Η Γροιλανδία δεν είναι άδεια: Όταν οι μεγάλες δυνάμεις ξεχνούν ότι εκεί ζουν άνθρωποι

«Αν θες να δοκιμάσεις τον χαρακτήρα ενός ανθρώπου, δώσε του εξουσία», είπε κάποτε ο Αβραάμ Λίνκολν. Και πράγματι, η φράση αυτή μοιάζει να επιβεβαιώνεται διαχρονικά, όσα χρόνια κι αν περάσουν. Εκείνοι που κρατούν στα χέρια τους τη δύναμη, τη δυνατότητα να “παίζουν” με τις τύχες των ανθρώπων, μπορούν να ανατρέψουν ισορροπίες, να επηρεάσουν ολόκληρες χώρες και να καθορίσουν το μέλλον ενός τόπου.

Η εξουσία επιτρέπει όχι μόνο την άσκηση επιρροής, αλλά και τη διεκδίκηση χώρων και πόρων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Γροιλανδία, μια περιοχή που, αν και δεν βρίσκεται σε σύγκρουση, έχει γίνει αντικείμενο έντονου γεωπολιτικού ενδιαφέροντος, δείχνοντας πως οι μεγάλες δυνάμεις συχνά βλέπουν το μέλλον των τόπων με βάση την ισχύ και το συμφέρον τους.

Υπάρχουν τόποι που οι χάρτες τους προδίδουν

Η Γροιλανδία, στο βλέμμα των περισσότερων ανθρώπων εκτός αυτής, μοιάζει με έναν απέραντο λευκό χώρο. Ένα νησί τεράστιο, σχεδόν άδειο, απομακρυσμένο, παγωμένο. Στους πολιτικούς χάρτες εμφανίζεται ως γεωστρατηγικό οικόπεδο. Στα δελτία ειδήσεων, ως πιθανό πεδίο ανταγωνισμού μεγάλων δυνάμεων. Στις συζητήσεις για το κλίμα, ως παγκόσμιο θερμόμετρο. Σπάνια, όμως, εμφανίζεται ως αυτό που είναι πρωτίστως: πατρίδα ανθρώπων.

«Είμαστε μόλις 57.000», γράφει η Νάαζα Νάθανιελσεν, υπουργός της κυβέρνησης της Γροιλανδίας. «Θα χωρούσαμε όλοι σε ένα αμερικανικό στάδιο – και θα έμεναν και άδειες θέσεις».

Δεν το γράφει για να προκαλέσει συμπάθεια. Το γράφει για να εξηγήσει κάτι βαθύτερο: ότι η αριθμητική μικρότητα ενός λαού συχνά χρησιμοποιείται ως επιχείρημα αμφισβήτησης της ίδιας του της ύπαρξης.

Όταν το μέγεθος γίνεται επιχείρημα εξουσίας

Η ιδέα ότι λίγοι άνθρωποι δεν μπορούν – ή δεν δικαιούνται – να κατέχουν έναν μεγάλο χώρο δεν είναι καινούργια. Είναι από τα πιο παλιά επιχειρήματα της αποικιοκρατίας. Εμφανίστηκε στην Αφρική, στην Αμερική, στην Αυστραλία. Επανέρχεται κάθε φορά που ένας ισχυρότερος παίκτης κοιτά έναν χάρτη και βλέπει «κενό».

Η Γροιλανδία είναι το μεγαλύτερο νησί του κόσμου. Είναι επίσης μία από τις πιο αραιοκατοικημένες περιοχές του πλανήτη. Για ορισμένους αυτό αρκεί ώστε να θεωρείται ότι δεν έχει αξιοποιηθεί.

Για τους κατοίκους της, όμως, δεν είναι γη προς αξιοποίηση αλλά γη βιωμένη: ακτές, κοινότητες, τρόποι ζωής που διαμορφώθηκαν μέσα σε ακραίες συνθήκες και άντεξαν αιώνες.

Το πρόβλημα ξεκινά όταν η παγκόσμια πολιτική σκηνή αρνείται να αναγνωρίσει αυτή τη βιωμένη πραγματικότητα.

Η ψευδαίσθηση της ουδετερότητας

Στις συζητήσεις για τη Γροιλανδία κυριαρχεί συχνά ένας τεχνοκρατικός τόνος. Γεωπολιτική ασφάλεια, σπάνιες γαίες, κλιματική αλλαγή, ναυτιλιακές διαδρομές… Όλα αυτά είναι υπαρκτά ζητήματα, αλλά κανένα δεν είναι ουδέτερο.

Όταν μια χώρα ή μια συμμαχία μιλά για «στρατηγικό ενδιαφέρον», στην πραγματικότητα μιλά για προτεραιότητες ισχύος. Και όταν αυτές οι προτεραιότητες διαμορφώνονται χωρίς την ενεργή συμμετοχή των ανθρώπων που ζουν στον τόπο, τότε η ιστορία έχει δείξει πού οδηγούμαστε: σε αποφάσεις που επιβάλλονται, όχι σε αποφάσεις που μοιράζονται.

Η Νάαζα Νάθανιελσεν το λέει καθαρά: οι Γροιλανδοί δεν αμφισβητούν τις συμμαχίες τους. Δηλώνουν μέρος της Δύσης, σύμμαχοι των Ηνωμένων Πολιτειών. Αυτό που ζητούν είναι πολύ πιο στοιχειώδες: να μη βλαφθεί η χώρα τους. Να γίνει σεβαστή η απόφασή τους να παραμείνουν στο Βασίλειο της Δανίας. Να μην αντιμετωπίζονται ως εμπόδιο, αλλά ως υποκείμενα.

Η βαριά κληρονομιά της αποικιοκρατίας

Η Γροιλανδία υπήρξε αποικία της Δανίας. Και όπως κάθε αποικιακή σχέση, αυτή άφησε πίσω της πληγές, σκιές, δύσκολα κεφάλαια. Δεν υπάρχει «καθαρή» αποικιοκρατία. Υπάρχει μόνο μια ιστορία άνισης εξουσίας, πολιτισμικής επιβολής και οικονομικής εξάρτησης.

«Δύσκολα θα βρει κανείς σχέση πρώην αποικίας και αποικιοκράτη χωρίς σκοτεινά κεφάλαια», γράφει η Νάαζα Νάθανιελσεν. «Δεν αποτελούμε εξαίρεση».

Η φράση αυτή έχει σημασία γιατί δεν είναι καταγγελτική με ευκολία. Ούτε κραυγάζει, ούτε δραματοποιεί. Αναγνωρίζει ωστόσο  την ιστορία χωρίς να την εργαλειοποιεί. Και τι άλλο κρίσιμο κάνει; Yπενθυμίζει  ότι η αποικιοκρατία δεν τελείωσε με μια υπογραφή, αλλά συνεχίζει να υπάρχει κάθε φορά που οι αποφάσεις λαμβάνονται αλλού.

Το δίλημμα: «να πουληθούμε ή να καταληφθούμε»

Ίσως η πιο σκληρή φράση στο κείμενο της Νάθανιελσεν είναι ότι οι Γροιλανδοί συχνά αισθάνονται παγιδευμένοι ανάμεσα σε δύο επιλογές. Ποιες είναι αυτές;  Nα πουληθούν ή να καταληφθούν.

Δεν μιλά για κυριολεκτική πώληση ανθρώπων, αλλά για κάτι πιο σύγχρονο και πιο ύπουλο: για την οικονομική, στρατηγική ή πολιτική απορρόφηση ενός τόπου από ισχυρότερους παίκτες, χωρίς ουσιαστικό λόγο των κατοίκων του.

Σε έναν κόσμο όπου τα πάντα μπορούν να αποτιμηθούν – από τα δεδομένα μέχρι το υπέδαφος – οι μικρές κοινωνίες κινδυνεύουν να αντιμετωπιστούν ως παράπλευρες απώλειες της παγκόσμιας στρατηγικής.

Γιατί η Γροιλανδία αφορά όλους μας

Θα ήταν λάθος να δούμε τη Γροιλανδία ως ένα «εξωτικό» ή μακρινό ζήτημα. Κι ας βρισκόμαστε στην Ελλάδα, ή όπου αλλού βρισκόμαστε. Το ερώτημα που θέτει είναι βαθιά οικουμενικό:

Ποιος αποφασίζει για έναν τόπο;

Αφορά μικρά κράτη. Αφορά νησιωτικές κοινωνίες. Αφορά περιοχές που βρίσκονται πάνω σε ενεργειακούς, γεωστρατηγικούς ή περιβαλλοντικούς κόμβους. Αφορά, τελικά, κάθε κοινωνία που βρίσκεται ανάμεσα στις ορέξεις ισχυρότερων παικτών.Για εμάς, από τη Μεσόγειο, το ερώτημα αυτό δεν είναι θεωρητικό. Το γνωρίζουμε καλά.

Η αξία της καθημερινότητας

«Θέλουμε απλώς να επιστρέψουμε στις καθημερινές μας ζωές», γράφει η Νάθανιελσεν. Η φράση αυτή μπορεί να ακούγεται απλή, είναι  όμως βαθιά πολιτική.

Διότι η δυνατότητα μιας κοινωνίας να ζει χωρίς να αποτελεί διαρκές αντικείμενο διαπραγμάτευσης είναι προνόμιο. Και δεν είναι όλοι το ίδιο εξοπλισμένοι για να το διεκδικήσουν.

Η ειρήνη δεν είναι μόνο απουσία πολέμου. Είναι και απουσία διαρκούς απειλής, απουσία φόβου ότι άλλοι θα αποφασίσουν για εσένα ερήμην σου.

Ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο σε αυτή την ιστορία είναι ότι η Γροιλανδία, ακριβώς λόγω της «αδυναμίας» της, προτείνει ένα διαφορετικό μοντέλο ισχύος που δεν βασίζεται στον αριθμό, ή στην οικονομική δύναμη, αλλά στη νομιμοποίηση.

Η νομιμοποίηση δεν προκύπτει από το μέγεθος ενός στρατού ή μιας οικονομίας. Προκύπτει από το αν οι αποφάσεις λαμβάνονται με σεβασμό στους ανθρώπους που αφορούν.

Να ακούμε τις μικρές φωνές

Σε έναν κόσμο που ακούει μόνο τις δυνατές φωνές, οι μικρές κοινωνίες κινδυνεύουν να εξαφανιστούν όχι βιολογικά, αλλά πολιτικά. Να υπάρχουν μόνο ως υποσημείωση.

Η Γροιλανδία μας υπενθυμίζει ότι η δημοκρατία δεν μετριέται σε εκατομμύρια. Μετριέται όμως στη δυνατότητα κάθε κοινότητας, όσο μικρή κι αν είναι, να λέει κάτι που θα έπρεπε κάθε χώρα να θεωρεί δεδομένο – και όμως δεν είναι. Να λέει :  αυτός είναι ο τόπος μου και να ακούγεται.

Θα έλεγα ότι η ιστορία της Γροιλανδίας δεν είναι μια ιστορία σύγκρουσης  ακόμα. Θα την χαρακτήριζα ως μια ιστορία προειδοποίησης για  το πού οδηγεί η αλαζονεία της δύναμης, της εξουσίας. Για το πόσο εύκολα οι άνθρωποι εξαφανίζονται πίσω από στατιστικές και χάρτες.

Και ίσως, παρ’ ελπίδα, αν την ακούσουμε προσεκτικά, να μας βοηθήσει να φανταστούμε έναν κόσμο όπου το μέγεθος δεν καθορίζει την αξία και όπου οι τόποι δεν αντιμετωπίζονται ως αντικείμενα, αλλά ως σπίτια όπου μέσα κατοικούν ψυχές.

Διαβάστε επίσης:

Η Γροιλανδία δεν είναι άδεια: Όταν οι μεγάλες δυνάμεις ξεχνούν ότι εκεί ζουν άνθρωποι

Μαρία Καρυστιανού: Από το πένθος στη δημόσια δράση — ανάμεσα στην ανάγκη για δικαίωση και στην παγίδα της ματαιοδοξίας

Πώς η εποχή Τραμπ δεν κατέστρεψε απλώς την παγκόσμια τάξη αλλά αποκάλυψε ότι είχε ήδη τελειώσει