάσει, τα κομμάτια του δεν πρόκειται ποτέ να κολλήσουν μόνα τους ξανά. Σε κάθε κλειστό σύστημα, με την πάροδο του χρόνου η αταξία (ή εντροπία) αυξάνεται πάντα.

Η θεωρία της «πολυπλοκότητας», που οι υποστηρικτές της τη συνοδεύουν με μπόλικα διαγράμματα και computer simulations, δεν έχει οπαδούς μόνο ανάμεσα σε μερικούς «φρηκς» της New Age, αλλά και ανάμεσα στους σοβαρότερους ερευνητές. Όπως ο Τσαρλς Μπένετ, που εργάζεται στο Ερευνητικό Κέντρο Τόμας Γουάτσον της ΙΒΜ, που, αν και έχει μελετήσει σε βάθος το δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής, υποψιάζεται πως παρ’ όλα αυτά ένας τέτοιος, άγνωστος ακόμη, νόμος, που να είναι η εξαίρεση του κανόνα και να βάζει τα πράγματα σε μία τάξη, υπάρχει. Και πως αυτός είναι η απάντηση στο μυστήριο της δημιουργίας του κόσμου.

Εάν κάτι όμως χρειάζεται κάποια εξήγηση, δεν είναι τόσο το πώς από ένα μάτσο μόρια δημιουργήθηκε η ζωή, αλλά το πώς δημιουργήθηκε η έξυπνη ζωή, έτσι που να έχει δηλαδή συνείδηση του εαυτού της. Η ερμηνεία εδώ θα μπορούσε να είναι η πιο τρανή και κραυγαλέα απόδειξη πως πίσω από όλα υπάρχει Θεός. Οι Δαρβινικοί, άνθρωποι γενικά πολύ μπλαζέ, είχαν φυσικά την εξήγηση έτοιμη από καιρό. Η έξυπνη ζωή ήταν πολύ απλά αναπόφευκτη, για τον απλούστατο λόγο ότι τα πάντα στη φύση αποδεικνύουν ότι ο ισχυρότερος επιβιώνει, γεγονός που από μόνο του αυξάνει τον ανταγωνισμό και άρα και την απόδοση, δηλαδή το Ι.Q. του πιο δυναμικού είδους. Εξάλλου, όπως απέδειξαν οι «μπιχεϊβιοριστές», δηλαδή οι επιστήμονες που ερμηνεύουν τον κόσμο με βάση τη συμπεριφορά των όντων και στηρίζονται κυρίως στην παρατήρηση των φαινομένων, στη φύση επιβιώνουν όσοι αποδεικνύονται ικανοί να προσαρμοστούν, αφού για να προσαρμοστείς πρέπει να επεξεργαστείς με σύνθετους τρόπους τις πληροφορίες που δέχεσαι και άρα να φερθείς πιο έξυπνα. Κι ο άνθρωπος είναι ένας ικανός χαμαιλέοντας που ξέρει πάντα να τα βγάζει πέρα. Κάτι που από μόνο του δικαιολογεί γιατί βρισκόμαστε ακόμη εδώ να αναρωτιόμαστε ποιοι είμαστε και πού πάμε.

Ο ίδιος Χάμιλτον που απέδωσε την αγάπη σε ένα πολύ εγωιστικό ένστικτο εξηγεί πως πράγματι ήταν αναμενόμενο να προέλθει από τον πίθηκο ένα πολύ έξυπνο ον. Οι πιθανότητες, όμως, να παράγει η διαδικασία της φυσικής επιλογής ένα έξυπνο ον είναι τόσο πολλές που δεν θα έπρεπε να αποκλείσουμε εντελώς το ενδεχόμενο να υπάρχει ζωή και σε άλλους πλανήτες. Τίποτε δεν αποκλείει να είμαστε ο ζωολογικός κήπος ενός εξωγήινου πολιτισμού. Ένα παιχνίδι τους, που κάθονται και το παρακολουθούν από ψηλά θαυμάζοντας πόσο ωραία και ταιριαστά τα έφτιαξαν όλα. Κι όταν βλέπουν πως κάτι πάει στραβά και το παιχνιδάκι τους τείνει να αφανιστεί, δίνουν μια σπρωξιά με το δάχτυλό τους και φέρνουν τα πράγματα στη θέση τους. Κάτι τέτοιο, άλλωστε, δεν θα δικαιολογούσε και τα συμπεράσματα της κβαντικής μηχανικής που διατύπωσε το 1926 ο μεγάλος Γερμανός φυσικός Βέρνερ Χάισενμπεργκ; Σύμφωνα με την κβαντική θεωρία, κανένα γεγονός δεν είναι δυνατόν να προβλεφθεί με απόλυτη ακρίβεια, αλλά υπάρχει πάντα ένας βαθμός «απροσδιοριστίας», ένα στοιχείο «τυχαίου» που αποτελεί μια αναπόδραστη χαρακτηριστική ιδιότητα του κόσμου.

Η επιστήμη εμφανίζεται τώρα περισσότερο από ποτέ διατεθειμένη να συζητήσει κάθε ενδεχόμενο. Λιγότερη απόλυτη και περισσότερο διαλλακτική, εγκατέλειψε την αντιεπιστημονική τάση της να αποκλείει ορισμένα ενδεχόμενα και υιοθετεί πια την στάση του αγνωστικισμού. Η κβαντική πραγματικότητα έκανε πολλούς φυσικούς να βάλουν νερό στο κρασί τους και ν’ ανοίξουν την πόρτα στη μεταφυσική. Όταν φθάνεις στο σημείο να παραδέχεσαι ότι η εξίσωση δεν βγαίνει, ότι δεν μπορείς να δεις πίσω από την κουρτίνα, πώς μπορείς να είσαι τόσο σίγουρος ότι πίσω της δεν υπάρχει τίποτε; Ένας Θεός, π.χ.;

Τεύχος 72, Απρίλιος 1993

*Το άρθρο αναδημοσιεύεται διατηρώντας την αρχική μορφή.