Οι άνθρωποι που δεν λένε την αλήθεια: Γιατί η ειλικρίνεια έγινε τόσο σπάνια στις σχέσεις;

ΕΡΧΕΣΑΙ ΣΥΧΝΑ ΕΔΩ;

ΠΡΟΣΘΗΚΗ ΣΤΗ GOOGLE

Υπάρχουν άνθρωποι που δεν λένε ποτέ ένα μεγάλο ψέμα. Δεν κατασκευάζουν απαραίτητα ολόκληρες ιστορίες, δεν επινοούν γεγονότα, ούτε προσπαθούν συνειδητά να εξαπατήσουν τους άλλους. Απλώς παραλείπουν όσα δεν τους συμφέρουν. Αλλάζουν λίγο τις λεπτομέρειες. Αποφεύγουν τις δύσκολες συζητήσεις. Λένε αυτό που χρειάζεται να ακουστεί τη συγκεκριμένη στιγμή και αφήνουν τον χρόνο να αναλάβει τα υπόλοιπα.

Και υπάρχουν εκείνοι που έχουν μετατρέψει την ειλικρίνεια σε μια επιλεκτική διαδικασία. Είναι αληθινοί όταν δεν διακινδυνεύουν τίποτα και ασαφείς όταν η αλήθεια απαιτεί να αναλάβουν την ευθύνη των επιλογών τους.

Το παράδοξο είναι ότι ζούμε σε μια εποχή που εξυμνεί διαρκώς την αυθεντικότητα. Μιλάμε για αληθινές σχέσεις, ουσιαστική επικοινωνία, συναισθηματική ωριμότητα και προσωπική εξέλιξη. Αναζητούμε ανθρώπους που να είναι ο εαυτός τους και δηλώνουμε ότι δεν ανεχόμαστε το ψέμα.

Κι όμως, στην πράξη, η ειλικρίνεια εξακολουθεί να είναι ένα από τα δυσκολότερα χαρακτηριστικά των ανθρώπινων σχέσεων.

Ίσως επειδή η αλήθεια δεν είναι πάντοτε ευχάριστη. Και, κυρίως, επειδή απαιτεί κάτι που δεν είναι όλοι διατεθειμένοι να προσφέρουν: συνέπεια ανάμεσα σε αυτό που αισθάνονται, σε αυτό που λένε και σε αυτό που τελικά κάνουν.

Η εποχή της μισής αλήθειας

Το ψέμα δεν εμφανίζεται πάντοτε με τη μορφή μιας ξεκάθαρης ανακρίβειας. Συχνά βρίσκεται σε όσα δεν λέγονται.

Σε μια υπόσχεση που δίνεται χωρίς πραγματική πρόθεση να τηρηθεί. Σε ένα ενδιαφέρον που εκφράζεται μόνο όταν εξυπηρετεί κάποια ανάγκη. Σε μια σχέση που συνεχίζεται από συνήθεια, ενώ το συναίσθημα έχει ήδη αλλάξει.

Οι μισές αλήθειες έχουν ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό. Επιτρέπουν σε εκείνον που τις χρησιμοποιεί να διατηρεί την αίσθηση ότι δεν έχει πει ψέματα.

«Δεν σου είπα κάτι αναληθές», μπορεί να υποστηρίξει.

Και ίσως, με την αυστηρή έννοια των λέξεων, να έχει δίκιο.

Όμως η ειλικρίνεια δεν περιορίζεται στην αποφυγή ανακριβών δηλώσεων. Περιλαμβάνει και την πρόθεση να μη δημιουργούμε συνειδητά μια παραπλανητική εικόνα της πραγματικότητας.

Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο να προστατεύει κάποιος την ιδιωτικότητά του και στο να αποκρύπτει συστηματικά πληροφορίες που γνωρίζει ότι είναι καθοριστικές για έναν άλλον άνθρωπο.

Η πρώτη στάση αποτελεί δικαίωμα. Η δεύτερη μπορεί να υπονομεύσει την εμπιστοσύνη.

Και όταν η εμπιστοσύνη αρχίζει να φθείρεται, ακόμη και οι πιο απλές λέξεις αποκτούν διαφορετικό βάρος.

Γιατί οι άνθρωποι φοβούνται να είναι ειλικρινείς;

Η ανειλικρίνεια δεν προκύπτει πάντοτε από κακή πρόθεση.

Ορισμένοι άνθρωποι αποφεύγουν την αλήθεια επειδή φοβούνται τη σύγκρουση. Άλλοι επειδή δυσκολεύονται να απογοητεύσουν τους γύρω τους. Κάποιοι επιθυμούν να διατηρούν μια θετική εικόνα του εαυτού τους, ακόμη κι όταν οι επιλογές τους δεν συμβαδίζουν με αυτήν.

Υπάρχουν επίσης άνθρωποι που μεγάλωσαν σε περιβάλλοντα όπου η αλήθεια προκαλούσε έντονες αντιδράσεις, τιμωρία ή απόρριψη. Για εκείνους, η αποφυγή μπορεί να εξελίχθηκε σε έναν μηχανισμό προστασίας.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ανειλικρινής συμπεριφορά είναι δικαιολογημένη. Σημαίνει όμως ότι πίσω από το ψέμα μπορεί να υπάρχουν διαφορετικά κίνητρα.

Ο φόβος, η ανασφάλεια, η ανάγκη αποδοχής, η επιθυμία ελέγχου ή ακόμη και η δυσκολία αναγνώρισης των πραγματικών συναισθημάτων.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η αποφυγή της αλήθειας μετατρέπεται από περιστασιακή αντίδραση σε σταθερό τρόπο επικοινωνίας.

Όταν κάποιος δεν μπορεί να πει «δεν θέλω», «δεν αισθάνομαι το ίδιο», «άλλαξα γνώμη» ή «έκανα λάθος», συχνά επιλέγει μια πιο εύκολη διαδρομή.

Αφήνει τον άλλον να καταλάβει μόνος του.

Και αυτή η διαδικασία μπορεί να αποδειχθεί πολύ πιο επώδυνη από μια δύσκολη αλλά ξεκάθαρη συζήτηση.

Οι σχέσεις που στηρίζονται σε όσα θέλουμε να πιστεύουμε

Οι ανθρώπινες σχέσεις δεν δοκιμάζονται μόνο από την ανειλικρίνεια εκείνων που αποκρύπτουν την αλήθεια.

Δοκιμάζονται και από τη δική μας ανάγκη να πιστεύουμε μια εκδοχή της πραγματικότητας που μας καθησυχάζει.

Όταν αγαπάμε έναν άνθρωπο, όταν τον θαυμάζουμε ή όταν έχουμε επενδύσει συναισθηματικά σε μια σχέση, είναι πιθανό να ερμηνεύουμε τις αντιφάσεις του με μεγαλύτερη επιείκεια.

Βρίσκουμε εξηγήσεις για την ασυνέπεια. Δικαιολογούμε συμπεριφορές που μας πληγώνουν. Δίνουμε μεγαλύτερη σημασία στις υποσχέσεις παρά στις πράξεις.

Δεν πρόκειται απαραίτητα για αδυναμία.

Η εμπιστοσύνη αποτελεί βασικό στοιχείο κάθε ουσιαστικής σχέσης. Χωρίς αυτήν, η ανθρώπινη επαφή θα μετατρεπόταν σε μια διαρκή διαδικασία ελέγχου και αμφισβήτησης.

Ωστόσο, υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην εμπιστοσύνη και στην επίμονη άρνηση να αναγνωρίσουμε μια επαναλαμβανόμενη πραγματικότητα.

Ένας άνθρωπος μπορεί να κάνει λάθη, να μπερδευτεί, να αλλάξει γνώμη ή να περάσει μια δύσκολη περίοδο.

Αυτό που έχει σημασία είναι αν αναγνωρίζει τις αντιφάσεις του και προσπαθεί να τις αντιμετωπίσει.

Γιατί οι σχέσεις δεν χρειάζονται ανθρώπους που δεν κάνουν ποτέ λάθος. Χρειάζονται ανθρώπους που μπορούν να αναλάβουν την ευθύνη τους.

Όταν τα λόγια δεν συναντούν τις πράξεις

Υπάρχει μια μορφή ανειλικρίνειας που δεν αποκαλύπτεται από κάποια εντυπωσιακή αντίφαση.

Αποκαλύπτεται από την επανάληψη.

Από τον άνθρωπο που δηλώνει ότι ενδιαφέρεται, αλλά δεν εμφανίζεται ποτέ όταν τον χρειάζεσαι. Από εκείνον που μιλά για σεβασμό, αλλά αγνοεί συστηματικά τα όρια των άλλων. Από κάποιον που υπόσχεται αλλαγές, χωρίς να κάνει καμία ουσιαστική προσπάθεια.

Μια μεμονωμένη ασυνέπεια δεν αρκεί για να χαρακτηρίσει έναν άνθρωπο ανειλικρινή.

Όταν όμως τα λόγια και οι πράξεις αποκλίνουν σταθερά, δημιουργείται ένα εύλογο ερώτημα: ποια από τις δύο εκδοχές πρέπει να εμπιστευτούμε;

Στις ανθρώπινες σχέσεις, οι λέξεις έχουν μεγάλη σημασία. Μπορούν να παρηγορήσουν, να εξηγήσουν, να δημιουργήσουν οικειότητα και να αποκαταστήσουν παρεξηγήσεις.

Αλλά δεν μπορούν να υποκαταστήσουν επ’ αόριστον τη συμπεριφορά.

Η συνέπεια είναι εκείνη που δίνει διάρκεια στην αξιοπιστία.

Ένας άνθρωπος δεν γίνεται αξιόπιστος επειδή γνωρίζει να μιλά όμορφα για την ειλικρίνεια.

Γίνεται αξιόπιστος όταν οι επιλογές του επιβεβαιώνουν, στον βαθμό που είναι ανθρώπινα δυνατό, όσα υποστηρίζει.

Η ψηφιακή εποχή και οι πολλαπλές εκδοχές του εαυτού μας

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν προσθέσει μια νέα διάσταση στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζουμε τον εαυτό μας.

Η δυνατότητα επιλογής όσων δημοσιοποιούμε δεν αποτελεί από μόνη της ανειλικρίνεια. Όλοι έχουμε δικαίωμα να διατηρούμε προσωπικές πλευρές της ζωής μας μακριά από τη δημόσια έκθεση.

Ωστόσο, η διαρκής ανάγκη διαχείρισης της εικόνας μπορεί να ενισχύσει την απόσταση ανάμεσα σε αυτό που ζούμε και σε αυτό που επιθυμούμε να δείχνουμε.

Στον ψηφιακό κόσμο, μπορούμε να επιλέγουμε τις καλύτερες στιγμές μας, να διαμορφώνουμε τις εντυπώσεις που προκαλούμε και να παρουσιάζουμε μια προσεκτικά επιμελημένη εκδοχή της πραγματικότητας.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι οι άνθρωποι δημοσιεύουν όμορφες φωτογραφίες ή ευχάριστες στιγμές.

Είναι ότι, μερικές φορές, η εικόνα αποκτά μεγαλύτερη σημασία από την ουσία.

Η επιθυμία να φαινόμαστε ευτυχισμένοι μπορεί να γίνει ισχυρότερη από την ανάγκη να κατανοήσουμε τι πραγματικά αισθανόμαστε.

Η ανάγκη να δείχνουμε επιτυχημένοι μπορεί να μας δυσκολεύει να παραδεχτούμε μια αποτυχία.

Και η επιθυμία να παρουσιάζουμε μια ιδανική σχέση μπορεί να μας απομακρύνει από την αναγνώριση των πραγματικών προβλημάτων της.

Έτσι, η ανειλικρίνεια δεν αφορά πάντοτε τους άλλους.

Μερικές φορές αρχίζει από τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τον ίδιο μας τον εαυτό.

Το πιο δύσκολο ψέμα είναι εκείνο που λέμε στον εαυτό μας

Η αυτογνωσία θεωρείται συχνά αυτονόητη. Στην πραγματικότητα, όμως, αποτελεί μια διαρκή και απαιτητική διαδικασία.

Δεν γνωρίζουμε πάντοτε γιατί επιλέγουμε συγκεκριμένους ανθρώπους, γιατί παραμένουμε σε σχέσεις που δεν μας ικανοποιούν ή γιατί επαναλαμβάνουμε συμπεριφορές που γνωρίζουμε ότι δεν μας ωφελούν.

Ο ανθρώπινος νους διαθέτει την ικανότητα να δημιουργεί εξηγήσεις που προστατεύουν την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας.

Μπορεί να αποδίδουμε τις επιλογές μας αποκλειστικά στις περιστάσεις, να υποτιμούμε τον ρόλο μας σε μια σύγκρουση ή να αποφεύγουμε συναισθήματα που δυσκολευόμαστε να αποδεχτούμε.

Η ειλικρίνεια προς τον εαυτό μας απαιτεί να αναγνωρίζουμε όχι μόνο τις καλές μας προθέσεις, αλλά και τις αντιφάσεις μας.

Να παραδεχόμαστε ότι κάποτε φοβηθήκαμε, ζηλέψαμε, απογοητεύσαμε ή ενεργήσαμε εγωιστικά.

Αυτό δεν μας καθιστά λιγότερο αξιόλογους ανθρώπους.

Αντίθετα, μας δίνει τη δυνατότητα να κατανοήσουμε καλύτερα τη συμπεριφορά μας.

Γιατί είναι δύσκολο να είμαστε πραγματικά ειλικρινείς με τους άλλους όταν δεν μπορούμε να αναγνωρίσουμε τι συμβαίνει μέσα μας.

Η ειλικρίνεια δεν είναι αγένεια

Μια από τις μεγαλύτερες παρεξηγήσεις γύρω από την ειλικρίνεια είναι η ταύτισή της με τη σκληρότητα.

Υπάρχουν άνθρωποι που χρησιμοποιούν τη φράση «εγώ λέω πάντα την αλήθεια» ως δικαιολογία για προσβλητικές συμπεριφορές.

Όμως η ειλικρίνεια δεν απαιτεί να πληγώνουμε τους άλλους.

Μπορούμε να εκφράσουμε μια διαφωνία χωρίς να υποτιμήσουμε. Να θέσουμε ένα όριο χωρίς να ταπεινώσουμε. Να παραδεχτούμε ότι τα συναισθήματά μας άλλαξαν χωρίς να ακυρώσουμε όσα προηγήθηκαν.

Η αλήθεια χρειάζεται θάρρος, αλλά χρειάζεται και ενσυναίσθηση.

Η ωριμότητα βρίσκεται στην ικανότητα να συνδυάζουμε τα δύο.

Να μη χρησιμοποιούμε την ευγένεια ως πρόσχημα για την αποφυγή δύσκολων συζητήσεων, αλλά ούτε και την ειλικρίνεια ως άλλοθι για την έλλειψη σεβασμού.

Ένα ξεκάθαρο «δεν μπορώ» μπορεί να είναι πολύ πιο έντιμο από μια υπόσχεση που δεν πρόκειται να τηρηθεί.

Ένα ειλικρινές «δεν αισθάνομαι το ίδιο» μπορεί να προκαλέσει προσωρινή απογοήτευση, αλλά να προστατεύσει έναν άνθρωπο από μια παρατεταμένη αβεβαιότητα.

Και ένα απλό «έκανα λάθος» μπορεί να αποκαταστήσει περισσότερα από δεκάδες περίτεχνες δικαιολογίες.

Η φθορά της εμπιστοσύνης

Η εμπιστοσύνη σπάνια καταστρέφεται από μία μόνο μικρή απογοήτευση.

Συχνότερα φθείρεται σταδιακά.

Κάθε ανακολουθία δημιουργεί μια μικρή αμφιβολία. Κάθε υπόσχεση που δεν τηρείται προσθέτει ένα ακόμη ερώτημα. Κάθε αποφυγή μιας ουσιαστικής συζήτησης αυξάνει την απόσταση.

Κάποια στιγμή, η σχέση μπορεί να συνεχίζει να υπάρχει εξωτερικά, αλλά να έχει χάσει ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της: την αίσθηση ασφάλειας.

Ο άνθρωπος που έχει βιώσει επαναλαμβανόμενη ανειλικρίνεια ενδέχεται να αρχίσει να αναζητά κρυφά νοήματα ακόμη και σε απλές συμπεριφορές.

Να αμφισβητεί εξηγήσεις που άλλοτε θα δεχόταν χωρίς δεύτερη σκέψη.

Να αισθάνεται ότι πρέπει συνεχώς να επαληθεύει όσα ακούει.

Αυτή η κατάσταση μπορεί να γίνει εξαντλητική.

Γιατί μια υγιής σχέση δεν μπορεί να λειτουργεί ως διαρκής ανάκριση.

Η εμπιστοσύνη δεν σημαίνει ότι γνωρίζουμε τα πάντα για τον άλλον. Σημαίνει ότι έχουμε επαρκείς λόγους να πιστεύουμε πως δεν προσπαθεί συνειδητά να μας παραπλανήσει.

Και όταν αυτή η βεβαιότητα χαθεί, η αποκατάστασή της απαιτεί περισσότερα από μια συγγνώμη.

Απαιτεί χρόνο, ανάληψη ευθύνης και σταθερή αλλαγή συμπεριφοράς.

Δεν είναι όλες οι αλήθειες ίδιες

Η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν χωρίζεται εύκολα σε δύο κατηγορίες: στους απολύτως ειλικρινείς και στους ανειλικρινείς.

Όλοι έχουμε υπάρξει κάποια στιγμή ασαφείς, διστακτικοί ή απρόθυμοι να εκφράσουμε μια δύσκολη αλήθεια.

Όλοι έχουμε επιλέξει λέξεις που μετριάζουν μια δυσάρεστη πραγματικότητα.

Η διαφορά βρίσκεται συχνά στην πρόθεση, στη συχνότητα και στις συνέπειες.

Άλλο είναι να χρειάζεται κάποιος χρόνο για να κατανοήσει τα συναισθήματά του και άλλο να χρησιμοποιεί την ασάφεια για να διατηρεί μια κατάσταση που τον εξυπηρετεί.

Άλλο είναι να προστατεύει μια προσωπική πληροφορία και άλλο να αποκρύπτει κάτι που επηρεάζει άμεσα τις αποφάσεις ενός άλλου ανθρώπου.

Άλλο είναι να κάνει ένα λάθος και άλλο να αρνείται συστηματικά να αναλάβει την ευθύνη του.

Η ειλικρίνεια δεν απαιτεί τελειότητα.

Απαιτεί, όμως, μια ουσιαστική προσπάθεια να μη μετατρέπουμε τους άλλους σε αποδέκτες των δικών μας αντιφάσεων.

Οι σχέσεις δεν χρειάζονται τέλειους ανθρώπους. Χρειάζονται αληθινούς.

Ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα στις σύγχρονες ανθρώπινες σχέσεις να μην είναι ότι οι άνθρωποι λένε περισσότερα ψέματα από όσα έλεγαν στο παρελθόν. Δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για να υποστηρίξει κανείς μια τόσο γενική διαπίστωση.

Είναι όμως εμφανές ότι οι τρόποι επικοινωνίας έχουν πολλαπλασιαστεί, ενώ η ουσιαστική επικοινωνία εξακολουθεί να απαιτεί τις ίδιες βασικές προϋποθέσεις.

Σεβασμό, συνέπεια, εμπιστοσύνη και διάθεση να αντιμετωπίζουμε τις δύσκολες αλήθειες.

Μπορούμε να επικοινωνούμε καθημερινά με δεκάδες ανθρώπους και ταυτόχρονα να δυσκολευόμαστε να πραγματοποιήσουμε μια πραγματικά ειλικρινή συζήτηση.

Μπορούμε να γνωρίζουμε κάθε λεπτομέρεια της δημόσιας εικόνας κάποιου και να αγνοούμε όσα πραγματικά αισθάνεται.

Μπορούμε ακόμη και να διατηρούμε σχέσεις για χρόνια χωρίς να έχουμε μιλήσει ποτέ ανοιχτά για όσα μας απομακρύνουν.

Η ειλικρίνεια, ωστόσο, δεν αποτελεί απλώς ένα επιθυμητό χαρακτηριστικό προσωπικότητας.

Είναι μια καθημερινή επιλογή.

Η επιλογή να πούμε την αλήθεια όταν θα ήταν ευκολότερο να την αποφύγουμε. Να παραδεχτούμε μια αλλαγή όταν γνωρίζουμε ότι θα απογοητεύσει. Να αναλάβουμε την ευθύνη μιας πράξης χωρίς να αναζητήσουμε κάποιον άλλον για να τη μεταφέρουμε.

Και κυρίως, να επιτρέψουμε στους ανθρώπους που βρίσκονται δίπλα μας να γνωρίζουν την πραγματικότητα, ώστε να μπορούν να αποφασίζουν ελεύθερα για τη δική τους ζωή.

Γιατί η ανειλικρίνεια δεν στερεί μόνο την αλήθεια.

Μερικές φορές στερεί από τον άλλον και τη δυνατότητα να επιλέξει έχοντας πλήρη επίγνωση της κατάστασης.

Οι ανθρώπινες σχέσεις δεν χρειάζονται διαρκείς διαβεβαιώσεις, εντυπωσιακές δηλώσεις ή υποσχέσεις αιώνιας αφοσίωσης.

Χρειάζονται κάτι πολύ πιο απλό και ταυτόχρονα πολύ πιο απαιτητικό.

Να μπορούμε να πιστεύουμε ότι αυτό που ακούμε έχει πραγματική σχέση με αυτό που ο άλλος αισθάνεται και σκοπεύει να κάνει.

Γιατί τελικά, το πιο επώδυνο σε μια σχέση δεν είναι πάντοτε η αλήθεια που μπορεί να μας απογοητεύσει. Είναι να ανακαλύπτουμε ότι εμπιστευτήκαμε μια πραγματικότητα που δεν υπήρξε ποτέ.