Από την Πεντέλη στον Παρθενώνα

«ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΕΝΤΕΛΗ ΣΤΟΝ ΠΑΡΘΕΝΩΝΑ»

Εντυπώσεις από το ομώνυμο βιβλίο του καθηγητή Μανόλη Κορρέ (Εκδόσεις Μέλισσα)

Μπορεί να φανταστεί κανείς ότι εάν οι αρχιτέκτονες, οι λατόμοι, οι λιθοξόοι, και οι τεχνίτες της κλασσικής αρχαιότητας δεν εφάρμοζαν τεχνικές εφάμιλλες με τις σημερινές, τότε υπήρχε σοβαρή πιθανότητα ο Παρθενώνας, όπως τον γνωρίζουμε σήμερα να μην είχε ολοκληρωθεί ποτέ; Αντιθέτως θα τον είχε προλάβει ο Πελοποννησιακός πόλεμος. Αδιανόητο.

Οι αναλύσεις, άξιες στο σύνολό τους, για τα χαρακτηριστικά, ιστορικά, αρχιτεκτονικά, πολιτιστικά, θρησκευτικά του Παρθενώνα, και εν γένει του ιερού βράχου της Ακρόπολης των Αθηνών είναι πάμπολλες. Όμως μία προσέγγιση, πρωτότυπη οπωσδήποτε, πραγματεύεται ένα, τρόπον τινά, ταπεινό αντικείμενο, ένα κιονόκρανο και τον τρόπο κατασκευής του, για να ρίξει φως στην πραγματική γέννηση του μνημείου. Ο Παρθενώνας γεννήθηκε από το πάντρεμα της ύλης με τον άνθρωπο. Το μάρμαρο, τα εργαλεία, τα μεταφορικά μέσα από την μία πλευρά, και τους αρχιτέκτονες, τους τεχνίτες, τους αρχιμάστορες και τους εργάτες από την άλλη. Δεν χρειάζεται τίποτα παραπάνω από την περιγραφή της διαδικασίας για την κατασκευή ενός στοιχείου για να καταλάβει τελικά το σύνολο ο αναγνώστης.

Πως ο πρωτομάστορας επιλέγει τον κατάλληλο μαρμάρινο λίθο από το μητρικό πέτρωμα. Με ποιόν τρόπο γίνεται η απόσπασή του με την τοποθέτηση σφηνών και μεγάλων μοχλών, μέσα σε λαξευτές φωλιές κατά μήκος των φυσικών αρμών του πετρώματος, προσεγγίζοντας με τον καλύτερο δυνατό τρόπο το νοητό τελικό σχήμα του κιονόκρανου. Η αποφυγή των κομμών και άλλων φυσικών ατελειών ώστε να αλλάζει εγκαίρως η πορεία της λαξεύσεως και να αποφεύγεται η εμφάνιση των ατελειών στο τελειωμένο έργο. Και η ανακύκλωση των αποκομμάτων – μετά από επιλογή κάποιο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την λάξευση ίσως ενός γείσου ή ενός ακροκεράμου.

Άλλα συνεργεία αναλάμβαναν την μεταφορά. Από τα έλκηθρα, που η έρευνα μας οδηγεί να υποθέσουμε ότι ήταν λυόμενα για να είναι ευκολότερη η μεταφορά τους ανάντη και η επαναχρησιμοποίηση τους μέσα στο λατομείο, μέχρι τις μεγάλες άμαξες που έκαναν την μεγάλη μεταφορά των 94 σταδίων (17,5 χλμ περίπου) από το Πεντελικό όρος μέχρι την Αθήνα. Μεταφορά που γινόταν κατά μήκος της οδού λιθαγωγίας που περνά μέσα από τα σημερινά Βριλήσσια και το Χαλάνδρι (Φλύα κατά την αρχαιότητα), και δρόμους  η χάραξη των οποίων συμπίπτει με σημερινές οδούς των δήμων αυτών.

Φτάνοντας στην Ακρόπολη οι μεταφορείς έρχονται αντιμέτωποι με την πρόκληση της ανοδικής λιθαγωγίας. Και πάλι ο μάστορας της αρχαιότητας έχει δώσει μία ευφυέστατη  λύση. Πάνω στο κεκλιμένο επίπεδο, με την χρήση μίας μεγάλης, ισχυρής και ευκίνητης τροχαλίας επιτυγχάνεται η έλξη πολύ απλά με την βοήθεια που προσέφερε το βάρος μιας άλλης άμαξας που είχε ανέβει προηγουμένως και είχε εκφορτώσει την οποία πλέον τραβούσαν υποζύγια.

Και βέβαια οι άνθρωποι. Δίνει εικόνα ποιοι ήταν οι άνθρωποι ο Μανόλης Κορρές:

«…O ένας από τους τεχνίτες που εργάσθηκαν στο κιονόκρανο έπεσε ηρωικά στις Πλαταιές. O άλλος, ο νεώτερος, είναι τώρα ένας σεβάσμιος πρεσβύτης, που ασκεί ακόμη τη θαυμάσια τέχνη του. Επί δεκαετίες, μετά το μεγάλο πόλεμο, οι ευκαιρίες για καλές λιθοξοϊκές εργασίες ήσαν λιγοστές, λόγω της αναβολής των ναοδομικών προγραμμάτων και έτσι ο άξιος τεχνίτης, όπως και άλλοι συνομήλικοί του, πέρασε τα καλύτερά του χρόνια πρώτα σε ένα πλινθοποιείο και αργότερα σε ένα ναυπηγείο. Δύο ακόμη φορές προσέφερε στρατιωτική υπηρεσία και περισσότερες φορές αναγκάστηκε να ξενητευτεί. Eίναι, ωστόσο, τυχερός που επέζησε και άλλο τόσο που μετά την υπογραφή ειρηνευτικών συνθηκών, προ δεκαετίας, η πολιτεία έθεσε και πάλι σε εφαρμογή τα ναοδομικά της προγράμματα. Ευτύχησε, λοιπόν, και αυτός να είναι πάλι εδώ. Εργάζεται συνεχώς επί δέκα έτη με θαυμαστή αντοχή. Συμμετείχε στη λάξευση των επικράνων των παραστάδων, των κατωφλίων και των γείσων. Κατά συγκινητική σύμπτωση εργάζεται τώρα στο ίδιο ακριβώς σημείο, στα ανατολικά του ναού, όπως και πριν από πενήντα χρόνια, όταν ακόμη ήταν μόνο δεκαοκτώ ετών και έκανε τόσα όνειρα. Τώρα, πια, αισθάνεται ότι οι τελευταίες ημέρες του στο έργο περνούν πολύ γοργά. Χωρίς, λοιπόν, να το θέλει, χάνεται καμιά φορά για λίγο σε βαθειές σκέψεις και παλιές αναμνήσεις. Σήμερα, μάλιστα, δάκρυσε για μια στιγμή καθώς το βλέμα του κινούμενο προς το αέτωμα στάθηκε για μιαν ακόμη φορά στα κιονόκρανα.

Γύρω του, βέβαια, όπως πάντα, η ζωή συνεχίζεται. O Παρθενών, το λαμπρότερο έργο της πολιτείας, και το μέγιστο λιθοτεχνικό επίτευγμα όλων των εποχών, είναι σχεδόν έτοιμος.

Το περίκλειο πρόγραμμα είναι πρωτοφανές. Σκοπεύει στην αντικατάσταση κάθε παλαιού κτηρίου και την πλήρη, σχεδόν, αναμόρφωση του εδάφους. Oι αρχιτέκτονες, όπως και οι γλύπτες, έχουν ένα νέο τρόπο να σκέφτονται. Περίπου τίποτα δεν έχει απομείνει από το σχέδιο του πρώτου μαρμάρινου ναού, εκτός βέβαια από τη διάμετρο των κιόνων. Όμως, ενώ οι κίονες έγιναν ακόμη υψηλότεροι από όσο ήταν να γίνουν στην αρχή, τα κιονόκρανά τους είναι αισθητά μικρότερα από εκείνα που ετοιμάσθηκαν τότε. Μάλιστα μερικά από αυτά τα κιονόκρανα προέκυψαν απλώς με νέα λάξευση των παλαιών. Ποια, ακριβώς, είναι αυτά τα κιονόκρανα, ελάχιστοι μόνο γνωρίζουν. Ένας απ` αυτούς είναι και ο παλαίμαχος τεχνίτης. Αυτός γνωρίζει ακόμη ποια από τα σαράντα έξι κιονόκρανα της περιστάσεως έγιναν από τα ολίγα ημιτελή αρχικά με νέα λάξευση, στις νέες διαστάσεις. Γνωρίζει, ακόμη, ότι εκείνο με τον κομμό δεν χρησιμοποιήθηκε. Δεν γνωρίζει όμως που είναι τώρα. Mια φορά νόμισε ότι το είδε να είναι κάπου χρησιμοποιημένο πρόχειρα ως βάθρο για κάτι που δεν θυμάται ακριβώς “Aυτά δυστυχώς έχει ο χρόνος!…”, μονολογεί μελαγχολικά, κάθε φορά που η σκέψη του γυρίζει πίσω στους πολέμους και στα έργα…»

Υπάρχουν επιστήμονες, λαμπροί μηχανικοί που έχουν το χάρισμα να φέρνουν την υψηλή τέχνη και τεχνική που εφαρμόσθηκε σε μνημεία σαν τον Παρθενώνα κοντά στον κόσμο. Έχουν την δυνατότητα να κάνουν κατανοητά, όπως ένας δάσκαλος στους μαθητές του, τα μηνύματα που κρύβονται μέσα σε κάθε κίονα, κάθε πέτρα που ενσωματώθηκε στο μνημείο. Χωρίς να κουράζουν, χωρίς να γίνονται δυσνόητοι. Αντίθετα όχι μόνο κρατούν ζωντανό το ενδιαφέρον αλλά εμπνέουν. Σε κάνουν να θέλεις να επισκεφθείς ξανά και ξανά τον ιερό βράχο της Ακρόπολης να βρεις αυτό το κιονόκρανο και να ψάξεις να αποκαλύψεις τα μυστικά που κρατάει κρυφά για χιλιετίες.

Ο άνθρωπος που το έχει καταφέρει αυτό είναι ο Αρχιτέκτων Καθηγητής του ΕΜΠ Μανόλης Κορρές, υπεύθυνος του έργου αποκατάστασης του Παρθενώνα από το 1983 έως το 1999. Ο Μανόλης Κορρές αριστοτεχνικά καταφέρνει να κάνει  ένα απλό δομικό στοιχείο όπως ένα κιονόκρανο, να αποτελέσει το κεντρικό του θέμα και με γλαφυρό τρόπο να αποδώσει όχι μόνο την τις τεχνικές που εφαρμόστηκαν ώστε ένα κομμάτι μαρμάρινου λίθου από την καρδιά ενός ορεινού όγκου να καταλήξει να βρίσκεται στο πιο αναγνωρίσιμο μνημείο του αρχαίου κόσμου, αλλά να αποτυπώσει ζωντανά τις πτυχές και τα χαρακτηριστικά του τεχνικού κόσμου μιας ξεχασμένης εποχής.

Γράφει ο Μανόλης Κορρές στον πρόλογο:

«…H πιο συνηθισμένη απορία των επισκεπτών της Aκροπόλεως είναι για τον τρόπο της ανύψωσης των μεγάλων μαρμάρων. Εκείνοι που γνωρίζουν κάπως καλύτερα θεωρούν τέτοιες απορίες αφελείς και μερικές φορές έχουν ίσως δίκιο, προσθέτουν δε ενίοτε και μερικά υποτιμητικά σχόλια για τους απορούντες, που συχνά δεν αντιλαμβάνονται ότι αυτά ακριβώς τα μνημεία είναι πολύ σπουδαιότερα ως καλλιτεχνικά και πνευματικά επιτεύγματα παρά ως χειρωνακτικά. Ωστόσο οι επικρίνοντες επίσης σφάλλουν όταν επιμένουν να προσέχουν και να θαυμάζουν μόνον το άυλο και καθαρά πνευματικό μέρος των επιτευγμάτων και σχεδόν να περιφρονούν το χειρωνακτικό. Φαίνεται, πάντως, ότι αμφότεροι θαυμαστές και μη θαυμαστές του χειρωνακτικού έχουν ένα κοινό. Αντιλαμβάνονται μόνο μερικά, και μάλιστα τα ευκολότερα, από τα τεχνικά ζητήματα της αρχαίας αρχιτεκτονικής. Aγνοούν ότι κάποια άλλα στάδια της εργασίας, όπως η εξόρυξη και η μεταφορά, ήσαν βαρύτερα από εκείνο της ανύψωσης και ότι ακόμη μεγαλύτερο και δυσκολότερο επίτευγμα ήταν η τέλεια επιπέδωση και συνάρμοση των λίθων.

Kαι όμως η προς τα άνω κλιμάκωση των τεχνολογικών επιτευγμάτων δεν περατούται στη συνάρμοση. Ακόμη σπουδαιότερο επίτευγμα ήταν ασφαλώς η μεταλλουργία των λιθοξοϊκών εργαλείων. Από την ποιότητα των ιχνών των συνάγεται ότι ήσαν πολύ ανώτερα από τα σύγχρονα. Φαίνεται ότι εκείνη την εποχή κάποιοι είχαν καταλήξει σε ορισμένες αξεπέραστες μεταλλουργικές συνταγές, μετά από πολύ συστηματική πειραματική έρευνα. Οι συνταγές αυτές χάθηκαν, όπως και τόσες άλλες ειδικές γνώσεις, όταν άρχισε η παρακμή του αρχαίου κόσμου. Με λιθοξοϊκά εργαλεία σαν τα τωρινά η κατασκευή του Παρθενώνος από τους ίδιους εκείνους λιθοξόους και γλύπτες θα είχε απαιτήσει τουλάχιστον διπλάσιο χρόνο και ωστόσο η ποιότητα των επιφανειών δεν θα ήταν τόσο τέλεια. Προφανώς το έργο θα ήταν ακόμη… ημιτελές λόγω του Πελοποννησιακού Πολέμου!… και τα Προπύλαια ίσως δεν θα είχαν κτισθεί ποτέ, αφού κύρια προϋπόθεση για την έναρξή των ήταν η προηγούμενη περάτωση του Παρθενώνος ! Με γνώμονα τη μοναδική λιθοτεχνική ποιότητα και τα διάφορα ποσοτικά μεγέθη του Παρθενώνος ως κτηρίου, εύκολα αποδεικνύεται ότι σήμερα δεν θα ήταν δυνατή η τόσο τέλεια κατασκευή του στον εκπληκτικό χρόνο των οκτώ ετών, έστω και με απασχόληση ισάριθμων ή και περισσοτέρων τεχνιτών και ας χρησιμοποιούνται αυτοκίνητα αντί κάρρων ή ηλεκτρικοί γερανοί αντί χειροκινήτων. H σκέψη αυτή μοιάζει ίσως παράδοξη, όμως είναι καλά τεκμηριωμένη: όταν επιζητείται η μεγαλύτερη δυνατή λεπτότητα και κατασκευαστική ακρίβεια σε ένα κτήριο του είδους του Παρθενώνος, τα τελικά στάδια της κατεργασίας κάθε λίθου, κάθε κίονος, κάθε γλυπτής μορφής κ.τ.λ. απαιτούν πολύ περισσότερη εργασία από τα πρώτα στάδια, στα οποία η εξόρυξη, η μεταφορά και η ανύψωση των λίθων είναι απλώς ένα μέρος. Yπολογίζεται, λοιπόν, ότι στην περίπτωση του Παρθενώνος η χρήση ενός παλαιάς τεχνολογίας ξύλινου γερανού, έναντι ενός σύγχρονου ηλεκτρικού γερανού, είναι από οικονομικής πλευράς ένα μειονέκτημα όχι μεγαλύτερο του 2% και η χρήση αμαξών έναντι φορτηγών αυτοκινήτων, ένα μειονέκτημα της τάξεως του 5% μέχρι 10%. Όμως, η άφθαστη μεταλλουργική ποιότητα των αρχαίων εργαλείων, συνδυασμένη με την απίστευτη επιδεξιότητα των αρχαίων λιθοξόων, συνιστά, έναντι των αντίστοιχων τωρινών μέτρων, ένα πλεονέκτημα, που ως προς την ποσοτική απόδοση υπερβαίνει το 100%, ενώ ως προς την ποιοτική είναι μάλλον ανυπολόγιστο. Aυτά λοιπόν είναι τα μειονεκτήματα και τα πλεονεκτήματα των χειροτεχνικών και χειρωνακτικών παραγόντων της αρχαίας αρχιτεκτονικής για ένα κτήριο της ποιότητος του Παρθενώνος.

Aλλά όλα αυτά τα τεχνικά μέσα δεν ήσαν για τους αρχαίους αρχιτέκτονες και γλύπτες κατά τον ίδιο τρόπο δεδομένα, όπως είναι για τους σημερινούς αρχιτέκτονες τα σχεδιαστικά υλικά, τα έτοιμα μηχανήματα, τα εμπορικά δομικά και άλλα υλικά και οι μέτριες δεξιότητες των τωρινών οικοδόμων. Ένας αρχαίος αρχιτέκτων ήταν πολύ συχνά υπεύθυνος για τη σχεδίαση των μηχανικών μέσων και τη χειρωνακτική εκτέλεση υποδειγμάτων για τους τεχνίτες του. Ένας καλός λατόμος είχε πολύ συχνά στη σκέψη του μερικά από τα προβλήματα του γλύπτη ή του αρχιτέκτονος και έκανε υπολογισμούς που απαιτούσαν καλλιέργεια σκέψεως. Έπρεπε να παρατηρεί, να αξιολογεί και να διαχειρίζεται ένα πολύ δύσκολο υλικό. Έπρεπε να συλλαμβάνει πολύπλοκους συνδυασμούς γεωλογικών, γεωμετρικών, καλλιτεχνικών και μηχανικών παραγόντων. Ένας άξιος τεχνίτης είχε γενικώς αρκετά θεωρητικά ενδιαφέροντα και αν τα συνδύαζε και με ένα ξεχωριστό ταλέντο ήταν δυνατόν να εξελιχθεί και σε αρχιτέκτονα. Τέλος, όλοι μαζί οι συντελεστές εκείνων των έργων έπρεπε να υπόκεινται σε ένα τέλειο σύστημα οργάνωσης της προσπάθειας και της παραγωγής, το οποίο καθαυτό ήταν έξοχο επίτευγμα μεγάλης πνευματικής εργασίας. Δυστυχώς, και αυτό το επίτευγμα, ως μη καλλιτεχνικό ή ιδεαλιστικό, παραμένει ως τώρα σχεδόν τελείως αγνοημένο. Και όμως, ανάλογα σημερινά ζητήματα, από τα οποία μάλιστα εξαρτάται η λειτουργία μιας ομάδος, ενός εργοστασίου, ή μιας ολόκληρης κοινωνίας, αποτελούν περισσότερο από ποτέ αντικείμενα ειδικών επιστημών και πολύ μεγάλων πολιτικών προβληματισμών ή προσπαθειών. Προς τι λοιπόν οι απλουστευτικοί διαχωρισμοί των συστατικών των μεγάλων έργων σε ανώτερα πνευματικά και κατώτερα χειρωνακτικά ή “διαχειριστικά”; Γιατί να θεωρούνται απλά εκτελεστικά όργανα ακόμη και εκείνοι που στο δικό τους μέρος χαρακτηρίζονται από όλα εκείνα που συνιστούν την προσωπικότητα ενός, έστω και μικρού, δημιουργού;…»

Σε μία εποχή της ήσσονος προσπάθειας που τα «δραματοποιημένα ντοκιμαντέρ» όσο ενδιαφέρον και να έχουν δεν παύουν να αποτελούν παρά ένα ήπιο υπνωτικό χάπι, και η εκλαϊκευμένη επιστήμη μία υπεραπλούστευση, ο Μανόλης Κορρές καταφέρνει με επιτυχία να αναδείξει μέσα από την πλοκή μίας ιστορίας, τεχνικές, επιστημονικές και κοινωνικές προσεγγίσεις της κατασκευής του Παρθενώνα.

«…Κατά την αδρή αφαίρεση του υλικού γύρω από το μελλοντικό κιονόκρανο, οι κομμοί και οι άλλες φυσικές ατέλειες έπρεπε να επισημαίνονται εγκαίρως, ώστε με επιδέξιες αλλαγές της πορείας της λαξεύσεως να αποφεύγεται η βλαπτική εμφάνιση αυτών των ελαττωμάτων στο τελειωμένο έργο. O πρωτομάστορας είχε μάθει πολλά γι` αυτά τα προβλήματα από τον παλιό του δάσκαλο, έναν πολύ άξιο, αλλά άτυχο νησιώτη, κοντά στον οποίο είχε εργαστεί για μερικά χρόνια στους Δελφούς και στη Δήλο. O άνθρωπος αυτός είχε χάσει τη ζωή του κατά τρόπον ανεξήγητο –ακόμη απορούσαν όσοι το είχαν μάθει–, η διδασκαλία του, όμως, ήταν ακόμη ζωντανή. Πολλές φορές έλεγε για τα ελαττώματα του μαρμάρου: “… το καλύτερο είναι να προγραμματίζεται έτσι η εργασία στο λατομείο, ώστε αυτά τα ελαττώματα να περιέχονται στα αποκόμματα και όχι στον κύριο όγκο…” και συνεχίζοντας προσέθετε: “… αν πάλιν αυτό δεν ήταν δυνατόν, θα έπρεπε, τουλάχιστον, να περιέχονται στα ολιγότερον ευπαθή, εκτεθειμένα ή καταπονούμενα σημεία του τελικού έργου… ποτέ δεν θα έπρεπε να εμφανίζονται μέσα στις ελεύθερες προεξοχές μιας μορφής…”

O πρωτομάστορας εξέτασε χωρίς ανησυχία τα αποκόμματα. Ήταν σχεδόν βέβαιος ότι δεν θα έμεναν άχρηστα. Ανάλογα με το μέγεθος, τη φορά του γεωλογικού ιστού και την ποιότητά τους, θα ήταν κατάλληλα για ποικίλες χρήσεις. Θα πρέπει να σκέφτηκε, ότι το απόκομμα στα δεξιά του όγκου θα μπορούσε, ίσως, να αξιοποιηθεί καλύτερα για τη λάξευση ενός ορισμένου λίθου του γείσου του ανατολικού αετώματος και, ακόμη, ότι το τεμάχιο στα αριστερά θα αρκούσε, με προσεκτική λάξευση, για την παραγωγή δύο κανονικών ηγεμόνων κεράμων, δηλαδή μεγάλων ακροκεράμων.

Με πολύ μεγαλύτερη προσοχή και κάποια αόριστη ανησυχία εξέτασε τον κύριο όγκο και τον εξέτασε καθαρίζοντας μερικά σημεία του με σκληρή βούρτσα και άφθονο νερό…»

Ευχαριστούμε τις Εκδόσεις Μέλισσα για την παραχώρηση του υλικού από τα βιβλία «Από την Πεντέλη στον Παρθενώνα» και «Ο Παρθενώνας και η ακτινοβολία του στα νεώτερα χρόνια».

http://www.melissabooks.com