Οι 10 εντολές ενός ευσυνείδητου και ευυπόληπτου βιβλιόφιλου του 21ου αιώνα

Αν είναι να περάσουμε τη θάλασσα της γνώσης και να στηρίξουμε τους ανθρώπους της, ας θεσπίσουμε μερικές εντολές. Γιατί η Γη της Μαδιάμ δεν μας βοηθά πια.

1. Ό,τι είναι κλασικό μπορούμε να το αγγίξουμε και να το κρίνουμε

Ας σκεφτούμε το έργο του Καραγάτση. Δεν πάνε πάνω από δύο χρόνια από τη στιγμή που είχε γίνει το σύστριγγλο για τη «Μεγάλη Χίμαιρα», όταν μία δημοσιογράφος σε άρθρο της είχε αναφέρει το προφανές: ότι πρόκειται για ένα έργο μισογυνισμού, με τη γυναίκα να τιμωρείται για την ερωτική της επιθυμία (εξού και πηδ*** με τον γκόμενό της δίπλα στο άρρωστο παιδί της και μετά αυτό πεθαίνει, μεταξύ θείας και ανθρώπινης δικαιοσύνης, όπως θα έγραφε ο Παπαδιαμάντης, ένας μη μισογύνης συγγραφέας που η κοινή γνώμη τον έχει απλώς για παρθένο κοσμοκαλόγερο και κατσικομπ***) [άλλο άρθρο αυτό].

Επειδή προτιμάμε να μη διαβάζουμε τα βιβλία και απλά να σερνόμαστε σε στρατόπεδα γνώμης, είπαμε ε, όχι και ο Καραγάτσης, ρε παιδιά, όχι μάνες, και μπορεί να είπαμε και καμιά δημοσιογράφο – αναγνώστρια φεμιναζί. Και τώρα που το έργο του Καραγάτση πήρε μια οπτικοακουστική μορφή, που μοστραρίστηκε φουλ από άποψης μάρκετινγκ ως κορυφαίο έργο (άραγε πόσες κορυφές έχει η τέχνη;), οι έχοντες νόησιν κάγχασαν στη σκηνή που πεθαίνει το παιδί μετά το sex και αναρωτήθηκαν πώς έχει θέση αυτό το έργο σήμερα στην οθόνη μας. Ε, έχει αφού του έχουμε δώσει το αλάθητο, έτσι πάει.

Τα έργα που ορίστηκαν στην εποχή τους ως κλασικά δεν σημαίνει ότι δεν τα αγγίζουμε σε μια νέα εποχή. Είναι τα έργα που επιβίωσαν της κριτικής της εποχής τους, και στο σήμερα έχουμε συν δέκα συνισταμένες για να κοσκινιστεί ένα τέτοιο έργο (και συνάμα μείον δεκαπέντε, αλλά σε άλλο άρθρο αυτά). Κάθε μέρα είναι η στιγμή τους για να κριθούν, κάθε μέρα είναι η στιγμή να προσθέσουμε μία νέα οπτική στο αφήγημά του, χωρίς να πάρουμε αναγκαστικά τον εύκολο δρόμο του κάνσελ.

2. Το μεγαλύτερο δεν σημαίνει καλύτερο. Όχι, αλήθεια

Χρόνια τώρα είναι η εποχή του τούβλου στα βιβλία. Ξεκίνησε στην Ελλάδα από τα αισθηματικά βιβλία, που ξεφύγανε κάπου στα 00s από τις διαστάσεις του Βίπερ, ενώ ο Χάρι Πότερ μεγάλωσε γερά παιδιά κατά την ίδια δεκαετία, και ανέβασε τον πήχη στο εφηβικό — young adult που λένε και στα ξένα — βιβλίο. Έκτοτε όμως, έχουν εμφανιστεί βιβλία που εμπίπτουν στην τελευταία κατηγορία και έχουν σταθερά διαστάσεις άνω των 600 σελίδων με θεματολογία κυρίως φαντασίας, ρομάντζου ή και των δύο ταυτόχρονα. Τα βιβλία αυτά από τους θαυμαστές τους εξαίρονται για την «κοσμοπλασία» τους, γιατί έχουν πολλούς χαρακτήρες, αδιάκοπη πλοκή και άπειρες σελίδες. Και τέλος.

Υπάρχουν έργα μερικών σελίδων που η πρωταγωνίστρια ανεβαίνει απλώς μια σκάλα και, μέσα σε αυτές τις σελίδες, διαγράφονται όσα συναισθήματα δεν έχει φανταστεί να αναλύσει η Σάρα, η Μάρα και οποιαδήποτε/οποιοσδήποτε «κοσμοπλάστρια/ης» συγγραφέας υπάρχει εκεί έξω για να σερβίρει ιστορίες που θα επανεκδοθούν σε 15 εκδόσεις με διαφορετικό εξώφυλλο. Υπάρχουν διηγήματα και νουβέλες. Υπάρχει και ο Καραγάτσης εδώ που τα λέμε. Αλλά η λογοτεχνία είναι πολλά παραπάνω από μια απλή παράθεση γεγονότων και τίποτα λιγότερο από μια συνομιλία με τα ενδότερα των ενδοτέρων μας.

3. Η λογοτεχνία δεν είναι απλά «χώνω χαρακτήρες σε ένα περιβάλλον»

Γιατί αν το πάρουμε έτσι, λογοτεχνία είναι και τα ανέκδοτα όπου μπαίνει σε ένα μπαρ ένας Άγγλος, ένας Γάλλος, ένας Γερμανός και ένας Έλληνας. Ό,τι είπαμε παραπάνω: φιλοσοφικά, μπορείς να χαρακτηρίσεις λογοτεχνία ό,τι θεωρεί ο εκάστοτε συγγραφέας πως είναι λογοτεχνία. Θεωρητικά, η λογοτεχνία έχει σχέση με εκείνο το ταξίδι του ήρωα και τις περιπέτειές του, όπως τα έχει αναλύσει και ο Τζόζεφ Κάμπελ στον «Ήρωα με τα Χίλια Πρόσωπα». Τεχνικά, θα ακολουθήσω την επανάληψη: η λογοτεχνία είναι πολλά παραπάνω από μια απλή παράθεση γεγονότων και τίποτα λιγότερο από μια συνομιλία με τα ενδότερα των ενδοτέρων μας.

4. Ο χαρακτηρισμός «κλασικό 21ου αιώνα» δεν έχει καν υπόσταση

Τι λέγαμε πιο πάνω; Ότι το κλασικό ανήκει και εκφράζει ναι μεν την εποχή του, όμως είναι άξιο κριτικής σε κάθε εποχή. Πώς όμως τα κλασικά παλαιότερα καθιερώνονταν ως κλασικά; Είχαν πει ποτέ στον Όμηρο πως ήταν κλασικός; Μπορεί, δεν ήμουν εκεί. Αλλά κάτι μού λέει πως πήρε αρκετά χρόνια για τα κλασικά έργα να θεωρηθούν ως τέτοια. Ακόμη και αυτά που χαρακτηρίστηκαν «κλασικά» σχετικά σύντομα μετά την κυκλοφορία τους, ήταν επειδή κατάφεραν να συνοψίσουν και να μετουσιώσουν κάποια τραυματική εποχή / συλλογική εμπειρία με τρόπο που λίγοι μπόρεσαν (βλέπε το «Όταν σκοτώνουν τα κοτσύφια» της Χάρπερ Λι, το «Ουδέν Νεώτερον από το Δυτικό Μέτωπο» του Έριχ Μαρία Ρεμάρκ, είτε τα «Ματωμένα Χώματα» της Διδώς Σωτηρίου).

Σήμερα, πέντε τυχαία οπισθόφυλλα να γυρίσεις, θα βρεις πέντε «κλασικά του 21ου αιώνα». Θέλεις επειδή βραβεύτηκαν με Μπούκερ (σοφή η διάκρισή σου), θέλεις επειδή γίναν viral στα social; Ο όρος «κλασικό» έχει χάσει πλέον την αίγλη του, όπως συνέβη και με το «εμβληματικό» και το «κορυφαίο». Ας χαρακτηριστεί και κάτι εφήμερο. Ας είναι.

5. Στις εκθέσεις βιβλίου εκτίθενται βιβλία (στις κανονικές τους τιμές) / στα παζάρια βιβλίου παζαρεύονται βιβλία. Όχι το αντίστροφο.

Γίνονται 2-3 γερές εκθέσεις βιβλίου τον χρόνο, όπου οι εκδοτικοί εκθέτουν την πιο πρόσφατη εκδοτική τους παραγωγή. Συνεπώς, έχουν τις τιμές που θα βρεις στο βιβλιοπωλείο (καλησπέρα, ενιαία τιμή βιβλίου), αλλά και συγγραφείς που είναι εκεί για να υπογράψουν τα βιβλία τους. Τι μας λέει αυτό; Πως δεν είναι η στιγμή να πεις «μπορούμε να κάνουμε κάτι καλύτερο;» περιμένοντας να σου πουν «ναι, φυσικά, προχθές κυκλοφόρησε, σήμερα λέω να μη δώσω αμοιβή στον μεταφραστή του».

Αντίθετα, στα παζάρια βιβλίου που δεν διοργανώνονται από τους εκδοτικούς αλλά από τους δήμους ή άλλους συλλόγους, θα βρεις εξαιρετικές τιμές και ευκαιρίες. Πρόσεχε όμως:

6. Με την αγορά και μεταπώληση σε υψηλότερη τιμή για δικό σου κέρδος δεν βοηθάς κανέναν άνθρωπο στον χώρο του βιβλίου

Τα μπαζάρ βιβλίου, οι μεγάλες εκπτώσεις σε έργα ένα βήμα πριν την πολτοποίηση και οι θησαυροί σε παλαιοβιβλιοπωλεία είναι μια εξαιρετική ευκαιρία για κάθε βιβλιόφιλο να ανακαλύψει θησαυρούς: όχι για παπατζήδες να πουλάνε αυτούς τους θησαυρούς σε απίστευτα υψηλότερη τιμή. Όλοι θυμόμαστε το τσίρκο του metabook με τον Χρήστο Βακαλόπουλο, με τη «Γραμμή του Ορίζοντος» να πουλιέται για τριψήφιο ποσό, μέχρι που εδέησε η Εστία να το επανακυκλοφορήσει. Όλοι μπορούμε να δούμε ζωντανά το τσίρκο του «Σπιτιού από Φύλλα» του Μαρκ Ντανιελέφσκι (που κυμαίνεται από τα 300 ευρώ στα 1200) όπως και του «Πιστοποιητικού Αγνότητας» του Γιώργου Σταυρόπουλου (ναι, του Μίστερ Μπούτια) που είναι διαθέσιμο στα 685 ευρώ.

Πιστεύω πως ούτε ο Βακαλόπουλος, ούτε ο Ντανιελέφσκι, ούτε ο Μπούτιας θα ήθελαν κάποιος άνθρωπος να κερδίσει χάρη στα δικά τους γραπτά ένα εξωφρενικό ποσό. Πιστεύω πως απλά θα ήθελαν να διαβαστούν. Αλλά μέσα σε όλο αυτό το φιλοσοφικό ζήτημα μεταξύ ζωής και γραπτού έργου, εσύ επιλέγεις να είσαι κατακάθι.

7. Το εξώφυλλο -ΝΑΙ- είναι ενδεικτικό της ιστορίας του βιβλίου. Κρίνε.

Μα, προφανώς. Έτσι άλλωστε διαλέγουν οι εκδοτικοί εξώφυλλα. Ξέρω – ξέρω, ποτέ δεν κρίνουμε από το εξώφυλλο, αλλά εδώ είναι οικονομία, εμπόριο και πώς το λένε; Α, κέρδος. Κάποτε ήταν το κλισέ της γυναίκας να κοιτάζει εμάς με ένα δάκρυ και ένα μαντήλι να φεύγει, ενώ πίσω της έχει μια γέφυρα / μια θάλασσα / ένα τρένο και ένα όνειρο: ένα εξώφυλλο που παρέπεμπε σε αισθηματικό βιβλίο. Κάποτε ήταν ο Fabio στα εξώφυλλα ως φαντασίωση. Σήμερα έχουμε εικαστικά άρτιες νεράιδες, πεταλούδες, περικοκλάδες φυτών, σπαθιά και φλόγες, δράκους και καλλιγραφίες. Αν το βιβλίο είναι του ρεαλισμού, οπωσδήποτε εικονίζονται οι δύο πρωταγωνιστές σε graphic design.

8. Το ότι ανεβάζεις βιβλία στον λογαριασμό των 10Κ ακολούθων δεν συνεπάγεται με την υποχρέωση να λάβεις δωρεάν όλη την εκδοτική παραγωγή του μήνα

Τα έχω πει και σε άλλο άρθρο: ουκ ολίγες παρουσίες του bookstagram / booktok με το θάρρος του ονοματεπωνύμου τους έχουν στείλει σε PRτζούδες εκδοτικών οίκων νυχτιάτικα, ζητώντας τον λόγο για τον οποίο δεν εστάλη ολάκερη η εκδοτική σοδειά του διβδόμαδου (τουτέστιν, 7-8 βιβλία) δωρεάν, και αντί αυτού του πρίμιουμ πακέτου έλαβαν μόλις 1-2 βιβλία. Στο ίδιο μήνυμα του παραλόγου έχουν απειλήσει πως αν συνεχίσουν οι εν λόγω εκδοτικοί το ίδιο βιολί (τουτέστιν να πετούν τα λεφτά τους στο κενό μεταξύ στόρυ και ποστ), σύσσωμη η κλίκα τους θα σαμποτάρει τα επόμενα βιβλία.

Από πότε η στήριξη ενός πολύπαθου τομέα, μακριά από την προσοχή κάποιου κράτους / κάποιου υπουργείου, δεν εξαρτάται από τα χρήματα αλλά από την προβολή σε social; Από πότε εξασφαλίζεις τη βιωσιμότητα ενός εκδοτικού οίκου και το εισόδημα ενός συγγραφέα με την αποστολή δωρεάν βιβλίων που δεν έχεις καν σκοπό να προβάλεις (μη μου πεις ότι θα τα ανέβαζες όλα, προέχει να τα πουλήσεις στο metabook). Πες μας απλά ότι θέλεις ένα χαρτζιλίκι για το day job σου, δεν θα σε παρεξηγήσουμε (ψέματα, όπως και η ψευτοϊδεολογία που μοστράρεις).

9. Το Goodreads δεν είναι το χαμένο μας πέος (για τα έμβια όντα που δεν έχουν) ή αυτό που ιδανικά θα θέλαμε (για τα έμβια όντα που έχουν και θα ήθελαν μεγαλύτερο)

Ο Ρολάν Μπαρτ, στο βιβλίο του για τον Πύργο του Άιφελ, έγραφε ότι ο Μωπασάν σιχαινόταν τόσο πολύ το κλασικό αυτό παριζιάνικο σημείο, που έπινε κάθε μέρα τον καφέ του εκεί, γιατί ο Πύργος του Άιφελ τελικά είναι το μόνο σημείο από το οποίο μπορείς να αποφύγεις τον Πύργο του Άιφελ. Ο φαλλικός αυτός πύργος, στα μέτρα και σταθμά της βιβλιοφιλίας, είναι το Goodreads, και, ο μόνος τρόπος για να μη βλέπεις τα challenges των άλλων είναι να μένεις μόνο στο Goodreads. Κανείς σώφρων άνθρωπος εν έτει 2026 δεν χρησιμοποιεί την πλατφόρμα για να δικτυωθεί, αλλά παρά μόνο για να καταμετρά και να βαθμολογεί: έτσι, από TikTok και Instagram, από τα bios και posts, ο καθένας βροντοφωνάζει αριθμούς σαν bingo ή εκατοστά ενός άτυπου διαγωνισμού μεγέθους.

10. Ο συγγραφέας δεν ακολουθεί τις παραγγελιές των αναγνωστών

…αλλά του εκδοτικού οίκου, αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία. Πάντως δεν βοηθάει να στέλνεις πάνω από 3-4-15 μηνύματα / σχόλια / παρεμβάσεις να γράψει το σίκουελ που κανείς άλλος δεν περιμένει εκτός από σένα.